Efekt brzasku – co powinien wiedzieć o nim cukrzyk? - portal DOZ.pl
Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie
Małgorzata Kuberska-Kędzierska

Efekt brzasku (hiperglikemia poranna) – kogo dotyczy? Przyczyny, objawy, postępowanie

Efekt brzasku to poranny skok poziomu cukru we krwi (po obudzeniu). Najczęściej występuje w źle kontrolowanej chorobie cukrzycowej. Przyczyną tego zjawiska jest wyrzut hormonów, które odpowiadają za obudzenie i energię do działania w trakcie dnia. Kto najbardziej jest narażony na efekt brzasku i co robić, aby do niego nie dopuścić? 

Zalecane jest, aby poranny poziom stężenia glukozy mieścił się w granicach 70–90 mg/dl (u osób zdrowych), maksymalnie 100–110 mg/dl (u osób chorych na cukrzycę). Jedynym hormonem zmniejszającym stężenie glukozy we krwi jest insulina. Jej wydzielanie z komórek beta trzustki odbywa się stale, po posiłkach ulega wzrostowi. W godzinach nocnych wydzielanie insuliny jest mniejsze. Na zwiększony poziom glukozy mają wpływ glukagon, katecholaminy (adrenalina), hormonu wzrostu oraz glikokortykosteroidy (kortyzol). 

Efekt brzasku w hiperglikemii porannej – czym jest? 

Zjawisko lub efekt brzasku to wzrost stężenia glukozy we krwi w godzinach rannych (około 4–5), czego skutkiem jest wysoki poziom cukru po obudzeniu.  

Przyczyną tego zjawiska jest fizjologiczny wyrzut hormonów, takich jak: adrenalina, glukagon, hormon wzrostu oraz kortyzol – maksimum ich wydzielania przypada na godzinę 3–6 rano. Hormony te potrzebne nam są na rozruch, obudzenie i energię do działania podczas całego dnia.  

Powyższe hormony mają działanie odwrotne do insuliny, nasilają także insulinooporność, czyli brak działania insuliny na poziomie tkanek. U osób zdrowych przy prawidłowym mechanizmie wydzielania insuliny oraz przy prawidłowej reakcji tkanek na działanie insuliny (insulinowrażliwość) taki wyrzut porannych hormonów nie spowoduje wzrostu poziomu cukru.  

Aby potwierdzić lub wykluczyć zjawisko brzasku, należy kontrolować poziom cukru o godzinach: 24, 4, 6 rano i po przebudzeniu się. Glikemia o północy powinna jeszcze mieścić się w granicach normy, ale już od godziny 4 następuje jej stopniowy wzrost.  

Niezmiernie ważna jest diagnostyka oraz właściwe postępowanie, bowiem hiperglikemia trwająca kilka godzin każdego poranka wpływa niekorzystnie na przewlekłe wyrównanie cukrzycy. 

Efekt brzasku a efekt Somogyi 

Hiperglikemię poranną w przebiegu efektu brzasku należy różnicować z efektem Somogyi lub tak zwanym zjawiskiem hiperglikemii z „odbicia”. Jest to skutek niedocukrzenia w nocy. Powodem może być zbyt wysokie stężenie insuliny (wstrzyknięcie zbyt dużej dawki) lub ominięcie posiłku wieczornego przed snem. Niedocukrzenie w nocy może być bardzo niebezpieczne, nie zawsze bowiem zostaje zauważone – pacjent może się obudzić wówczas z silnym bólem głowy. Spadek cukru we krwi powoduje kompensacyjny wzrost wydzielania hormonów (adrenaliny, kortyzolu), aby zapewnić wzrost glikemii. 

Zawsze w przypadku rannych hiperglikemii należy zbadać glikemię w nocy o godzinie: 24, 3, 6. Jeśli obserwujemy w nocy spadek cukru, należy zmniejszyć dotychczasową dawkę insuliny nocnej (lub zamienić insulinę ludzką na długodziałający analog insulin) lub zjeść dodatkowy posiłek przed snem zwłaszcza wtedy, gdy podczas dnia było dużo ruchu.  

Długotrwały wysiłek fizyczny w ciągu dnia może spowodować wyczerpanie zapasów glikogenu w wątrobie. Wówczas może dojść do nadmiernego obniżenia się poziomu cukru we krwi nawet nad ranem.  

Polecane dla Ciebie

U kogo może się pojawić efekt brzasku? 

Efekt brzasku jest jedną z przyczyn porannej hiperglikemii, występuje znacznie częściej niż efekt Somogyi. Zjawisko brzasku występuje głównie w cukrzycy typu 1 oraz w wieku dojrzewania (z powodu dużej aktywności hormonu wzrostu), jednak zdarza się także w cukrzycy typu 2 u osób dorosłych.  

Osoby zdrowe posiadają mechanizm kompensujący w postaci dodatkowych wyrzutów insuliny z trzustki, niestety u osób chorych na cukrzycę jest on nieskuteczny, co prowadzi do pojawienia się efektu brzasku i skutkuje hiperglikemią.  

Najczęstsze przyczyny hiperglikemii porannej 

Najczęściej każda hiperglikemia, także poranna, ma związek z naszym błędem, zbyt małą dawką insuliny lub stosowaniem insuliny ludzkiej, podaniu insuliny w miejsce zrostu (zmieniające wchłanianie), zbyt obfitą kolacją, zbyt małą ilością ruchu, czasem bezsennością (która jest stresem dla organizmu) lub jakimś stanem zapalnym czy infekcją, a także wzrostem porannego poziomu hormonów. Zjawiska związane z hormonami to efekt brzasku lub efekt Somogyi. 

Jak pozbyć się efektu brzasku? 

Efekt brzasku występuje częściej w przypadku źle kontrolowanej cukrzycy. Najważniejsza zatem w jego opanowaniu jest przede wszystkim dobra kontrola glikemii.  

Aby zminimalizować ryzyka pojawienia się efektu brzasku, wskazane jest: 

  • zwiększenie aktywności fizycznej, dbanie o prawidłową masę ciała (ma to na celu zmniejszenie insulinooporności i wątrobowej produkcji glukozy w nocy), 
  • zmiana składu kolacji na większą ilość białka, a mniejszą węglowodanów i tłuszczów, 
  • zjadanie śniadania – niepomijanie porannego posiłku jest ważne, bowiem pobudza on trzustkę do wydzielania insuliny,
  • zwiększenie dawek doustnych leków przeciwcukrzycowych (a także insuliny) przyjmowanych wieczorem, jednak pamiętając o możliwości hipoglikemii nocnej (należy kontrolować przez kilka dni poziom glikemii w nocy) lub zmiana pory przyjmowania leków wieczornych bądź insuliny na późniejszą godzinę, 
  • zmiana insuliny długodziałającej ludzkiej na długodziałający analog insuliny (mają bardziej wypłaszczone działania, powodując bardziej fizjologiczne i znacznie dłuższe działanie oraz mniej niedocukrzeń) lub u młodych pacjentów z cukrzyca typu 1 na pompę insulinową.  
  1. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2020, "Diabetologia Praktyczna". Via Medica 2020.
  2. L. Monnier, C. Colette, R. Rabasa-Lhoret, H. Lapinski, C. Caubel, A. Avignon, H. Boniface, Morning hyperglycemic excursions. A constant failure in the metabolic control of non-insulin-using patients with type 2 diabetes, „Diabetes Care”, nr 25 (4) 2002.
  3. L. Monnier, C. Colette, S. Dejager, D. Owens, Magnitude of the dawn phenomenon and its impact on the overall glucose exposure in type 2 diabetes: is this of concern?, „Diabetes Care”, nr 36 (12) 2013.
  4. J. Sieradzki, Cukrzyca, Via Medica 2006,
  5. E. Otto-Buczkowska, Cukrzyca typu 1, Cornetis 2006.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Wirus żółtej gorączki (żółta febra) – szczepionka, objawy i leczenie

    Pierwsze symptomy tej choroby są niecharakterystyczne i przypominają objawy typowe dla grypy. Jednakże u około 15% pacjentów nie następuje wyleczenie, a zamiast tego rozwija się drugi, gwałtowny okres schorzenia. Oto co należy wiedzieć o żółtej gorączce, zwanej też żółtą febrą.

  • Kleszczowe zapalenie mózgu – przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

    Kleszczowe zapalenie mózgu to odzwierzęca choroba zakaźna. Czynnikiem, który ją wywołuje jest ukąszenie kleszcza i przedostanie się do organizmu człowieka wirusa z rodzaju flawiwirusów (rzadko KZM może być spowodowane spożyciem niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia). Objawy kleszczowego zapalenia mózgu obejmują m.in. wysoką gorączkę, silne bóle głowy, wymioty, nudności, objawy oponowe, zaburzenia świadomości, niedowłady, zaburzenia oddychania. Dowiedz się, jak wygląda leczenie KZM oraz jak mu zapobiegać.

  • Guz Wilmsa – czym jest? Objawy, przyczyny

    Jednym z częstych nowotworów, jakie dotykają dzieci jest guz Wilmsa. Ta złośliwa choroba ma swoje źródło w nerkach, jednak przejawia się często w sposób, który jest łatwy do przeoczenia. Dlatego tak ważne jest, by znać objawy guza Wilmsa i odpowiednio wcześniej rozpoznać proces chorobowy oraz podjąć właściwe leczenie.

  • Remineralizacja szkliwa – czym jest?

    Pod wpływem różnych czynników szkliwo ludzkich zębów ulega stopniowemu niszczeniu. Istnieją jednak sposoby na powstrzymanie tego procesu – w tym celu niezbędna jest remineralizacja szkliwa. Jest to zabieg skuteczny zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych pacjentów.

  • Skala Silvermana – ocena oddechowa wcześniaka

    Wszelkie przejawy trudności w oddychaniu u noworodków to ogromny stres dla rodziców, a także potrzeba szybkiego działania personelu medycznego. Aby jak najlepiej zdiagnozować stopień zagrożenia powstała specjalna metoda – skala Silvermana, dzięki której lekarze są w stanie ocenić wydolność oddechową dziecka.  

  • Majaczenie – jak rozpoznać i leczyć?

    Majaczenie to zaburzenia świadomości, który może się przytrafić każdemu na dowolnym etapie życia. Między innymi z tego powodu warto wiedzieć, jak rozpoznać stan majaczenia, w jaki sposób można pomóc osobie majaczącej, a także jakie mogą być przyczyny takiego stanu rzeczy.  

  • Próchnica wtórna – czym jest i jak się objawia?

    Bardzo częstym problemem stomatologicznym, zarówno u dzieci, jak i dorosłych, jest próchnica wtórna. To proces, w którym zmiany próchnicowe powstają wokół poprzednich ubytków wypełnionych plombą. Warto wiedzieć, jak zapobiegać tego typu zmianom, oraz jaka jest w tym kontekście dobroczynna rola fluoru. 

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij