Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego. Zalecenia dietetyczne dla pacjentów z WZJG w okresie remisji i zaostrzenia choroby

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) jest przewlekłą, nawracającą chorobą zapalną przewodu pokarmowego, która charakteryzuje się naprzemiennymi okresami zaostrzeń i remisji. Dobrze dobrana dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego może odgrywać ważną rolę w łagodzeniu objawów i poprawie jakości życia pacjentów. Co można jeść, a czego unikać przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

1. Czym jest wrzodziejące zapalenie jelita grubego?
2. Zalecenia dietetyczne dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego
3. Dieta przy WZJG w fazie ostrej a dieta przy WZJG w remisji
4. Przykładowy jadłospis przy WZJG
5. Zalecenia dietetyczne przy WZJG – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest wrzodziejące zapalenie jelita grubego;
• w jaki sposób plan żywieniowy może wpływać na stan błony śluzowej jelita;
• jakie są najważniejsze zalecenia dietetyczne dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego;
• jaka dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego będzie odpowiednia w okresie zaostrzenia, a jaka w remisji choroby.

Sposób odżywiania powinien uwzględniać indywidualną tolerancję poszczególnych produktów, aktualny stan zdrowia oraz przebieg choroby, w tym występowanie objawów i fazę, w której znajduje się pacjent. Inne zalecenia mogą obowiązywać w okresie remisji, a inne podczas zaostrzenia, czyli rzutu choroby. Znaczenie ma również odpowiedni dobór produktów i napojów – u niektórych osób dolegliwości mogą nasilać m.in. napoje gazowane.

Czym jest wrzodziejące zapalenie jelita grubego?

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (łac. colitis ulcerosa) to przewlekła, nieswoista choroba zapalna jelit, która objawia się ciągłym stanem zapalnym błony śluzowej okrężnicy. Proces zapalny rozpoczyna się w odbytnicy i szerzy się w kierunku proksymalnym jelita grubego. Przyczyny oraz mechanizm powstawania wrzodziejącego zapalenia jelita grubego wciąż nie są do końca poznane. Za istotne uznaje się jednak współdziałanie czynników genetycznych, środowiskowych i zaburzeń odpowiedzi immunologicznej organizmu.

Do najczęstszych objawów klinicznych choroby zalicza się:

• biegunkę z domieszką krwi,
• bóle brzucha,
• nagłe parcie na stolec,
• utratę masy ciała,
• zmęczenie,
• osłabienie.

Wpływ diety na zdrowie pacjenta z WZJG

Dieta przy WZJG ma istotny wpływ na przebieg choroby, głównie za sprawą oddziaływania na skład i metaboliczną aktywność mikrobioty przewodu pokarmowego, funkcję bariery jelitowej, odpowiedź immunologiczną organizmu, stężenie markerów stanu zapalnego i stresu oksydacyjnego we krwi oraz stan odżywienia organizmu. Niektóre diety, np. tradycyjna dieta śródziemnomorska, mogą obniżać poziom cytokin prozapalnych i zmniejszać aktywność choroby. Natomiast inne, np. dieta zachodnia bogata w tłuszcze nasycone, rafinowane węglowodany, cukry dodane i sztuczne dodatki, mogą nasilać stan zapalny i zaostrzać przebieg WZJG.

Dobrze zbilansowana i zróżnicowana dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego pomaga utrzymać prawidłowy stan odżywienia i nawodnienia organizmu. Jest to niezwykle istotne ze względu na zwiększone ryzyko wystąpienia niedożywienia i odwodnienia w następstwie częstych biegunek i gorszego wchłaniania składników odżywczych.

Zalecenia dietetyczne dla pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego

1. Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego powinna każdego dnia obejmować 5–6 małych objętościowo posiłków, spożywanych w regularnych odstępach czasu co 3–4 godziny. Ostatni posiłek należy zjeść nie później niż 3 godziny przed snem.
2. Wszystkie posiłki należy spożywać w spokojnej atmosferze, uważnie i bez zbędnego pośpiechu, z zachowaniem szczególnej dbałości o dokładne przeżuwanie pokarmów.
3. Dieta na wrzodziejące zapalenie jelita grubego powinna opierać się wyłącznie na produktach i potrawach, które są gotowane na parze, gotowane w wodzie, duszone bez uprzedniego obsmażania, grillowane na grillu elektrycznym bez dodatku tłuszczu oraz pieczone w pergaminie lub naczyniu żaroodpornym. W diecie przy WZJG niewskazane są zatem dania smażone, grillowane na węglu drzewnym i duszone lub pieczone z dodatkiem tłuszczu.
4. Należy również zadbać o odpowiednią temperaturę spożywanych posiłków i napojów – powinny mieć temperaturę pokojową, czyli około 25 stopni Celsjusza.
5. Dieta przy zaostrzeniu WZJG powinna dostarczać odpowiednią ilość płynów, aby zadbać o prawidłowe nawodnienie organizmu, szczególnie w przypadku mocno nasilonych i długotrwałych biegunek. W tym celu zaleca się spożywanie przynajmniej 2 litrów płynów dziennie, głównie w postaci niegazowanej wody, łagodnych naparów z herbaty, rumianku, imbiru, hibiskusa oraz suszy owocowych i płatków kwiatowych.
6. Osoby, które dobrze tolerują świeżo wyciskane soki warzywne i/lub owocowe oraz naturalne fermentowane napoje mleczne (np. jogurt, kefir, maślankę), mogą spożywać je każdego dnia w umiarkowanych ilościach. Podobne zasady dotyczą surowych warzyw, takich jak pomidor, papryka czy zielony ogórek, oraz kiszonek, zwłaszcza ogórków, marchewki, cukini, pomidorów czy papryki. Jeśli produkty te są dobrze tolerowane po usunięciu skórki i pestek, mogą być spożywane w umiarkowanych ilościach.

Co można jeść przy WZJG?

1. Przy WZJG można spożywać:
   • gotowane lub pieczone chude gatunki mięsa (np. kurczak, indyk, cielęcina, królik);
   • gotowane lub pieczone ryby (tłuste i chude gatunki) o najniższej zawartości zanieczyszczeń morskich (m.in. pstrąg, łosoś, dorsz, sandacz, mintaj, morszczuk, sola, tilapia);
   • jajka gotowane na miękko, jajecznicę i omlety na parze oraz niskotłuszczowe mleko i jego przetwory (np. chudy i półtłusty ser twarogowy, lekki serek wiejski, jogurt i kefir naturalny do 3% tłuszczu, ser mozzarella light) przy dobrej tolerancji.
2. Dieta przy WZJG może zawierać:
   • dobrze tolerowane warzywa świeże bez skórki, gotowane, pieczone, rozdrobnione (m.in. ciemnozielone warzywa liściaste, pomidor, marchew, cukinię, pietruszkę, dynię, ziemniaki);
   • dobrze tolerowane owoce świeże bez skórki, gotowane, pieczone, rozdrobnione (np. banany, melony, brzoskwinie, morele, owoce jagodowe);
   • przetwory sojowe (np. tofu naturalne, jogurt sojowy naturalny) oraz naturalne napoje roślinne (np. sojowy, migdałowy, owsiany).
3. Pacjenci z WZJG powinni opierać swoją dietą głównie na jasnych produktach zbożowych, takich jak chleb pszenny na zakwasie, jasny makaron, makaron ryżowy, makaron kukurydziany, płatki jaglane, biały ryż, płatki owsiane błyskawiczne, płatki ryżowe, kasza kuskus, kasza jaglana czy kasza kukurydziana.
4. Przy dobrej tolerancji można włączyć do diety przy WZJG komosę ryżową (quinoa), amarantus, miłkę abisyńską (teff), makaron gryczany i jaglany, chleb graham, chlebek bananowy oraz pieczywo z mąk bezglutenowych (np. z maki gryczanej, jaglanej, ryżowej).
5. Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego powinna bazować na zdrowych tłuszczach roślinnych, takich jak oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, tłoczony na zimno olej rzepakowy i lniany, margaryna miękka ze sterolami roślinnymi, awokado, masło orzechowe, masło migdałowe, pasta sezamowa (tahini) oraz świeżo mielone orzechy, nasiona i pestki, jeśli są dobrze tolerowane.
6. Przy WZJG warto również regularnie włączać do diety łagodne zioła i przyprawy, m.in. tymianek, majeranek, oregano, bazylię, rozmaryn, koperek, natkę pietruszki, kminek, cynamon czy wanilię.
7. Jako słodką przekąskę można zjeść w ograniczonych ilościach biszkopty, kisiele, budynie i galaretki oraz niskosłodzone dżemy owocowe bez pestek.

Czego unikać przy WZJG?

1. Osoby chore na wrzodziejące zapalenie jelita grubego powinny unikać spożywania mięsa czerwonego (wieprzowiny, wołowiny, baraniny, jagnięciny) i przetworzonego mięsa. Do tej grupy należą m.in. wędliny, kiełbasy, kabanosy, parówki, pasztety, konserwy mięsne, bekon czy salami.
2. Przy WZJG niewskazane są również napoje alkoholowe, napoje zawierające duże ilości kofeiny (mocna kawa i herbata, yerba mate, napoje energetyczne, napoje typu cola) oraz wszelkie gazowane i niegazowane napoje słodzone cukrem i/lub syropem glukozowo-fruktozowym.
3. Pacjenci z WZJG koniecznie powinni unikać spożywania słodyczy i pieczywa cukierniczego (ciast, tortów, ciastek, rogalików, drożdżówek, pączków itp.), słodzonego mleka i słodkich przetworów mlecznych, słodzonych płatków śniadaniowych oraz słonych przekąsek (chipsów, chrupek, prażynek, nachosów, paluszków itp.).
4. Przy WZJG należy unikać również żywności typu fast food, takiej jak pizza, kebab, zapiekanki, hot-dogi, nuggetsy, cheeseburgery, frytki czy popcorn, oraz potraw smażonych na tłuszczu (np. panierowanego mięsa, ryb, jaj).
5. Ponadto należy całkowicie zrezygnować ze spożywania produktów wysokoprzetworzonych, w których składzie znajdują się dodatki do żywności o potencjalnie szkodliwym wpływie na przewód pokarmowy, m.in.:
   • sorbinian potasu (E202),
   • benzoesan sodu (E211),
   • siarczyny (E220-E228),
   • azotyn sodu (E250),
   • karagen (E407),
   • guma ksantanowa (E415),
   • polisorbat 80 (E433),
   • karboksymetyloceluloza (E466),
   • aspartam (E951),
   • sacharyna (E954),
   • sukraloza (E955),
   • maltodekstryna (E1400).

Dieta przy WZJG w fazie ostrej a dieta przy WZJG w remisji

Głównym celem diety przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego w fazie zaostrzenia jest odciążenie jelit i złagodzenie objawów takich jak biegunka, bóle brzucha czy nagłe parcie na stolec.

1. Z tego względu dieta przy zaostrzeniu WZJG powinna składać się z delikatnych, łatwostrawnych produktów i potraw o niskiej lub co najwyżej umiarkowanej zawartości tłuszczu oraz błonnika pokarmowego, zwłaszcza frakcji nierozpuszczalnych w wodzie.
2. Podczs zaostrzenia zaleca się ograniczenie spożycia pełnoziarnistych produktów zbożowych na rzecz zbóż oczyszczonych, np. chleb żytni na zakwasie zamienić na pieczywo jasne pszenne, kaszę pęczak na kuskus, makaron razowy na jasny z pszenicy durum.
3. W fazie zaostrzenia WZJG należy wyraźnie ograniczać świeże warzywa i owoce bez skórki i zastępować je gotowanymi, pieczonymi i rozdrobnionymi na mus, pastę, smoothie lub koktajl.
4. W okresie zaostrzenia WZJG może pojawić się problem nietolerancji laktozy. W takiej sytuacji konieczna jest rezygnacja ze spożycia tradycyjnego mleka i produktów mlecznych na rzecz produktów bezlaktozowych, głównie mleka i fermentowanych napojów mlecznych (jogurtu, kefiru, maślanki).

Dieta na wrzodziejące zapalenie jelita grubego w nieaktywnej fazie choroby ma na celu długoterminowe utrzymanie remisji, zmniejszenie stanu zapalnego oraz przywrócenie równowagi mikrobioty jelitowej i poprawę funkcji bariery jelitowej.

Najczęściej zalecaną dietą przy remisji WZJG jest tradycyjna dieta śródziemnomorska, która charakteryzuje się wysokim spożyciem różnokolorowych warzyw i owoców, nasion roślin strączkowych, pełnoziarnistych produktów zbożowych, orzechów, nasion, pestek, oliwy z oliwek extra virgin oraz chudych i tłustych ryb morskich.

Przykładowy jadłospis przy WZJG

Jaka dieta przy zaostrzeniu WZJG będzie właściwa? Oto przykładowy jadłospis przy WZJG w okresie zaostrzenia objawów choroby:

Śniadanie: Owsianka na mleku bezlaktozowym z gorzkim kakao, bananem, syropem klonowym i masłem orzechowym (100% orzechów bez dodatku substancji słodzących i soli).

Drugie śniadanie: Jajko na miękko z jasnym pieczywem na zakwasie, margaryną miękką ze sterolami roślinnymi, sałatą masłową, sparzonym pomidorem obranym ze skórki i łagodnymi ziołami.

Przekąska: Wysokobiałkowy jogurt naturalny bez laktozy zmiksowany z borówkami amerykańskimi, syropem klonowym, cynamonem i masłem migdałowym (100% migdałów bez dodatku substancji słodzących i soli).

Obiad: Pieczony dorsz w ziołach z purée ziemniaczanym, gotowaną na parze cukinią i marchewką bez skóry oraz sosem z oliwy z oliwek extra virgin i ziół prowansalskich.

Podwieczorek: Budyń jaglany na naturalnym napoju sojowym bez cukru z musem truskawkowym.

Kolacja: Zupa krem z dyni, marchewki i ziemniaków.

Zalecenia dietetyczne przy WZJG – najczęściej zadawane pytania

Czy niewłaściwa dieta zaostrza WZJG?

Przeprowadzone badania wskazują, że niewłaściwa dieta typu zachodniego, która jest oparta na wysokoprzetworzonej żywności, zaostrza objawy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i zwiększa ryzyko wystąpienia ciężkiej postaci choroby. Wysokie spożycie mięsa czerwonego i mięsa przetworzonego, napojów alkoholowych oraz produktów zawierających siarczyny, karagen i/lub karboksymetylocelulozę może nasilać stan zapalny w przewodzie pokarmowym i powodować zaburzenia mikrobioty jelitowej oraz zwiększone ryzyko nawrotu WZJG.

Czy można pić kawę przy WZJG?

Można pić kawę przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego w okresie remisji, najlepiej łagodną bez dodatku cukru, śmietanki, pełnotłustego mleka i syropów smakowych. Mimo że niesłodzona kawa jest zazwyczaj dobrze tolerowana w okresie remisji WZJG, jej działanie stymulujące motorykę przewodu pokarmowego może wywoływać lub nasilać biegunkę, bóle i skurcze brzucha oraz dyskomfort trawienny podczas fazy zaostrzenia choroby. Jeśli picie kawy powoduje wystąpienie objawów WZJG, zaleca się ograniczenie jej spożycia, wybieranie rodzajów kawy o niższej zawartości kofeiny lub całkowite unikanie jej w okresie zaostrzenia choroby.

Jakiego oleju używać przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?

Przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego warto regularnie używać do potraw oliwy z oliwek z pierwszego tłoczenia, która jest niezwykle ważnym składnikiem tradycyjnej diety śródziemnomorskiej. Zwiera duże ilości kwasu oleinowego oraz przeciwutleniaczy (w tym polifenoli, karotenoidów i witaminy E), które wykazują działanie przeciwzapalne. Poza tym przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego można stosować oleje tłoczone na zimno, takie jak rzepakowy, lniany czy z nasion czarnuszki, które mają pozytywny wpływ na zdrowie.

Jaki probiotyk jest dobry przy WZJG?

Przy WZJG najczęściej zaleca się probiotyki wieloszczepowe, zawierające szczepy z rodzaju Lactobacillus, Bifidobacterium i Streptococcus salivarius thermophilus. Wśród innych szczepów probiotycznych o potencjalnie korzystnym działaniu na przebieg WZJG wymienia się m.in.: Escherichia coli Nissle 1917, Bifidobacterium longum, Bifidobacterium breve oraz Lactobacillus plantarum i  Lactobacillus rhamnosus GG (LGG).