Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie
Małgorzata Kuberska-Kędzierska

Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie

Efekt brzasku to poranny skok poziomu cukru we krwi (po obudzeniu). Najczęściej występuje w źle kontrolowanej chorobie cukrzycowej. Przyczyną tego zjawiska jest wyrzut hormonów, które odpowiadają za obudzenie i energię do działania w trakcie dnia. Kto najbardziej jest narażony na efekt brzasku i co robić, aby do niego nie dopuścić? 

Zalecane jest, aby poranny poziom stężenia glukozy mieścił się w granicach 70–90 mg/dl (u osób zdrowych), maksymalnie 100–110 mg/dl (u osób chorych na cukrzycę). Jedynym hormonem zmniejszającym stężenie glukozy we krwi jest insulina. Jej wydzielanie z komórek beta trzustki odbywa się stale, po posiłkach ulega wzrostowi. W godzinach nocnych wydzielanie insuliny jest mniejsze. Na zwiększony poziom glukozy mają wpływ glukagon, katecholaminy (adrenalina), hormonu wzrostu oraz glikokortykosteroidy (kortyzol). 

Efekt brzasku w hiperglikemii porannej – czym jest? 

Zjawisko lub efekt brzasku to wzrost stężenia glukozy we krwi w godzinach rannych (około 4–5), czego skutkiem jest wysoki poziom cukru po obudzeniu.  

Przyczyną tego zjawiska jest fizjologiczny wyrzut hormonów, takich jak: adrenalina, glukagon, hormon wzrostu oraz kortyzol – maksimum ich wydzielania przypada na godzinę 3–6 rano. Hormony te potrzebne nam są na rozruch, obudzenie i energię do działania podczas całego dnia.  

Powyższe hormony mają działanie odwrotne do insuliny, nasilają także insulinooporność, czyli brak działania insuliny na poziomie tkanek. U osób zdrowych przy prawidłowym mechanizmie wydzielania insuliny oraz przy prawidłowej reakcji tkanek na działanie insuliny (insulinowrażliwość) taki wyrzut porannych hormonów nie spowoduje wzrostu poziomu cukru.  

Aby potwierdzić lub wykluczyć zjawisko brzasku, należy kontrolować poziom cukru o godzinach: 24, 4, 6 rano i po przebudzeniu się. Glikemia o północy powinna jeszcze mieścić się w granicach normy, ale już od godziny 4 następuje jej stopniowy wzrost.  

Niezmiernie ważna jest diagnostyka oraz właściwe postępowanie, bowiem hiperglikemia trwająca kilka godzin każdego poranka wpływa niekorzystnie na przewlekłe wyrównanie cukrzycy. 

Efekt brzasku a efekt Somogyi 

Hiperglikemię poranną w przebiegu efektu brzasku należy różnicować z efektem Somogyi lub tak zwanym zjawiskiem hiperglikemii z „odbicia”. Jest to skutek niedocukrzenia w nocy. Powodem może być zbyt wysokie stężenie insuliny (wstrzyknięcie zbyt dużej dawki) lub ominięcie posiłku wieczornego przed snem. Niedocukrzenie w nocy może być bardzo niebezpieczne, nie zawsze bowiem zostaje zauważone – pacjent może się obudzić wówczas z silnym bólem głowy. Spadek cukru we krwi powoduje kompensacyjny wzrost wydzielania hormonów (adrenaliny, kortyzolu), aby zapewnić wzrost glikemii. 

Zawsze w przypadku rannych hiperglikemii należy zbadać glikemię w nocy o godzinie: 24, 3, 6. Jeśli obserwujemy w nocy spadek cukru, należy zmniejszyć dotychczasową dawkę insuliny nocnej (lub zamienić insulinę ludzką na długodziałający analog insulin) lub zjeść dodatkowy posiłek przed snem zwłaszcza wtedy, gdy podczas dnia było dużo ruchu.  

Długotrwały wysiłek fizyczny w ciągu dnia może spowodować wyczerpanie zapasów glikogenu w wątrobie. Wówczas może dojść do nadmiernego obniżenia się poziomu cukru we krwi nawet nad ranem.  

U kogo może się pojawić efekt brzasku? 

Efekt brzasku jest jedną z przyczyn porannej hiperglikemii, występuje znacznie częściej niż efekt Somogyi. Zjawisko brzasku występuje głównie w cukrzycy typu 1 oraz w wieku dojrzewania (z powodu dużej aktywności hormonu wzrostu), jednak zdarza się także w cukrzycy typu 2 u osób dorosłych.  

Osoby zdrowe posiadają mechanizm kompensujący w postaci dodatkowych wyrzutów insuliny z trzustki, niestety u osób chorych na cukrzycę jest on nieskuteczny, co prowadzi do pojawienia się efektu brzasku i skutkuje hiperglikemią.  

Najczęstsze przyczyny hiperglikemii porannej 

Najczęściej każda hiperglikemia, także poranna, ma związek z naszym błędem, zbyt małą dawką insuliny lub stosowaniem insuliny ludzkiej, podaniu insuliny w miejsce zrostu (zmieniające wchłanianie), zbyt obfitą kolacją, zbyt małą ilością ruchu, czasem bezsennością (która jest stresem dla organizmu) lub jakimś stanem zapalnym czy infekcją, a także wzrostem porannego poziomu hormonów. Zjawiska związane z hormonami to efekt brzasku lub efekt Somogyi. 

Jak pozbyć się efektu brzasku? 

Efekt brzasku występuje częściej w przypadku źle kontrolowanej cukrzycy. Najważniejsza zatem w jego opanowaniu jest przede wszystkim dobra kontrola glikemii.  

Aby zminimalizować ryzyka pojawienia się efektu brzasku, wskazane jest: 

  • zwiększenie aktywności fizycznej, dbanie o prawidłową masę ciała (ma to na celu zmniejszenie insulinooporności i wątrobowej produkcji glukozy w nocy), 
  • zmiana składu kolacji na większą ilość białka, a mniejszą węglowodanów i tłuszczów, 
  • zjadanie śniadania – niepomijanie porannego posiłku jest ważne, bowiem pobudza on trzustkę do wydzielania insuliny,
  • zwiększenie dawek doustnych leków przeciwcukrzycowych (a także insuliny) przyjmowanych wieczorem, jednak pamiętając o możliwości hipoglikemii nocnej (należy kontrolować przez kilka dni poziom glikemii w nocy) lub zmiana pory przyjmowania leków wieczornych bądź insuliny na późniejszą godzinę, 
  • zmiana insuliny długodziałającej ludzkiej na długodziałający analog insuliny (mają bardziej wypłaszczone działania, powodując bardziej fizjologiczne i znacznie dłuższe działanie oraz mniej niedocukrzeń) lub u młodych pacjentów z cukrzyca typu 1 na pompę insulinową.  

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Nadmierne pocenie się (hiperhydroza) – przyczyny i leczenie. Co stosować na nadpotliwość?

    Pocenie pełni istotną fizjologiczną funkcję – pomaga organizmowi schłodzić się w warunkach przegrzania. Dla wielu osób ten sprytny mechanizm oznacza, niestety, plamy pod pachami, mokre skarpetki czy nieprzyjemne, lepkie dłonie, które zawstydzają nas przy uścisku na powitanie. Dlaczego dochodzi do nadmiernego pocenia się? Jak temu zaradzić? Czy nadpotliwość może być objawem innych chorób? 

  • Odbijanie po jedzeniu – przyczyny i leczenie częstego odbijania po posiłku

    Odbijanie jest naturalnym odruchem fizjologicznym, które zwykle nie stanowi powodu do niepokoju. Polega na wydaleniu przez usta powietrza znajdującego się w żołądku. Natomiast nadmierne odbijanie może być oznaką np. choroby refluksowej czy nietolerancji pokarmowej. 

