Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie
Małgorzata Kuberska-Kędzierska

Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie

Efekt brzasku to poranny skok poziomu cukru we krwi (po obudzeniu). Najczęściej występuje w źle kontrolowanej chorobie cukrzycowej. Przyczyną tego zjawiska jest wyrzut hormonów, które odpowiadają za obudzenie i energię do działania w trakcie dnia. Kto najbardziej jest narażony na efekt brzasku i co robić, aby do niego nie dopuścić? 

Zalecane jest, aby poranny poziom stężenia glukozy mieścił się w granicach 70–90 mg/dl (u osób zdrowych), maksymalnie 100–110 mg/dl (u osób chorych na cukrzycę). Jedynym hormonem zmniejszającym stężenie glukozy we krwi jest insulina. Jej wydzielanie z komórek beta trzustki odbywa się stale, po posiłkach ulega wzrostowi. W godzinach nocnych wydzielanie insuliny jest mniejsze. Na zwiększony poziom glukozy mają wpływ glukagon, katecholaminy (adrenalina), hormonu wzrostu oraz glikokortykosteroidy (kortyzol). 

Efekt brzasku w hiperglikemii porannej – czym jest? 

Zjawisko lub efekt brzasku to wzrost stężenia glukozy we krwi w godzinach rannych (około 4–5), czego skutkiem jest wysoki poziom cukru po obudzeniu.  

Przyczyną tego zjawiska jest fizjologiczny wyrzut hormonów, takich jak: adrenalina, glukagon, hormon wzrostu oraz kortyzol – maksimum ich wydzielania przypada na godzinę 3–6 rano. Hormony te potrzebne nam są na rozruch, obudzenie i energię do działania podczas całego dnia.  

Powyższe hormony mają działanie odwrotne do insuliny, nasilają także insulinooporność, czyli brak działania insuliny na poziomie tkanek. U osób zdrowych przy prawidłowym mechanizmie wydzielania insuliny oraz przy prawidłowej reakcji tkanek na działanie insuliny (insulinowrażliwość) taki wyrzut porannych hormonów nie spowoduje wzrostu poziomu cukru.  

Aby potwierdzić lub wykluczyć zjawisko brzasku, należy kontrolować poziom cukru o godzinach: 24, 4, 6 rano i po przebudzeniu się. Glikemia o północy powinna jeszcze mieścić się w granicach normy, ale już od godziny 4 następuje jej stopniowy wzrost.  

Niezmiernie ważna jest diagnostyka oraz właściwe postępowanie, bowiem hiperglikemia trwająca kilka godzin każdego poranka wpływa niekorzystnie na przewlekłe wyrównanie cukrzycy. 

Efekt brzasku a efekt Somogyi 

Hiperglikemię poranną w przebiegu efektu brzasku należy różnicować z efektem Somogyi lub tak zwanym zjawiskiem hiperglikemii z „odbicia”. Jest to skutek niedocukrzenia w nocy. Powodem może być zbyt wysokie stężenie insuliny (wstrzyknięcie zbyt dużej dawki) lub ominięcie posiłku wieczornego przed snem. Niedocukrzenie w nocy może być bardzo niebezpieczne, nie zawsze bowiem zostaje zauważone – pacjent może się obudzić wówczas z silnym bólem głowy. Spadek cukru we krwi powoduje kompensacyjny wzrost wydzielania hormonów (adrenaliny, kortyzolu), aby zapewnić wzrost glikemii. 

Zawsze w przypadku rannych hiperglikemii należy zbadać glikemię w nocy o godzinie: 24, 3, 6. Jeśli obserwujemy w nocy spadek cukru, należy zmniejszyć dotychczasową dawkę insuliny nocnej (lub zamienić insulinę ludzką na długodziałający analog insulin) lub zjeść dodatkowy posiłek przed snem zwłaszcza wtedy, gdy podczas dnia było dużo ruchu.  

Długotrwały wysiłek fizyczny w ciągu dnia może spowodować wyczerpanie zapasów glikogenu w wątrobie. Wówczas może dojść do nadmiernego obniżenia się poziomu cukru we krwi nawet nad ranem.  

Polecane dla Ciebie

U kogo może się pojawić efekt brzasku? 

Efekt brzasku jest jedną z przyczyn porannej hiperglikemii, występuje znacznie częściej niż efekt Somogyi. Zjawisko brzasku występuje głównie w cukrzycy typu 1 oraz w wieku dojrzewania (z powodu dużej aktywności hormonu wzrostu), jednak zdarza się także w cukrzycy typu 2 u osób dorosłych.  

Osoby zdrowe posiadają mechanizm kompensujący w postaci dodatkowych wyrzutów insuliny z trzustki, niestety u osób chorych na cukrzycę jest on nieskuteczny, co prowadzi do pojawienia się efektu brzasku i skutkuje hiperglikemią.  

Najczęstsze przyczyny hiperglikemii porannej 

Najczęściej każda hiperglikemia, także poranna, ma związek z naszym błędem, zbyt małą dawką insuliny lub stosowaniem insuliny ludzkiej, podaniu insuliny w miejsce zrostu (zmieniające wchłanianie), zbyt obfitą kolacją, zbyt małą ilością ruchu, czasem bezsennością (która jest stresem dla organizmu) lub jakimś stanem zapalnym czy infekcją, a także wzrostem porannego poziomu hormonów. Zjawiska związane z hormonami to efekt brzasku lub efekt Somogyi. 

Jak pozbyć się efektu brzasku? 

Efekt brzasku występuje częściej w przypadku źle kontrolowanej cukrzycy. Najważniejsza zatem w jego opanowaniu jest przede wszystkim dobra kontrola glikemii.  

Aby zminimalizować ryzyka pojawienia się efektu brzasku, wskazane jest: 

  • zwiększenie aktywności fizycznej, dbanie o prawidłową masę ciała (ma to na celu zmniejszenie insulinooporności i wątrobowej produkcji glukozy w nocy), 
  • zmiana składu kolacji na większą ilość białka, a mniejszą węglowodanów i tłuszczów, 
  • zjadanie śniadania – niepomijanie porannego posiłku jest ważne, bowiem pobudza on trzustkę do wydzielania insuliny,
  • zwiększenie dawek doustnych leków przeciwcukrzycowych (a także insuliny) przyjmowanych wieczorem, jednak pamiętając o możliwości hipoglikemii nocnej (należy kontrolować przez kilka dni poziom glikemii w nocy) lub zmiana pory przyjmowania leków wieczornych bądź insuliny na późniejszą godzinę, 
  • zmiana insuliny długodziałającej ludzkiej na długodziałający analog insuliny (mają bardziej wypłaszczone działania, powodując bardziej fizjologiczne i znacznie dłuższe działanie oraz mniej niedocukrzeń) lub u młodych pacjentów z cukrzyca typu 1 na pompę insulinową.  
  1. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2020, "Diabetologia Praktyczna". Via Medica 2020.
  2. L. Monnier, C. Colette, R. Rabasa-Lhoret, H. Lapinski, C. Caubel, A. Avignon, H. Boniface, Morning hyperglycemic excursions. A constant failure in the metabolic control of non-insulin-using patients with type 2 diabetes, „Diabetes Care”, nr 25 (4) 2002.
  3. L. Monnier, C. Colette, S. Dejager, D. Owens, Magnitude of the dawn phenomenon and its impact on the overall glucose exposure in type 2 diabetes: is this of concern?, „Diabetes Care”, nr 36 (12) 2013.
  4. J. Sieradzki, Cukrzyca, Via Medica 2006,
  5. E. Otto-Buczkowska, Cukrzyca typu 1, Cornetis 2006.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Zespół Ehlersa-Danlosa (EDS) – objawy i leczenie

    Kolagen jest białkiem, które występuje niemal w każdym układzie organizmu ludzkiego i nadaje tkankom odporność na rozciąganie. Mutacje genetyczne prowadzące do defektu tego białka mogą powodować zespół Ehlersa-Danlosa (EDS), który objawia się najczęściej nadmierną wiotkością stawów ze współistnieniem zaburzeń w obrębie innych narządów (skóry, oczu, ścian naczyń krwionośnych).

  • Schistosomatoza (bilharcjoza) – przyczyny, objawy, leczenie

    Schistosomatoza (zwana również bilharcjozą) to choroba zakaźna, która jest wywoływana przez pasożyty z rodzaju Schistosoma. Choroba ta jest powszechna w krajach tropikalnych oraz subtropikalnych i może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak zapalenie płuc, zapalenie wątroby i choroba nerek. Obok malarii bilharcjoza jest najpoważniejszym w skali światowej pasożytniczym problemem zdrowotnym. Czym jest schistosomatoza? Jak ją rozpoznać?

  • Synestezja – na czym polega? Jak wyleczyć?

    Czy można widzieć dźwięki? Jaki kolor ma cisza? Czy mogę słyszeć obraz? Na to pytanie mogą odpowiedzieć osoby na co dzień doświadczające synestezji – czyli wielu wrażeń zmysłowych generowanych przez określony dźwięk czy obraz. Ta wyjątkowa zdolność postrzegania otoczenia jest opisywana od lat zarówno w muzyce, jak i sztuce. Synestetykami jest wielu artystów, również współczesnych – Lady Gaga, Pharell Williams czy Stevie Wonder.

  • Jet lag – czym jest? Czy każdy ma jet lag?

    Dobrze znaną podróżnikom i obieżyświatom konsekwencją nagłej zmiany strefy czasowej jest wystąpienie tzw. zespołu długu czasowego, czyli jet lagu. Planując więc daleką podróż, warto również zaplanować czas na adaptację organizmu do zmienionych godzin snu i czuwania.

  • Choroba Sanfilippo – objawy, przyczyny, leczenie

    Choroba Sanfilippo to bardzo rzadka choroba genetyczna, określana jako mukopolisacharydoza typu 3 (MPS III). Nazwa choroby pochodzi od nazwiska lekarza, który w 1963 roku po raz pierwszy opisał ten typ mukopolisacharydozy – dr. Sylvestra Sanfilippo.

  • Choroba Wilsona – objawy, leczenie i przewidywana długość życia

    Choroba Wilsona to schorzenie prowadzące do nadmiernego gromadzenia się miedzi w organizmie. Przyczyną jest mutacja genetyczna, wskutek której dochodzi do defektu białka odpowiadającego za transport miedzi w organizmie. W konsekwencji miedź nie jest wydalana z organizmu, tylko gromadzi się w narządach, prowadząc do ich uszkodzenia.

  • Chłoniak Burkitta – objawy, przyczyny i rokowanie

    Przyczyną chłoniaka jest niekontrolowany rozrost puli limfocytów, a głównym skutkiem ubocznym – upośledzenie układu immunologicznego ze względu na utratę funkcji zmienionych komórek. Najczęstszą przyczyną zgonu wśród pacjentów cierpiących na nowotwory krwi są pozornie niegroźne infekcje – i właśnie tak zabija chłoniak Burkitta.

  • Odmrożenia – stopnie i objawy. Co robić i jak zabezpieczyć skórę przed zimnem?

    Odmrożenie z zimna to stan skóry, kiedy jej warstwa ochronna została uszkodzona przez działanie niskich temperatur. Może to prowadzić do bolesności, pieczenia, zaczerwienienia i obrzęku, a w ciężkich przypadkach nawet do amputacji kończyn lub ich fragmentów. W celu uniknięcia odmrożenia, należy zachować ostrożność podczas długotrwałego przebywania na mrozie, chronić skórę odpowiednim ubraniem czy stosować kremy i maści ochronne.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij