Niedoczynność tarczycy – objawy, przyczyny, badania i leczenie

Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) to stan, w którym jeden z gruczołów dokrewnych – gruczoł tarczowy – nie wytwarza wystarczającej ilości hormonów: trójjodotyroniny (fT3) i tyroksyny (fT4). Jedną z najczęściej występujących przyczyn niedoczynności tarczycy jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Inne przyczyny to m.in. ostre i podostre zapalenie tarczycy, a także chirurgiczne usunięcie gruczołu. Jakie są objawy niedoczynności tarczycy i jak wygląda leczenie?

1. Niedoczynność tarczycy – co to za schorzenie i czym się charakteryzuje
2. Niedoczynność tarczycy i jej przyczyny
3. Niedoczynność tarczycy – objawy
4. Niedoczynność tarczycy – badania i diagnostyka
5. Niedoczynność tarczycy – leczenie
6. Niedoczynność tarczycy – dieta

Niedoczynność tarczycy – co to za schorzenie i czym się charakteryzuje

Niedoczynność tarczycy to zespół objawów wynikających z niedoboru hormonów tarczycy (tyroksyny i trijodotyroniny). Choroba ta dotyczy najczęściej kobiet. Ze względu na etiologię wyróżnia się trzy postacie niedoczynności hormonalnej tarczycy:

• postać pierwotna (wynikająca z uszkodzenia/braku tkanki gruczołowej tarczycy),
• postać wtórna (występująca na skutek braku wydzielania TSH z przysadki, który pobudza tarczycę do wydzielania hormonów),
• postać trzeciorzędowa (spowodowana brakiem TRH – hormonu podwzgórza regulującego pracę przysadki i pośrednio także tarczycy).

Niedoczynność tarczycy i jej przyczyny

Istnieje kilka przyczyn niedoczynności tarczycy, są to m.in.: choroba Hashimoto, zapalenia tarczycy o różnej etiologii, przedawkowanie leków przeciwtarczycowych.

Choroba Hashimoto

Najczęstszą przyczyną niedoczynności tarczycy jest autoimmunologiczne, przewlekłe zapalenie tarczycy, zwane chorobą Hashimoto. Choroba Hashimoto wynika z zaburzonego działania układu immunologicznego i produkcji przeciwciał przeciwko enzymowi tarczycy – tyreoperoksydazie (anty-TPO) – oraz przeciwko białku tarczycy tyreoglobulinie (anty-Tg). Przeciwciała te pobudzają limfocyty do niszczenia komórek tarczycy.

Przebieg choroby jest długotrwały, rzadko w chorobie Hashimoto pojawia się ból czy tkliwość gruczołu, ale jeśli przebieg jest wyjątkowo zaostrzony, to przejściowo mogą się paradoksalnie ujawnić objawy nadczynności tarczycy, wynikające z uwolnienia dużej ilości hormonów z niszczonych komórek (tzw. hashitoxicosis).

Zapalenia tarczycy

Istnieje kilka różnych podziałów zapaleń tarczycy: ze względu na przebieg kliniczny, obraz histologiczny, a także stan czynnościowy tarczycy. Ostry stan zapalny tarczycy występuje najczęściej w przebiegu zakażenia bakteryjnego, po napromieniowaniu gruczołu, na skutek działania leków (sole litu, amiodaron, pochodne difenylohydantoiny), przy urazach, po traumatyzacji tkanek – np. po zbyt silnym badaniu palpacyjnym. Zapalenia podostre gruczołu tarczowego spowodowane są ziarniniakowym zapaleniem tarczycy, najprawdopodobniej o etiologii wirusowej (świnka, grypa, odra, mononukleoza, wirusy Coxsackie itp.), z towarzyszącym bólem, obrzękiem gruczołu i gorączką. Ustępuje samoistnie, częściej dotyczy kobiet.

Innym przykładem podostrego zapalenia tarczycy jest poporodowe zapalenie tarczycy, które występuje u ok. 5% kobiet. Pojawia się zazwyczaj w przeciągu roku od porodu, zwykle ma samoograniczający się przebieg. W grupie ryzyka znajdują się kobiety z cukrzycą typu 1, z obecnymi przed ciążą przeciwciałami anty-TPO, po przebytym poronieniu, z depresją poporodową i dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku chorób autoimmunologicznych tarczycy.

Inne przyczyny niedoczynności tarczycy

Niedoczynność tarczycy może mieć tło jatrogenne na skutek wycięcia części lub całej tarczycy, przedawkowania leków przeciwtarczycowych, a także stosowania leków blokujących syntezę, uwalnianie oraz transport we krwi hormonów T3 i T4 (związki litu, nitroprusydek sodu, fenytoina, interferon alfa, nadchloran potasu, estrogeny, GKS, beta-adrenolityki, amiodaron). Do niedoczynności mogą prowadzić także niedoczynność przysadki oraz podwzgórza (guzy, zapalenie, uraz, martwica na skutek niedokrwienia – inaczej poporodowa martwica przysadki), niedobór jodu, ale również nadmiar jodu – jod utleniony do jodków unieczynnia enzym tarczycy (TPO).

Niedoczynność tarczycy u noworodków i niemowląt może być spowodowana przez częściowy lub całkowity brak rozwoju gruczołu, wrodzoną niedoczynność tarczycy wywołaną zaburzeniami genetycznymi (defekty tyreoperoksydazy, tyreoglobuliny, dejodynazy itp.), niedoczynnością tarczycy u matki, nieleczoną w trakcie ciąży. Wśród rzadkich przyczyn można także wyszczególnić oporność receptorów tarczycy na TSH oraz oporność tkanek obwodowych na działanie tyroksyny i trijodotyroniny.

Niedoczynność tarczycy – objawy

Osoby z niedoczynnością tarczycy cechują się spowolnieniem metabolizmu organizmu, co obrazuje się:

• nadmierną sennością,
• przyrostem masy ciała,
• gorszą koncentracją i zaburzeniami pamięci,
• depresją,
• łatwym marznięciem, ciągłym uczuciem zimna,
• zaparciami.

Sprawdź też: Brzuch tarczycowy – jak wygląda, czemu powstaje, jak się go pozbyć?

Objawy skórne niedoczynności tarczycy

Niedobór T4 i T3 powoduje również zmiany skórne – cera staje się zimna, blada, przesuszona, łuszcząca się na łokciach i kolanach. Towarzyszy temu nadmierne wypadanie włosów (m.in. brwi), a także tzw. obrzęk śluzowaty w obrębie twarzy, powiek i rąk – z powodu zmniejszonego wydalania wody. Na skutek pogrubienia strun głosowych i powiększenia języka głos staje się matowy, niski, ochrypły.

Przeczytaj również: Suchość skóry w chorobach tarczycy – postępowanie pielęgnacyjne

Objawy niedoczynności gruczołu tarczowego ze strony układu sercowo-naczyniowego

• bradykardia (wolne bicie serca),
• niskie ciśnienie tętnicze,
• czasami powiększenie sylwetki serca w badaniach obrazowych.

Niedoczynność tarczycy. Pozostałe objawy

Chorzy z niedoczynnością tarczycy łatwiej się męczą, mają mniejszą siłę mięśniową, mogą u nich występować mononeuropatie, pogorszenie słuchu, parestezje. W badaniach laboratoryjnych można stwierdzić anemię i dyslipidemie (wzrost LDL i TG), czasami hiponatremię. W zaawansowanej chorobie dochodzi do niewydolności serca, niewydolności oddechowej, wodobrzusza. W przypadku wrodzonej niedoczynności tarczycy bez wdrożonego leczenia może dochodzić do głębokiego upośledzenia umysłowego, głuchoty, zaburzeń układu nerwowego. U dzieci niedoczynność tarczycy może objawiać się zaburzeniami wzrastania.

Subkliniczna niedoczynność tarczycy

Subkliniczna niedoczynność tarczycy cechuje się brakiem występowania klinicznych objawów niedoczynności tarczycy oraz poziomem hormonów tarczycy w granicy normy. Jedyną nieprawidłowością mówiącą o zaburzeniu funkcjonowania tarczycy jest podwyższony poziom TSH – przysadka poprzez nadmierne wydzielanie TSH próbuje kompensacyjnie pobudzić tarczycę do wydzielania hormonów.

Niedoczynność tarczycy – badania i diagnostyka

Podstawowym badaniem w diagnostyce niedoczynności tarczycy jest określenie poziomu TSH – stężenie hormonu tyreotropowego wzrasta w niedoczynności pierwotnej (także subklinicznej, bezobjawowej), a maleje w niedoczynności wtórnej i trzeciorzędowej. TSH przydatne jest również w przesiewowym teście noworodków w kierunku wrodzonej niedoczynności tarczycy.

Przeczytaj: Jakie badania należy zrobić, żeby sprawdzić pracę tarczycy?

Inne badania przydatne w diagnostyce różnicowej to:

• poziom TRH (czyli tyreoliberyny, hormonu uwalniającego tyreotropinę),
• przeciwciała anty-TPO (przeciwciała skierowane przeciwko antygenom tarczycy),
• anty-Tg (przeciwciała przeciwko tyreoglobulinie),
• anty-TSHR (przeciwciała przeciwko receptorowi dla tyreotropiny),
• badanie jodochwytności tarczycy,
• USG tarczycy,
• biopsja cienkoigłowa i badanie histopatologiczne.

Niedoczynność tarczycy – leczenie

Lewotyroksyna to syntetyczny analog tyroksyny. Przyjmuje się ją rano, na czczo, 30-60 minut przed posiłkiem, raz dzienne i o stałej porze. Zapalenia tarczycy o etiologii bakteryjnej są wskazaniem do włączenia antybiotykoterapii, zapalenia o innej etiologii zazwyczaj są samoograniczające się i wymagają jedynie leczenia objawowego.

Niedoczynność tarczycy – dieta

Nie istnieje jedna uniwersalna dieta w niedoczynności tarczycy, która zapewniałaby spadek masy ciała i ustąpienie innych objawów, jednak na pewno powinna być ona oparta na zasadach prawidłowego odżywiania. Zalecenia dietetyczne powinny być dobierane indywidualnie dla każdego pacjenta w zależności od jego wieku, płci, aktywności fizycznej, chorób współistniejących, zapotrzebowania energetycznego.

Bezzasadne jest także włączanie diety bezglutenowej czy bezmlecznej bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem. Chory z niedoczynnością tarczycy powinien natomiast uważać na pokarmy bogate w substancje wolotwórcze (goitrogeny), są to np.: soja, maniok, ciecierzyca, groch, kapusta, brukselka, orzeszki ziemne.