Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego – jak powinna wyglądać?

Przebiega najczęściej pod postacią ostrych rzutów, pomiędzy którymi występują okresy remisji. I choć jak do tej pory nie udowodniono pewnego związku nieprawidłowej diety z możliwością pojawienia się zaostrzenia, to jednak żywienie odgrywa kluczową rolę w procesie leczenia – łagodzi dolegliwości, zapobiega niedożywieniu oraz znacząco poprawia jakość życia. Dieta przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego – co jeść, a czego unikać? Na co zwrócić uwagę, bilansując codzienne posiłki?

Czym jest WZJG?

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego (colitis ulcerosa) należy do grupy tzw. nieswoistych zapaleń jelita (NZJ), trwających przewlekle i przebiegających z okresami ostrych rzutów (trwających od kilku tygodni do kilku miesięcy) i remisji (wyciszenia objawów, które może trwać nawet latami). Stanowi chorobę zapalną błony śluzowej odbytnicy lub odbytnicy i okrężnicy, w wybranych przypadkach prowadząc do owrzodzeń. 

Dieta a WZJG – rola żywienia w chorobie

Choroby jelit są często związane z występowaniem niedowagi oraz anemii, które w znaczącym stopniu wpływają na czas leczenia oraz tempo wchodzenia w stan remisji. Uważa się więc, że właściwie zaplanowana dieta może pozwolić na uzyskanie lepszego efektu terapeutycznego oraz dłuższe jego utrzymanie.

Prawidłowo skomponowana dieta bezpośrednio wpływa także na samopoczucie chorego, zmniejszając towarzyszące chorobie dolegliwości, takie jak bóle brzucha, biegunki, wzdęcia, przelewanie się treści jelitowej itp. W znaczący sposób przekłada się także na prewencję wielu jednostek chorobowych, w tym kamicy nerkowej, kamicy żółciowej, osteopenii czy osteoporozy.

Jaka dieta przy WZJG? Najważniejsze zalecenia dietetyczne

Przyjmuje się, że uniwersalna, idealna dla każdego dieta wskazana przy WZJG nie istnieje. Zalecenia żywieniowe będą bowiem związane z m.in. stopniem ciężkości przebiegu choroby, umiejscowieniem zmian oraz od indywidualnych uwarunkowań danej osoby. Kluczową rolę, obok jej tolerancji, odgrywają także preferencje osobiste – stosowana dieta jest bowiem dietą na całe życie (ulegając oczywiście odpowiednim modyfikacjom w zależności od momentu w leczeniu), stąd powinna w pewnym stopniu odpowiadać smakowo oraz jakościowo danej osobie.   

Część zaleceń dla chorych na WZJG jest zbliżona do ogólnie przyjętych zasad zdrowego żywienia, w tym zalecenie:

• spożywania diety urozmaiconej, dostarczającej organizmowi wszystkich niezbędnych substancji odżywczych,
• regularnego spożywania przynajmniej 5 posiłków dziennie,
• wypijania minimum 1,5 l płynów dziennie,
• gotowania we wodzie, na parze, pieczenie we folii lub naczyniu żaroodpornym,
• dodawania świeżego, najlepszej jakości tłuszczu dopiero do gotowej potrawy,
• unikania duszenia z obsmażaniem, panierowania, smażenia,
• unikania spożywania nadmiaru cukru i słodyczy,
• unikania picia kolorowych napojów gazowanych.

Celem przyrządzenia potraw łatwo przyswajalnych rekomenduje się dodatkowo:

• częstsze sięganie po mniejsze objętościowo posiłki,
• przecieranie, miksowanie i rozdrabnianie pokarmów,
• spulchnianie potraw, poprzez dodatek np. ubitych białek jaj lub namoczonej bułki.

Cenną wiedzę, pacjent i jego bliscy, mogą zdobyć uczestnicząc w m.in. wydarzeniach prowadzonych przez organizacje takie jak stowarzyszenie „Apetyt na życie” bądź towarzystwo „J-elita”.

Jak powinna wyglądać dieta w zaostrzeniu i remisji WZJG? Co można jeść, a czego unikać?

W okresie remisji WZJG sposób odżywiania się nie powinien znacząco odbiegać od zaleceń skierowanych do grupy osób zdrowych. Ze względu na to, że poszczególni pacjenci mogą w różny sposób reagować na te same produkty, każdy z nich, na podstawie samoobserwacji, powinien dostosować dietę do własnej tolerancji.

Aktualnie nie udowodniono ponad wszelką wątpliwość, jakoby stosowanie określonej diety miałoby zapobiec zaostrzeniu choroby. Istnieją natomiast przesłanki, że niektóre pokarmy mogą wpływać na poprawę lub pogorszenie się stanu zdrowia, poprzez wywoływanie bądź zapobieganie określonym reakcjom ze strony organizmu. Wśród nich wymienia się m.in. produkty zbożowe z pełnego ziarna, warzywa wzdymające, w tym nasiona roślin strączkowych, całe orzechy oraz sery pleśniowe i surowe mięso (mogące być źródłem patogennych szczepów bakterii). Tak jak wspomniano na początku, absolutnie nie są to zakazane produkty – większość z nich (prócz surowych mięs i serów pleśniowych) należą do kategorii produktów polecanych w zdrowej diecie. Nie powinno się natomiast sięgać po słodkie napoje gazowane, piwo, nadmierne ilości słodyczy i ostre przyprawy (np. ocet, curry, papryka, czosnek).  

Ponieważ trudno stwierdzić, jakie konkretne produkty należałoby wykluczyć z diety danej osoby, najlepiej podzielić je wg poszczególnych kategorii. I tak, w związku z tym, że najczęściej spotykane w nieswoistych zapaleniach jelita dolegliwości to bóle brzucha, biegunka, wzdęcia oraz nadmierna ilość gazów, to produkty można podzielić na te o działaniu:

• wzdymającym: ciemne pieczywo, grube kasze, otręby, cebula, kapusta, gruszki, śliwki, czereśnie, kalafior, grzyby,
• gazotwórczym: kapusta, kalafior, brokuły, szparagi, nasiona roślin strączkowych, cebula, jabłka, banany, mleko, cukier i słodycze, piwo i napoje gazowane;
• wzmagającym procesy fermentacji jelitowej: sok jabłkowy, winogronowy, gruszkowy, ksylitol, miód, jabłko, mango, arbuz, winogrono, czereśnie, mleko.

Obok ostrożności w wyborze poszczególnych pokarmów pacjentowi w okresie remisji zaleca się przede wszystkim dbałość o odpowiednią ilość białka, którego obecność jest niezbędna celem zapobiegania niedożywieniu. Rekomendowany poziom wynosi od 1,2 do nawet 2 g protein na każdy kilogram masy ciała (w zależności od aktualnego stanu zdrowia), tzn., że może być nawet 2-krotnie razy wyższy niż poziom zalecany pozostałej części populacji. Do produktów dostarczających dużych ilości białka należą: mięso, ryby, przetwory mleczne, jaja, a także – jeśli dobrze tolerowane – nasiona roślin strączkowych i ich przetwory (np. tofu). 

W przypadku nasilenia się biegunek oraz w okresie zaostrzenia w diecie powinny pojawić się produkty zapierające, na których ilość również należy uważać, aby ich nadmiar nie doprowadził z kolei do zaparć i nasilenia krwawienia z odbytnicy. Wśród produktów hamujących perystaltykę jelit należy wymienić m.in.: ryż biały, gotowaną marchew, gotowaną dynię, gotowane jabłka, zielone banany, napar z suszonych jagód, suche pieczywo tostowe, gotowane, chude mięso, galaretki drobiowe, chrupki kukurydziane, cynamon, imbir, a także potrawy mączne (kopytka, pierogi, kluski), ale bez omasty i innych tłustych dodatków. Do picia dobrze wybierać czarną herbatę, napar z nagietka, lipy, naturalne kakao na wodzie albo napar z suszonych jagód.

Zaleca się ograniczyć błonnik pokarmowy, unikać jedzenia całych, surowych warzyw i owoców. Rekomenduje się stosowanie łatwostrawnych technik przygotowywania potraw, takich jak gotowanie we wodzie, na parze, spulchnianie, przecieranie albo miksowanie dań. Pacjent powinien zadbać też o posiłki bogate w białko zwierzęce (mięso, ryby, przetwory mleczne – uwaga na laktozę), przyjmowane częściej, w małych porcjach. W przypadku wchodzenia w remisję powrót do wcześniejszej formy żywienia i wprowadzanie poszczególnych pokarmów powinny odbywać się stopniowo. Dotyczy to zwłaszcza produktów obfitujących w błonnik pokarmowy oraz cukier.

WZJG jadłospis i przykładowe przepisy

Jadłospis w okresie remisji

Śniadanie – Manna z sosem jagodowym

Do 2 szklanek mleka wsyp 2–3 łyżki kaszy manny, gotuj, aż całość zgęstnieje. W międzyczasie zmiksuj jagody, ewentualnie przetrzyj przez sitko, delikatnie dosłodź. Mannę podawaj z łyżką świeżo zmielonego siemienia lnianego, polaną sosem owocowym.

II śniadanie – Koktajl bananowy ze szpinakiem

Bezsmakowe mleko roślinne albo naturalny kefir zmiksuj z lekko zielonym bananem, garścią szpinaku typu baby i łyżeczką masła orzechowego najlepszej jakości.

Obiad – Pulpety z pary z purée ziemniaczanym i surówką z marchewki  

Namoczoną w wodzie i dokładnie odciśniętą bułkę wrzuć do misy razem z 400 g zmielonego mięsa z indyka, 2 jajkami, 2 łyżkami natki pietruszki i ½ łyżeczki soli. Masę dokładnie wyrób. Dłońmi posmarowanymi oliwą formuj małe pulpety, które kolejno układaj w wysmarowanym odrobiną oleju naczyniu do gotowania na parze. Gotuj ok. 20 minut. Podawaj z purée ziemniaczanym przygotowanym poprzez dodatek odrobiny świeżego masła oraz mleka oraz ze surówką z marchewki, skropioną sokiem z cytryny i kilkoma kroplami oliwy extra vergine.

Podwieczorek – Sałatka jarzynowa

Ugotowane marchewki, białą pietruszkę, jajko, ziemniaka oraz kawałek selera pokrój w kostkę. Dodaj pokrojonego, obranego ze skórki kiszonego ogórka. Warzywa połącz z gęstym jogurtem greckim, dopraw solą, posyp koperkiem. Porcję sałatki podawaj z kromką pieczywa graham.

Kolacja – Kanapki z pieczywa pszenno-żytniego z twarożkiem i pomidorami

Chudy twaróg rozgnieć z naturalnym jogurtem, dodaj posiekany koperek albo natkę pietruszki, dopraw odrobiną soli. Pastą obkładaj pieczywo pszenno-żytnie lekko posmarowane świeżym masłem. Do kanapek podawaj plastry pomidora obranego ze skórki, posypane posiekanym koperkiem albo pietruszką.