Poprawne odżywianie w miażdżycy

Miażdżyca należy do szerokiej grupy chorób, której jednym z podstawowych elementów leczenia jest żywienie.

Według stereotypów, pierwszym skojarzeniem o diecie, zarówno w leczeniu jak i zapobieganiu miażdżycy, jest zaprzestanie jedzenia jaj i smalcu jako głównych “sprawców” tego schorzenia. Przyjrzyjmy się więc, jak prawidłowo podejść do żywienia w miażdżycy.

Na początek teoria

Miażdżyca - jest to choroba dużych, średnich i małych naczyń, w których zachodzi szereg zmian w sródbłonku tętnic i powstaje naciek estrów cholesterolu i trójglicerydów. Głównymi czynnikami sprzyjającymi rozwojowi blaszki miażdżycowej są lipoproteiny o bardzo niskiej gęstości VLDL i lipoproteiny o niskiej gęstości LDL. Kolejne etapy to zwłóknienie tętnic, nacieczenie wapniowe i powstanie skrzepu zatykającego światło tętnicy. Jeszcze w latach 50-tych uważano ją za naturalny proces związany ze starzeniem się organizmu, któremu w żaden sposób nie można przeciwdziałać. Dziś już wszyscy wiedzą, że tak nie jest. Miażdżyca stopniowo zwęża naczynia, czego przez wiele lat w ogóle nie odczuwamy. Mechanizmami patogenetycznymi miażdżycy są czynniki dziedziczone po rodzicach, zaburzenia DNA, warunkowe trawienie tłuszczu, zaburzenia fibrynolizy oraz wiek i płeć.

Niestety nie mamy na nie żadnego wpływu. Okazuje się, że sam fakt, iż mamy w rodzinie krewnego, który z powodu choroby wieńcowej zmarł przed 45 rokiem życia należy uznać za czynnik ryzyka porównywalny z paleniem papierosów, a jeśli ktoś wcześnie stracił rodziców na skutek zawału i pali papierosy, miażdżyca może doskonale się rozwijać w jego naczyniach już między 14 a 35 rokiem życia. Są jednak również takie czynniki, które możemy regulować poprzez prawidłową dietę i zdrowy tryb życia. Ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej serca jest o 1/3 mniejsze u osób regularnie wykonujących ćwiczenia fizyczne.

Trochę wyliczanek

Rodzaje miażdżycy

  • Naczyń wieńcowych,
  • Tętnic mózgowych,
  • Tętnicy głównej,
  • Tętnic nerkowych,
  • Tętnic kończyn dolnych.

Głównym i najczęstszym powikłaniem miażdżycy jest zawał mięśnia sercowego. Co roku w Polsce na zawał zapada 100 tys. osób.

Czynniki zagrożenia miażdżycą:

Czynniki genetyczne:

  • mutacje genomu – zaburzenia DNA,
  • choroba niedokrwienna serca u krewnych pierwszego stopnia.

Czynniki biochemiczne:

  • upośledzenie fibrynolizy (nadmiar fibrynogenu),
  • zwiększona aktywność płytek,
  • hipercholesterolemia,
  • hipertriglicerydemia,
  • upośledzenie tolerancji glukozy,
  • insulinooporność komórkowa,
  • mikroalbuminuria, białkomocz,
  • zaburzenia w budowie serca (przerost lewej komory).

Czynniki środowiskowe:

  • palenie tytoniu,
  • choroba alkoholowa,
  • przewlekający się stres,
  • otyłość WHR > 0,9,
  • brak aktywności fizycznej,
  • nadciśnienie tętnicze,
  • cukrzyca typu I i II.

Inne:

  • płeć (mężczyźni częściej chorują niż kobiety przed menopauzą),
  • wiek (przede wszystkim osoby powyżej 35 r.ż.),
  • grupy etniczne.

Czynniki zagrożenia miażdżycą wynikające z nieprawidłowego żywienia: 

  • dieta o zbyt dużej wartości energetycznej,
  • zawartość tłuszczów w diecie przekraczająca 30% dziennego zapotrzebowania,
  • udział tłuszczów pochodzenia zwierzęcego (nasycone) powyżej 15%,
  • spożywanie cholesterolu ponad 300 mg/dobę,
  • zawartość cukrów prostych powyżej 10%,
  • niedobór miedzi, żelaza, chromu, selenu, magnezu,
  • niedobór witamin antyoksydacyjnych (A, C, E, beta-karotenu),
  • niedobór błonnika w diecie.

Nie tylko „winowajcy”

Jednym z czynników ryzyka, jak wspomniano powyżej, jest spożywanie zbyt dużej ilości tłuszczu i cholesterolu. Ale cholesterol ma różne oblicza. Zobaczmy.

Cholesterol

Znajduje się w zjadanych przez nas pokarmach (cholesterol egzogenny) oraz jest syntetyzowany przez organizm (cholesterol endogenny). Ten ostatni stanowi 60 – 80 % całkowitego cholesterolu ustrojowego. Stężenie cholesterolu we krwi jest większe:

  • u mężczyzn,
  • u osób w starszym wieku,
  • u osób nie wykonujących wysiłków fizycznych,
  • u osób będących na wysokoenergetycznej diecie.

Cholesterol w osoczu krwi występuje w powiązaniu z białkami tworząc lipoproteiny:

HDL (high density lipoproteines) lipoproteiny dużej gęstości. Wysysają nadmiar cholesterolu z tkanek i przenoszą go do wątroby, gdzie ulega degradacji. Jest to „dobry” cholesterol.

Czynniki wpływające na stężenie HDL:

Czynniki zmniejszające stężenie:

  • Otyłość (duża ilość tkanki tłuszczowej przyczynia się do nadciśnienia tętniczego i niskiego stężenia HDL),
  • Dieta bogatowęglowodanowa (udział węglowodanów w diecie powyżej 65% zapotrzebowania energetycznego i zastąpienie kalorii uzyskiwanych z nasyconych kwasów tłuszczowych przez węglowodany zmniejsza stężenie HDL.),
  • Palenie tytoniu (obniża stężenie HDL u kobiet średnio o 6 mg%, a u mężczyzn średnio o 4 mg%).

Czynniki zwiększające stężenie:

  • Zmiana stylu życia, zwiększenie aktywności fizycznej,
  • Zaprzestanie palenia papierosów,
  • Estrogeny u kobiet (stosowanie estrogenów w hormonalnej terapii zastępczej powoduje znaczny wzrost stężenia HDL i obniżenie stężenia LDL),
  • Alkohol w umiarkowanych ilościach (2-3 porcje piwa, wina lub drinków dziennie; korzystne działanie można wiązać z faktem zmniejszania przez alkohol stężenia fibrynogenu i hamowania agregacji płytek, jednak ze względu na powszechność alkoholizmu picia alkoholu się nie zaleca i należy zalecać ostrożność w tej kwestii),
  • LDL (low density lipoproteines)  lipoproteiny małej gęstości. Rolą LDL jest przenoszenie cholesterolu z wątroby do tkanek. Jest to „zły” cholesterol.

Nie tylko cholesterol…

Trójglicerydy powstają w wątrobie z kwasów tłuszczowych i jest ich szczególnie dużo wtedy, gdy jemy tłusto. Trójglicerydy ułatwiają tworzenie we krwi zakrzepów, które są najczęstszym powodem zatykania naczyń krwionośnych i prowadzą do zawału. Najbardziej narażone na wzrost stężenia trójglicerydów są osoby otyłe, chore na cukrzycę lub nadużywające alkoholu.

Wpływ żywienia na poziom trójglicerydów: 

Czynniki zwiększające stężenie:

  • nadmierne żywienie i otyłość,
  • alkohol,
  • węglowodany (cukier, fruktoza).

Czynniki zmniejszające stężenie:

  • redukcja masy ciała,
  • unikanie spożywania alkoholu,
  • ograniczenie spożycia cukrów prostych,
  • wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega- 3.

Wytyczne żywieniowe

Celem postępowania dietetycznego jest utrzymanie na odpowiednim poziomie cholesterolu, przy jednoczesnym utrzymaniu takiego sposobu odżywiania, który jest zróżnicowany, zbilansowany i odpowiedni pod względem odżywczym. Utrzymanie cholesterolu na właściwym poziomie, dzięki stosowanej diecie, zależy od wiedzy o składzie pożywienia, umiejętności przestrzegania zaleceń dietetycznych oraz chęci utrzymania nowych nawyków żywieniowych. Bardzo ważna jest umiejętność rozpoznawania pokarmów wysokotłuszczowych i zawierających dużo cholesterolu oraz wiedza, jak zastępować je odpowiedniejszym pożywieniem.

Zalecenia dotyczące żywienia należy indywidualnie dostosowywać do każdej osoby. U osób z otyłością konieczne jest ograniczenie wartości energetycznej diety - już samo to często wystarcza do zmniejszenia stężenia lipidów w surowicy i zwiększenia stężenia cholesterolu HDL. U osób bez nadmiaru masy ciała nie należy ograniczać energii.

Dieta „rozebrana”na czynniki pierwsze

Tłuszcze 

Wszystkie tłuszcze ogółem nie powinny pokrywać więcej niż 15-30% dobowego zapotrzebowania energetycznego. Należy więc ograniczać spożycie tłuszczów ogółem, a zwłaszcza smalcu, masła, słoniny i tzw. niewidzialnych tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, znajdujących się głównie w czerwonym mięsie i jego przetworach a także w żółtych serach.

Kwasy tłuszczowe nasycone

W wielu różnych badaniach wykazano dodatni związek pomiędzy wielkością spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych, a stężeniem cholesterolu w surowicy.

Zwiększają stężenie cholesterolu:

  • masło kakaowe,
  • olej kokosowy i palmowy.

Dobroczynne kwasy tłuszczowe nienasycone - NNKT

Można je podzielić na:

Wielonasycone kwasy tłuszczowe omega-6:

Źródła występowania: olej kukurydziany, słonecznikowy, sojowy, margaryny.
Korzystne przeciwmiażdżycowe działanie tych kwasów polega na:

  • zmniejszeniu stężenie cholesterolu całkowitego,
  • zmniejszeniu stężenia LDL w surowicy,
  • zmniejszeniu skłonności do zakrzepicy,
  • nie zwiększaniu stężenia trójglicerydów w surowicy.

Wielonasycone kwasy tłuszczowe omega-3:

Źródła występowania: olej lniany, rzepakowy; plankton morski, z orzeszków ziemnych i orzechów włoskich, olej z ryb morskich.

Korzystne przeciwmiażdżycowe działanie tych kwasów polega na:

  • zmniejszeniu zwiększonego stężenia triglicerydów w surowicy,
  • działaniu antyagregacyjnym na płytki krwi,
  • hamowaniu powstawania zakrzepów,
  • zapobieganiu arytmii serca.

Zalecane jest spożywanie około 1-2 g czystych kwasów na dobę.

Wielonienasycone kwasy tłuszczowe niezwykle łatwo ulegają utlenieniu, tracą wtedy swoje właściwości biologiczne i mogą stać się szkodliwe. Z tego względu nie należy używać ich do smażenia, tylko spożywać w stanie nieprzetworzonym na surowo. Zalecane jest spożywanie margaryn zawierających wielonienasycone kwasy tłuszczowe typu cis, a nie trans. Dlatego należy wybierać margaryny otrzymywane metodą estryfikacji, czyli tzw. miękkie margaryny kubkowe.

Zalecane spożycie kwasów tłuszczowych omega-6 wynosi około 6-7% całkowitego zapotrzebowania energetycznego. Należy jednak podkreślić, że przedawkowanie, czyli zbyt duża podaż tych kwasów w diecie, powyżej 6-7%, wywiera bardzo niekorzystny wpływ na organizm.

Dlaczego NNKT są tak ważne?

  • Zwiększają przepływ krwi przez naczynia wieńcowe,
  • Zapobiegają miażdżycy,
  • Obniżają cholesterol,
  • Są niezbędne do prawidłowego wzrostu dzieci i młodzieży,
  • Transportują lipidy w organizmie.

Jednonienasycone kwasy tłuszczowe

Źródła występowania: oliwa z oliwek, olej z orzeszków ziemnych, owoc avocado, bezerukowy olej rzepakowy.

Korzystne działanie na profil lipidowy polega na:

  • zmniejszeniu stężenie CH całkowitego i LDL bez wpływu na stężenie cholesterolu frakcji HDL,
  • odporności na modyfikację oksydacyjną - można na nim smażyć.

Zalecana ilość spożywania kwasów jednonienasyconych wynosi około 10% dziennego zapotrzebowania energetycznego.

Zastąpienie kalorii uzyskiwanych z nasyconych kwasów tłuszczowych przez węglowodany, zmniejsza stężenie HDL. Natomiast zastąpienie nasyconych kwasów tłuszczowych jednonienasyconymi kwasami tłuszczowymi utrzymuje stężenie cholesterolu HDL bez zmian oraz zmniejsza zapadalność na choroby serca. Chorzy z niskim stężeniem cholesterolu HDL powinni unikać spożywania kwasów tłuszczowych typu trans (np. uwodornionych olejów roślinnych). Tłuszcze te stosowane powszechnie w celu przedłużenia trwałości wypieków, nie tylko zwiększają stężenie LDL, lecz obniżają także stężenie cholesterolu HDL.

Cholesterol 

Należy radykalnie obniżyć jego ilość w diecie i wyeliminować produkty o jego dużej zawartości.
Zalecane dobowe spożycie cholesterolu wynosi 300 mg, a w indywidualnych przypadkach może być ograniczone do 200 mg na dobę.

Źródła zarówno cholesterolu jak i dobroczynnych kwasów tłuszczowych przedstawia tabela 1.

Mięso

Wiele osób sądzi, że aby obniżyć poziom lipidów, muszą zrezygnować z jedzenia mięsa (wołowiny, wieprzowiny, baraniny, cielęciny oraz wędlin). Te ograniczenia nie są potrzebne, a ponadto pozbawiają wartościowych składników odżywczych znajdujących się w mięsie. Zamiast zrezygnować z mięsa należy raczej wybierać chude kawałki, kontrolować wielkość porcji i ograniczyć jedzenie żywności bogatej w tłuszcz.

Należy zdać sobie sprawę z tego, że 60% tłuszczu w codziennej diecie pochodzi z innych źródeł niż mięso. Trzeba mieć świadomość, że wiele produktów jadanych codziennie zawiera ukryty tłuszcz. Dużo tłuszczu zawierają: majonezy, sosy oraz dania typu fast food (pizza, zapiekanki).
Jednak niektóre badania wykazały, że przy obniżaniu poziomu lipidów we krwi nie ma znaczenia spożywanie drobiu i ryb zamiast mięsa. Okazało się, że dieta o niskiej zawartości tłuszczu i zawierająca chudą wołowinę czy kurczaki może obniżyć poziom lipidów we krwi, a zastąpienie wołowiny kurczakami nie zmienia poziomu lipidów.

Przy używaniu mięsa w diecie miażdżycowej należy:

  • Wybierać chude kawałki mięsa, drób bez skóry oraz ryby,
  • Usuwać cały widoczny tłuszcz i skórę,
  • Kontrolować wielkość porcji (początkowo 2 porcje chudego mięsa po max. 85g),
  • Stosować niskotłuszczowe metody obróbki (gotowanie na parze, pieczenie, duszenie, gotowanie, smażenie bez tłuszczu, pieczenie na grillu).

Węglowodany

Dieta powinna być normowęglowodanowa. Skrobia powinna stanowić około 60% energetycznej wartości diety.

Cukry porste

Ilość cukrów prostych w diecie należy obniżyć do poniżej 10% całkowitego zapotrzebowania energetycznego. Co za tym idzie: słodycze, ciasta, napoje słodzone, jasne pieczywo powinny być pod ścisłą kontrolą w spożyciu.

Błonnik pokarmowy

Błonnik zwiększa wydalanie kwasów żółciowych z jelit i wtórnie zmniejsza stężenie cholesterolu w surowicy. Wszystko co jest z nieprzetworzonego ziarna jest zalecane, jak również warzywa i owoce w każdym posiłku.

Białko

Białko powinno stanowić 12% dziennego zapotrzebowania energetycznego i powinno pochodzić głównie z chudych ryb, drobiu bez skóry, chudych wędlin oraz chudego mleka i niskotłuszczowych przetworów mlecznych.

Witaminy

Niedobór niektórych witamin zwiększa znacznie ryzyko zachorowania na choroby serca. Ostatnio szczególnie silnie podkreśla się znaczenie witamin antyoksydacyjnych, czyli C, E i beta-karotenu. Mają one znaczenie w ograniczaniu szkodliwego działania wolnych rodników, których nadmiar w organizmie przyczynia się do rozwoju miażdżycy. Na zwiększenie chorób układu krążenia może mieć wpływ również niedobór witamin z grupy B, a szczególnie B6 i B12.

Palacze chorzy na miażdżycę nie powinni zażywać beta-karotenu, ponieważ dostępne badania dowodzą o braku skuteczności leczenia i potencjalnego wzrostu ryzyka u takich chorych.

Coś dla ciekawskich - nowinki dietetyczne

Od niedawna coraz częściej ważną rolę nie tylko w prewencji, ale i  w  leczeniu, przypisuje się flawonoidom czyli składnikom, które występują w roślinach w charakterze barwników roślinnych i odgrywają w tych roślinach rolę ochronną przed szkodliwymi czynnikami.

Flawonoidy o działaniu antymiażdżycowym 

  • Grejpfrut – obniża poziom cholesterolu, zawiera dużo witaminy C i beta-karotenu oraz kwas galakturonowy rozpuszczający złogi w tętnicach, cofający zmiany miażdżycowe.
  • Cebula zawiera kwercetynę, a czosnek ajoen. Są to substancje o działaniu przeciwkrzepliwym, obniżające ciśnienie krwi i poziom cholesterolu.
  • Karczochy (jadalne, miękkie dno kwiatowe) – korzystnie wpływają na przemianę tłuszczową.
  • Czerwone winogrona – zawierają roztwerator, substancję zapobiegającą zlepianiu płytek krwi.
  • Czarna herbata – zawiera również kwercetynę zapobiegającą odkładaniu się cholesterolu
  • Zielona herbata – obniża ciśnienie krwi, ma właściwości antyoksydacyjne.
  • Kora wierzby – herbata z połowy łyżeczki takiej kory zawiera około 100 mg salicylanów, które są ziołowym prekursorem kwasu acetylosalicylowego. Może więc zastąpić codzienną profilaktykę zakrzepów krwi będących częstą przyczyną zawałów serca, udarów mózgu i zatorów w innych narządach.
  • Pomidory, a zwłaszcza żółta, galaretowata substancja otaczająca pestki, obniża, podobnie jak osławiona kwas acetylosalicylowy, aktywność płytek krwi, biorących udział już w początkowej fazie procesu tworzenia skrzepów krwi. Ilość tej substancji zawarta w czterech pomidorach powoduje aż 70% spadek tejże aktywności, nie zwiększając – w przeciwieństwie do kwasu acetylosalicylowego – ryzyka krwotoków.
  • Kakao i czekolada – zawarte w nich polifenole zmniejszają aktywność „złego” LDL-cholesterolu, a spośród nich, obecne w kakao, rozkurczają naczynia krwionośne, ułatwiając w nich przepływy. Spada we krwi aktywność związków biorących udział w tworzeniu zakrzepów i rośnie zdolność antyoksydacyjna krwi, oddziaływując korzystnie na serce i jego naczynia.
  • Głóg – preparaty z głogu usprawniają dopływ krwi do serca.

Oczywiście wszystkie te produkty należy spożywać w umiarkowanej, zgodnej z zasadami racjonalnego żywienia ilości i z niczym nie można przesadzać. Jednak podstawową regułą tej diety jest termin jej stosowania. Pamiętajmy o tym, że powinniśmy dostosowywać się do tych zasad przez całe życie, a nie dopiero w momencie wystąpienia choroby, bo wtedy może być już za późno!!!

Nieżywieniowe czynniki ryzyka miażdżycy

Aktywność fizyczna 

Mała aktywność fizyczna jest także bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na epidemię chorób układu krążenia. Tryb życia ludzi w ciągu poprzednich tysiącleci wymagał znacznego wysiłku fizycznego koniecznego do zdobycia pożywienia, budowy mieszkań, utrzymania rodziny. Współczesna technika wyeliminowała konieczność ciężkiej pracy większości mieszkańców miast i wsi. Obecny styl wypoczynku preferuje oglądanie i kibicowanie, zamiast uczestnictwa w zajęciach sportowych, turystyce czy grach i zabawach ruchowych. Spowodowało to wiele niekorzystnych następstw i zaburzeń w funkcjonowaniu ustroju, między innymi mniejszą sprawność i adaptację układu krążenia do wysiłku, tendencję do większej krzepliwości krwi oraz wzrost stężenia cholesterolu. Częstość występowania choroby wieńcowej u osób aktywnie fizycznych jest mniejsza niż u tych, które prowadzą siedzący tryb życia, a ewentualny przebieg choroby wieńcowej jest łagodniejszy. Pamiętać musimy, że o zdrowie trzeba dbać samemu i że lepiej być człowiekiem zdrowym niż nawet najlepiej leczonym pacjentem.

Palenie

Badania wykazują, że u mężczyzn palących papierosy, stężenie HDL było niższe średnio o 4mg/dl niż u niepalących. Również u kobiet palących papierosy stężenie HDL było niższe o 6mg/dl niż u niepalących. Również palenie bierne jest przyczyną zmniejszenia cholesterolu HDL, np. u dzieci o 3,8mg/dl w stosunku do dzieci nienarażonych na dym tytoniowy.

Alkohol

< 10 – 30g/dobę
Alkohol może wpływać na metabolizm lipoprotein. U większości osób podnosi stężenie triglicerydów oraz może podnosić stężenie HDL. Na stężenie cholesterolu LDL w zasadzie nie wpływa, chociaż u osób spożywających umiarkowane ilości alkoholu, ryzyko choroby jest mniejsze niż u osób niepijących. Jednakże nie należy zalecać jego spożycia, a gdy już jest spożywany jego ilość nie powinna przekraczać dwóch drinków dziennie, z których każdy stanowić powinien odpowiednik 350 g piwa, 140 g wina lub 70 g wódki.

Słowo na zakończenie

Wracając do początku, czasami pierwsze skojarzenia związane z chorobą mogą okazać się prawdziwe. Ważne jednak jest, aby dokładnie poznać „wroga”, wybierać to, co tak naprawdę przyczynia się do polepszenia stanu zdrowia oraz ma działanie lecznicze. I rzecz najważniejsza – warto zawsze najpierw pamiętać o profilaktyce, która może nas uchronić przed zgubnymi skutkami stosowania nieprawidłowego stylu życia.

Grupa produktów Cholesterol NNKT Omega 6 Omega 3
Mleko i jego przetwory Mleko w proszku, śmietanka 30%, ser Rokpol      
Jaja Kurze całe, żółtko, proszek jajeczny Żółtko    
Mięso i przetwory mięsne Mózg wieprz., wątroba kurza, nerki wieprzowe, pasztet pieczony     Tłuszcze rybie, głównie ryb morskich, olej lniany
Tłuszcze Masło ekstra Olej krokoszowy, słonecznikowy, kukurydziany, z zarodków pszennych  
Strączkowe   Soja, nasiona  suche    
Orzechy  

Orzechy włoskie, orzechy  arachidowe, migdały, orzechy pistacjowe

 

Bibliografia:

  1. E. Wierzbicka: Czy wiemy co jeść? Co pomaga a co szkodzi?, