Fitosterole – gdzie występują i jaki mają wpływ na zdrowie? Właściwości i zastosowanie steroli roślinnych
Joanna Orzeł

Fitosterole – gdzie występują i jaki mają wpływ na zdrowie? Właściwości i zastosowanie steroli roślinnych

Fitosterole są produkowanymi przez rośliny analogami cholesterolu. Intuicja podpowiada od razu, że mogą mieć one zatem dobroczynny wpływ w przypadku hipercholesterolemii – i słusznie. Jak wykorzystać ten potencjał? Co wiemy o właściwościach fitosteroli i w jaki sposób możemy je zastosować z korzyścią dla naszego zdrowia? 

Lepiej zapobiegać niż leczyć, to wiemy nie od dziś. Profilaktyka wielu chorób obejmuje przede wszystkim zmianę trybu życia: dobrze skomponowaną zdrową dietę, aktywność fizyczną, rzucenie palenia. Tylko tyle i aż tyle, by zachować zdrowie i uniknąć wielu groźnych chorób, niejednokrotnie prowadzących do przedwczesnej śmierci. Gra warta jest świeczki, nie dziwi więc promowanie zdrowego stylu życia jako remedium np. na choroby cywilizacyjne. 

Fitosterole – czym są? 

Fitosterole (czyli sterole roślinne) to produkowane przez rośliny analogi strukturalne i funkcjonalne cholesterolu. Występują we wszystkich tkankach rośliny, jednak najwięcej znajdziemy ich w roślinnych olejach. Chemicznie to 28- lub 29-węglowe wielopierścieniowe alkohole, a ich podobieństwo strukturalne do cholesterolu polega na takim samym układzie pierścieni z jedną grupą wodorotlenową. Różnica w budowie dotyczy jedynie łańcucha bocznego: fitosterole bogatsze są o jedną grupę metylową lub etylową i dodatkowe jedno lub dwa wiązania podwójne. Podobieństwo funkcjonalne polega na tej samej roli w błonach komórkowych roślin: fitosterole w roślinach zmniejszają płynność błon, zwłaszcza warstw powierzchniowych, tak jak cholesterol w błonach zwierzęcych. 

Fitosterole dzielą się na dwie zasadnicze grupy: sterole (z jednym podwójnym wiązaniem między węglami C5 i C6 lub rzadziej między C7 i C8) oraz stanole (bez podwójnego wiązania, czyli zredukowane sterole). Nazwa „fitosterole” obejmuje zarówno sterole, stanole, jak i ich zestryfikowane formy. 

Najczęściej występujące fitosterole to: β-sitosterol, kampesterol i stigmasterol. 

Fitosterole – właściwości 

Fitosterole są znane przede wszystkim ze swoich hipocholesterolemicznych właściwości. Na czym polega mechanizm takiego działania? Fitosterole hamują absorpcję cholesterolu (zarówno egzogennego, dostarczonego z pożywieniem, jak i endogennego, pochodzącego z syntezy wątrobowej) w jelicie cienkim. By cholesterol został wchłonięty do krwi, musi najpierw ulec związaniu w micelach (utworzonych przez sole kwasów żółciowych) i zestryfikowaniu. Fitosterole, mając analogiczną budowę strukturalną, „wypychają” cholesterol z miceli, zajmując jego miejsce. Taki niezwiązany cholesterol ulega wydaleniu z przewodu pokarmowego wraz z kałem. Co ważne, fitosterole w znikomych ilościach wchłaniają się z krwi – czyli po spełnieniu swojej funkcji również zostają wydalone z organizmu. Dodatkowo fitosterole zwiększają wydalanie do światła jelita cholesterolu już znajdującego się w enterocytach (czyli w komórkach kosmków jelitowych). 

W warunkach homeostazy (równowagi) spadek absorpcji cholesterolu w jelicie prowadzi do kompensacyjnego zwiększenia jego syntezy wątrobowej. Zjawisko to nie jest jednak w stanie zniwelować efektu działania steroli roślinnych. 

Fitosterole – na co mogą pomóc? 

Fitosterole, ze względu na wspomniane właściwości, stosowane są głównie w prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego: przede wszystkim w dyslipidemii i zapobieganiu rozwojowi zmian miażdżycowych.

Sterole roślinne obniżają stężenie cholesterolu całkowitego o 7–10%, a cholesterolu frakcji LDL o 10–15% (i to bez zmian w diecie). Zachęcamy jednak do modyfikacji sposobu odżywiania się, gdyż potrafi to obniżyć stężenie cholesterolu LDL o kolejne 10%. Jeśli pacjent z hipercholesterolemią ma już włączoną kurację statynami, to dodanie do diety steroli roślinnych obniża stężenie frakcji LDL o dodatkowe 10%. 

Na co jeszcze pomogą fitosterole? Wykazują one działanie przeciwzapalnie, przeciwbakteryjne, antyoksydacyjne oraz przeciwnowotworowe: wywołując apoptozę komórek nowotworowych, wpływają hamująco na rozwój raka prostaty, jajnika, piersi, płuc, żołądka i okrężnicy. Wspomagają leczenie rozrostu prostaty, pomagają w trudnościach z oddawaniem moczu. Wysokie dawki działają estrogennie, zmniejszając objawy menopauzy. Sterole roślinne aktywują procesy immunologiczne, przeciwalergiczne, wspomagają regenerację tkanki mięśniowej, łącznej i nabłonkowej. Łagodzą dolegliwości związane ze zwyrodnieniami stawów, a także mają właściwości kościotwórcze. 

Sterole roślinne w kosmetyce 

Fitosterole działają stymulująco na liczne procesy biochemiczno-fizjologiczne w skórze. Łatwo gromadzą się w łoju oraz w cemencie międzykomórkowym skóry, wzmacniając tym samym barierę lipidową naskórka i zmniejszając utratę wody. Aktywują syntezę kolagenu i elastyny, dzięki czemu mają pozytywny wpływ na jędrność i elastyczność skóry. Ogromne znaczenie w kosmetyce ma też ich działanie antyoksydacyjne. 

Fitosterole znajdują zastosowanie w kremach, serach, olejkach i maseczkach do twarzy o działaniu przeciwzmarszczkowym, kojącym, nawilżającym, regenerującym oraz w preparatach do włosów (szampony, farby) o działaniu łagodzącym i chroniącym skórę głowy. 

Fitosterole – źródła i zawartość w wybranych produktach 

Fitosterole znajdują się we wszystkich tkankach roślinnych, jednak to oleje uzyskiwane z nasion są ich najbogatszym źródłem. Dużą zawartością steroli roślinnych charakteryzują się też orzechy (włoskie, ziemne, laskowe, migdały), kiełki pszenicy, nasiona roślin strączkowych, przetwory zbożowe (żytnie, pszeniczne, owsiane, jęczmienne). 

Oto przykładowe zawartości fitosteroli w produktach roślinnych: 

  • olej kukurydziany 952 mg/100 g, 
  • olej sezamowy 865 mg/100 g, 
  • olej słonecznikowy 725 mg/100 g, 
  • olej rzepakowy 879 mg/100 g, 
  • oliwa z oliwek 176 mg/100 g, 
  • otręby ryżowe 1190 mg/100 g, 
  • migdały 143 mg/100 g, 
  • orzechy ziemne 153 mg/100 g, 
  • orzechy włoskie 121 mg/100 g. 

W przeciętnej diecie człowiek dostarcza codziennie 200–400 mg fitosteroli, w diecie wegetariańskiej ok. 800–900 mg na dobę, jednak jest to zdecydowanie zbyt mało, by osiągnąć efekt obniżenia cholesterolu. Optymalna dawka steroli w codziennej racji żywieniowej powinna oscylować w granicach 2–3 g (a minimum 1 g). Zwiększanie dawek ponad podane nie powoduje większej redukcji cholesterolu całkowitego ani frakcji LDL. 

Jak osiągnąć takie dawki? Sięgając po bogatą ofertę żywności funkcjonalnej: żywności wzbogaconej w sterole roślinne. Same fitosterole są słabo rozpuszczalne w tłuszczach oraz nierozpuszczalne w wodzie, zatem do żywności dodaje się ich formy zestryfikowane, co ich rozpuszczalność znacznie zwiększa. Jako że tłuszcz jest najlepszym nośnikiem transportującym sterole do jelita cienkiego, wzbogaca się fitosterolami najczęściej produkty typu margaryny i majonezy. Produkuje się również wzbogacone jogurty, mleko i napoje mleczne, sery dojrzewające, ale również pieczywo żytnie i czekoladę. 

Badania wskazują, że skuteczność działania steroli jest podobna bez względu na to, czy dawka 23 g zostanie przyjęta raz dziennie, czy zostanie podzielona na dwie – trzy porcje w ciągu dnia. 

Sterole roślinne w suplementach diety 

Badania potwierdzają również skuteczność hipolipemizującą (obniżająca poziom cholesterolu) fitosteroli stosowanych w suplementach diety. W aptekach dostępne są preparaty na cholesterol w postaci kapsułek i tabletek, niektóre w składzie zawierają tylko fitosterole, inne także substancje wspierające ich działanie, np. monakolinę, witaminy, koenzym Q10

Zaleca się przyjmowanie ww. preparatów w trakcie posiłku. Niektóre z suplementów o wysokiej zawartości fitosteroli w jednostce dawkowania umożliwiają przyjęcie pożądanych 2 g substancji na dobę. 

Przed użyciem suplementu diety należy zawsze zapoznać się z ulotką preparatu, a ewentualne wątpliwości skonsultować z lekarzem lub farmaceutą. 

Fitosterole – skutki uboczne 

Nie zaleca się stosowania preparatów z fitosterolami kobietom w ciąży, kobietom karmiącym oraz dzieciom poniżej 5. roku życia. 

Sterole nie powinny być stosowane w nadmiarze. Spożycie powyżej zalecanych 3 g na dobę może wywołać skutki uboczne: przede wszystkim obniża w surowicy krwi zawartości cennych składników, np. β-karotenu, likopenu, witaminy E. Zakłócenia we wchłanianiu witamin rozpuszczalnych w tłuszczach są szczególnie niebezpiecznie u dzieci. Trzeba nadmienić, że młode, szybko rosnące organizmy mają duże zapotrzebowanie na cholesterol, ważne jest więc zaspokojenie tych potrzeb. Ograniczenie podaży cholesterolu u dzieci może wywołać zaburzenia gospodarki lipidowej w wieku starszym

  1. A. Kopeć, E. Nowacka, E. Piątkowska, T. Leszczyńska, Charakterystyka i prozdrowotne właściwości steroli roślinnych, „ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość”, nr 3 (76) 2011. 
  2. M. Kozłowska-Wojciechowska, A. Tykarski, Rola żywności funkcjonalnej wzbogaconej o stanole roślinne w profilaktyce i leczeniu chorób układu sercowo-naczyniowego na tle miażdżycy, „Choroby Serca i Naczyń”, nr 8 (1) 2011. 
  3. R. Czerpak, A. Jabłońska-Trypuć, A. Pietryczuk, Znaczenie terapeutyczne, kosmetyczne i dietetyczne niektórych glonów, „Postępy Fitoterapii”, nr 3 2009. 
  4. A. Antoniewska, A. Adamska, J. Rutkowska, M. Zielińska, Olej z nasion dyni jako źródło cennych składników w diecie człowieka, „Problemy Higieny i Epidemiologii”, 98 (1) 2017. 
  5. M. Adaszyńska, M. Swarcewicz, Wybrane wtórne metabolity roślinne jako środki przeciwdrobnoustrojowe, „Wiadomości Chemiczne”, 67 2013. 
  6. H. Gylling, M. Hallikainen, M. J. Nissinen, T. A. Miettinen, The effect of a very high daily plant stanol ester intake on serum lipids, carotenoids, and fat-soluble vitamins, „Clinical Nutrition”, nr 29 (1) 2010. 

Polecane dla Ciebie

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Naturalne elektrolity – przegląd najlepszych produktów

    Elektrolity są to roztwory wodne posiadające ładunek elektryczny, może on być dodatni lub ujemny. Odpowiedni poziom elektrolitów jest bardzo istotnym elementem prawidłowego funkcjonowania organizmu. Elektrolity są obecne we wszystkich strukturach komórkowych żywego organizmu. Do naturalnych najważniejszych elektrolitów należą: sód, potas, wapń, magnez, chlorki i fosforany.

  • Miód manuka – właściwości i zastosowanie

    Ostatnimi czasy coraz intensywniej obserwowany jest wzrost zainteresowania naturalnymi metodami leczenia różnorodnych schorzeń – apiterapia jest jedną z nich. To praktyka wykorzystująca produkty pszczele podczas procesu leczenia. W apiterapii stosuje się miód, ale również wosk, kit pszczeli czy zasklep miodowy. Ze względu na swoje specyficzne właściwości, miód manuka jest jednym z najbardziej popularnych gatunków miodów stosowanych w apiterapii. Dlaczego? Dowiedz się więcej w poniższym artykule. 

  • Imbir – jak i kiedy go jeść? Właściwości lecznicze, zastosowanie, przeciwwskazania

    Imbir to roślina o wielu właściwościach zdrowotnych. Wśród nich wymienia się m.in. pomoc w łagodzeniu bólu gardła, mdłości w czasie ciąży czy zgagi. Co więcej, imbir wspomaga trawienie i działa przeciwzapalnie. Na jego bazie tworzy się napoje, syropy czy olejki, ale spożywa się go również na surowo. Jakie jeszcze właściwości ma imbir? Jak go przechowywać? Komu odradza się regularne stosowanie imbiru?

  • Tran – właściwości. Czy tran wpływa na odporność?

    Tran to olej otrzymywany z dorsza atlantyckiego lub innych ryb dorszowatych (olej z wątroby rekina nie jest tranem, ma bowiem inny skład i inne właściwości). Tran zawiera witaminę D i A, a także kwasy omega-3 (DHA i EPA), które mają korzystny wpływ na układ odpornościowy, nerwowy oraz krwionośny. Kiedy stosować olej z wątroby dorsza? Jak wybrać najlepszy tran dla dziecka i dla osoby dorosłej?

  • Fitoestrogeny – czym są, gdzie występują i jak działają?

    Fitoestrogeny to grupa ponad 300 biologicznie aktywnych związków występujących w roślinach. W organizmie ludzkim pełnią nieprzebrane ilości ról, mogą wpływać na setki procesów o szerokim spektrum oddziaływania. Co to są fitoestrogeny, gdzie występują i jak działają? 

  • Lecytyna sojowa (E322) – czym jest i gdzie ją znaleźć? Kiedy należy ją suplementować?

    Lecytyna jako apteczny preparat na pamięć znana jest każdemu, niezależnie od wieku: stosowana jest i przez studentów w trakcie sesji, i przez osoby starsze. Jakie jeszcze zastosowania można jej przypisać? Jakie ma właściwości i do czego służy lecytyna sojowa? Dowiedzmy się więcej. 

  • Glutation – czym jest? Co warto o nim wiedzieć?

    Rozwój nauki powoduje, że jesteśmy w stanie coraz częściej powiązać wybrane cząsteczki chemiczne z dobrym bądź złym stanem badanego organizmu lub wręcz z wybraną jednostką chorobową. Jedną z takich cząsteczek jest glutation. Co to jest? Kiedy zaleca się badać jego poziom? Czy ma właściwości prozdrowotne? Czy możemy wpłynąć na jego ilość w organizmie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.  

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij