Adaptogeny – czym są? Które adoptogeny wybrać? Rodzaje, wskazania i przeciwwskazania do suplementacji

Adaptogeny są nietoksycznymi roślinami, które charakteryzują się tonizującym działaniem na organizm człowieka. Zmniejszają skutki stresu, który wpływa nie tylko na kondycję fizyczną, ale także psychiczną i mentalną. Istnieje wiele rodzajów adaptogenów, które stymulują ciało do powrotu do naturalnej równowagi, czyli homeostazy. Substancje adaptogenne wykazują wyjątkowo wysoki potencjał antyoksydacyjny. Który adaptogen wybrać przy kłopotach z zasypianiem, a który przy stresującym trybie życia, a ponadto jakie są inne wskazania i przeciwwskazania do stosowania adaptogenów? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

1. Co to jest adaptogen i jak działają adaptogeny?
2. Najpopularniejsze rodzaje adaptogenów
3. Dla kogo adaptogeny mogą być odpowiednie?
4. Adaptogeny – przeciwwskazania do stosowania
5. Adaptogeny – najczęściej zadawane pytania

Organizm człowieka jest nieustannie narażony na różne czynniki stresowe, zarówno psychiczne, fizyczne, chemiczne, jak i biologiczne. Wymagający tryb życia, smog, wysokoprzetworzone jedzenie, infekcje lub brak ruchu i zaburzony sen to bez wątpienia przyczyny zaburzonej homeostazy, czyli naturalnej równowagi wewnętrznej. Organizm nieustannie dąży do utrzymania tego fizjologicznego stanu, czyli adaptuje się do zmian zachodzących w środowisku zewnętrznym, jednakże jego możliwości są na tym polu ograniczone. Pomocne w takiej sytuacji są naturalne substancje adaptogenne, które zgodnie ze swoją nazwą wpływają na zwiększenie zdolności adaptacyjnych organizmu, podnosząc tym samym jego odporność na stres.

Co to jest adaptogen i jak działają adaptogeny?

Terminem adaptogen określane są substancje zwiększające zdolności przystosowawcze (adaptacyjne) organizmu w odpowiedzi na niekorzystne warunki środowiskowe. Mogą one ułatwiać dostosowanie się do zwiększonego narażenia na niekorzystne czynniki stresowe, zarówno fizyczne, jak i te emocjonalne.

Dodatkowo związki zawarte w adaptogenach mogą wpływać na poprawę pracy mózgu, w tym usprawniać pamięć i koncentrację, umiejętność uczenia się i zapamiętywania, a także działajać ochronnie na komórki wątrobowe oraz pełnić funkcję antyoksydanta. W organizmie podczas procesu neutralizacji czynników zewnętrznych, normalizacji podlega szereg procesów, takich jak metabolizm, gospodarka hormonalna, reakcje enzymatyczne, neuroprzekaźnictwo oraz oddychanie komórkowe.

Pod wpływem działania adaptogenów zarówno ciało, jak i mentalna sfera człowieka mogą być w  stanie szybciej i efektywniej zareagować na bodźce stresowe, dzięki czemu są one łatwiej neutralizowane oraz mniej szkodliwe.

Najpopularniejsze rodzaje adaptogenów

Zgodnie z aktualną wiedzą za adaptogen możemy uznać substancję/roślinę, która wykazuje działanie immunostymulujące, powoduje obniżenie aktywności centralnego układu nerwowego (działanie uspokajające), wpływa na poprawę funkcjonowania mózgu, przy wzmożonym obciążeniu wysiłkowym zwiększa sprawność fizyczną, jest także przeciwutleniaczem. W przyrodzie istnieje wiele roślin o właściwościach adaptogennych, które co prawda różnią się między sobą budową, ale wszystkie spełniają powyższe kryteria.

Ashwagandha

Witania ospała (łac. Withania somnifera), nazywana potocznie ashwagandhą, posiada właściwości immunostymulujące i adaptogenne. Ashwagandha klasyfikowana jest jako surowiec działający tonizująco oraz antystresowo na organizm, ponieważ zmniejsza stężenie kortyzolu u osób narażonych na czynniki stresogenne, a także wpływa korzystnie na proces zasypiania oraz jakość snu.

Rhodiola rosea

Kłącze różeńca górskiego (łac. Rhodiola rosea) jest od dawna stosowane w bólach migrenowych oraz przy zmęczeniu fizycznym i psychicznym. Rożeniec górski jest polecany w okresie zwiększonej pracy umysłowej oraz narażenia na stres, ponieważ poprawia pamięć, koncentrację, refleks i uodparnia organizm na stres. Różeniec górski stymuluje procesy anaboliczne, dzięki czemu zwiększa wydolność fizyczną, zwłaszcza podczas uprawiania sportu.

Traganek

Podstawowe działanie lecznicze tragakanka błoniastego (łac. Astragalus membranaceus) związane jest z aktywnością przeciwutleniającą i immunomodulującą. W badaniach traganek wykazuje pośredni wpływ ochronny na komórki wątrobowe, nerwowe, układ moczowy i krwionośny. Roślina wykorzystywana jest przede wszystkim w walce z zaburzeniami odporności oraz jako preparat wzmacniający i tonizujący, ze względu na działanie immunostymulujące.

Żeń-szeń

Żeń-szeń (łac. Panax ginseng) charakteryzuje się wielokierunkowym działaniem farmakologicznym. Substancje czynne zawarte w tej roślinie wykazują aktywność antyoksydacyjną, immunostymulującą oraz wpływają na poprawę kondycji fizycznej i psychicznej organizmu. Żeń-szeń wpływa korzystnie na funkcje mózgu, w tym procesy zapamiętywania, uczenia się, koncentracji i kojarzenia. Jako adaptogen zwiększa siły witalne, wpływa na poprawę samopoczucia oraz podnosi libido.

Cytryniec chiński

Cytryniec chiński (łac. Schizandra chinensis) jest cennym źródłem antyoksydantów, stąd jego wykorzystanie w preparatach przeciwstarzeniowych oraz przeciwmiażdżycowych. Cytryniec chiński stosowany jest w stanach wyczerpania psychicznego i fizycznego, zaburzeniach depresyjnych oraz przy niedokrwistości.

Eleuterokok kolczasty

Wyciągi z Eleuterokoka kolczastego (łac. Eleuterococcus senticosus), powszechnie nazywanego również żen-szeniem syberyjskim, zwiększają tolerancję organizmu na niekorzystne czynniki środowiskowe. Niektóre źródła podają, że właściwości adaptogenne tej rośliny są wykorzystywane u osób narażonych na stres, w tym w leczeniu dzieci z autyzmem oraz mających problemy z adaptacją w środowisku rówieśników. Eleuterokok wpływa korzystnie na procesy uczenia się i zapamiętywania oraz łagodzi stany depresyjne i lękowe.

Gotu kola

Wąkrota azjatycka (łac. Centella asiatica), nazywana Gotu kola i Brahmi, wpływa na poprawę funkcjonowania komórek układu nerwowego, co przekłada się na usprawnienie pamięci, procesów myślowych oraz złagodzenie stanów depresyjnych. Gotu kola stosowana jest w chorobach przewodu pokarmowego, nadciśnieniu, zaburzeniach krążenia obwodowego oraz innych dysfunkcjach układu sercowo-naczyniowego. Dodatkowo wąkrota azjatycka znajduje wykorzystanie w chorobach skóry, takich jak egzemy, łuszczyca, owrzodzenia lub trudno gojące się rany.

Bacopa Monnieri

Bacopa monnieri usprawnia pracę mózgu, dzięki czemu poprawia pamięć i koncentrację. Ponadto substancje aktywne zawarte w tej roślinie wykazują aktywność przeciwutleniającą, przeciwzapalną, przeciwgorączkową oraz ochronną na komórki serca i przewodu pokarmowego. Roślina działa silnie odtruwająco, poprzez usuwanie szkodliwych substancji gromadzących się we krwi.

Maca, czyli pieprznica peruwiańska

Maca (łac. Lepidium meyenii), zwana także żeń-szeniem peruwiańskim, jest adaptogenem, wykazującym działanie antyoksydacyjne, ochronne na komórki układu kostnego oraz nerwowego. Substancje aktywne zawarte w tej roślinie wpływają korzystnie na aktywność seksualną i płodność. Naukowcy wykazali, że maca może mieć korzystny wpływ na złagodzenie bolesnych i nieregularnych miesiączek oraz niekorzystnych objawów menopauzy, zwłaszcza: uderzeń gorąca, nadmiernej suchości pochwy, spadku popędu seksualnego, osłabienia i objawów depresyjnych.  

Dla kogo adaptogeny mogą być odpowiednie?

1. Preparaty zawierające adaptogeny można rozważyć jako źródło składników aktywnych, które wykazują potencjalne działanie wspierające organizm w okresach zwiększonego narażenia na stres psychiczny lub fizyczny.
2. Niektórym adaptogenom przypisuje się również właściwości związane z ochroną komórek przed stresem oksydacyjnym.

Należy jednak pamiętać, że działanie zależy od konkretnego składnika aktywnego, jego dawki oraz jakości preparatu, a skuteczność suplementacji może różnić się u poszczególnych osób.

Adaptogeny – przeciwwskazania do stosowania

Przed rozpoczęciem suplementacji adaptogenami warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie w przypadku przyjmowania leków lub występowania chorób przewlekłych.

Ostrożność zaleca się przede wszystkim:

• w ciąży i podczas karmienia piersią – ze względu na ograniczoną ilość danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania wielu adaptogenów,
• u dzieci i młodzieży – bez wcześniejszej konsultacji ze specjalistą,
• u osób z chorobami tarczycy – szczególnie w przypadku stosowania preparatów, które mogą wpływać na gospodarkę hormonalną,
• u osób z chorobami autoimmunologicznymi – ponieważ niektóre składniki roślinne mogą wpływać na aktywność układu odpornościowego,
• u osób przyjmujących leki uspokajające, nasenne, przeciwdepresyjne, przeciwcukrzycowe lub przeciwkrzepliwe – ze względu na możliwość wystąpienia interakcji,
• u osób z chorobami wątroby lub nerek – zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu lub łączeniu wielu suplementów.

Należy pamiętać, że bezpieczeństwo zależy od konkretnego adaptogenu, dawki oraz jakości preparatu. Suplementy zawierające adaptogeny nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza.

Adaptogeny – najczęściej zadawane pytania

Czy adaptogeny można stosować codziennie?

Wiele adaptogenów jest stosowanych w codziennej suplementacji, jednak sposób ich przyjmowania zależy od konkretnej substancji, dawki oraz indywidualnego stanu zdrowia. Niektóre preparaty wymagają stosowania przez określony czas, a inne mogą być przyjmowane doraźnie. Warto pamiętać, że „naturalne” pochodzenie nie oznacza automatycznie pełnego bezpieczeństwa, dlatego przed zastosowaniem adaptogenów należy uwzględnić możliwe przeciwwskazania oraz interakcje z lekami.

Po jakim czasie można zauważyć działanie adaptogenów?

Czas pojawienia się efektów zależy od rodzaju stosowanego adaptogenu, dawki oraz indywidualnej reakcji organizmu. Część osób zauważa subiektywną poprawę samopoczucia po kilku tygodniach regularnego stosowania.

Czy adaptogeny są bezpieczne dla kobiet w ciąży, karmiących i dzieci?

Bezpieczeństwo większości adaptogenów u kobiet w ciąży, podczas karmienia piersią oraz u dzieci nie zostało potwierdzone w badaniach. Z tego powodu ich stosowanie w tych grupach zwykle nie jest zalecane bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem. Szczególna ostrożność jest wskazana ze względu na możliwość wpływu niektórych substancji na gospodarkę hormonalną, układ nerwowy lub działanie stosowanych leków.