  • Szumy uszne – przyczyny i leczenie szumów w uszach

    Szum w uszach to dolegliwość, która nie zawsze oznacza poważną chorobę. Szumy uszne są powodowane przez uszkodzenia drogi słuchowej, np. w wyniku starzenia organizmu czy hałasu. Niektóre leki stosowane w dużych dawkach także mogą przyczyniać do ich powstania lub nasilenia. Jak wygląda leczenie szumów usznych? Co pomoże osobom odczuwającym szum w uszach? 

  • Kolka nerkowa – przyczyny, objawy, leczenie. Jak postępować podczas ataku kolki nerkowej?

    Kolka nerkowa sama w sobie nie jest chorobą, stanowi natomiast najczęstszy objaw schorzenia polegającego na zamknięciu lub znacznym zwężeniu światła moczowodu i utrudnieniu odpływu moczu z nerki do pęcherza moczowego. Atak kolki nerkowej cechuje niezwykle silny ból w okolicy lędźwiowej, który często nie ustępuje nawet po podaniu dostępnych bez recepty środków przeciwbólowych. Objawy kolki nerkowej obejmują również bolesne parcie na mocz, nudności oraz wymioty. 

  • Zakwasy a DOMS – jak zapobiec bólom mięśni w trakcie i po treningu?

    DOMS (delayed onset muscle soreness) to opóźniona bolesność mięśni. Jest ona skutkiem intensywnego wysiłku fizycznego, w trakcie którego dochodzi do wzmożonej pracy włókien mięśniowych (ból mięśni po treningu pojawia się przeważnie w ciągu kilkunastu godzin). Domsy nie są tym samym, co zakwasy. Drugim terminem określa się ból, uczucie pieczenia mięśni w trakcie wykonywania ćwiczeń lub niedługo po ich zakończeniu. Stan ten jest spowodowany nadmiernym kumulowaniem się mleczanu w tkance mięśniowej. Jak zapobiegać zakwasom? W jaki sposób złagodzić opóźnioną bolesność mięśni?

  • Napięciowy ból głowy – przyczyny objawy, diagnostyka. Jak sobie radzić z naczynioruchowymi bólami głowy?

    Napięciowy ból głowy jest najczęściej występującym samoistnym (pierwotnym) bólem głowy. Jego przyczyny nie są do końca poznane, wiadomo natomiast, że różne czynniki, takie jak stres, zmiany pogody, przemęczenie czy odwodnienie mogą zwiększać ryzyko jego wystąpienia. Naczynioruchowe bóle głowy charakteryzują się dolegliwościami zlokalizowanymi po obu stronach głowy, zazwyczaj w okolicy skroni, o charakterze uciskowym. 

  • Ból żeber – przyczyny, diagnostyka, leczenie bólu żeber z lewej i prawej strony

    Ból żeber najczęściej jest związany z przebytym urazem obejmującym okolicę klatki piersiowej, jest on wówczas silny, na skórze widoczny jest krwiak, mogą pojawić się również kłopoty z oddychaniem. Inne przyczyny bólu żeber obejmują schorzenia układu pokarmowego (ból żeber po prawej stronie może oznaczać m.in. problemy z wątrobą), neuralgię międzyżebrową, stany zapalne czy choroby układu krążenia – ból żeber po lewej stronie może być objawem zawału serca. 

  • Zaburzenia chodu – rodzaje, przyczyny, leczenie, rehabilitacja

    Zaburzenia chodu mogą mieć wiele przyczyn. Najczęściej są objawem chorób neurologicznych, chorób układu ruchu oraz schorzeń o podłożu psychogennym. Zaburzenia lokomocji mogą być także związane z podeszłym wiekiem (jest to tzw. chód starczy) – u seniorów pojawiają się m.in.: skrócenie długości kroku, szuranie, pochylenie sylwetki do przodu.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij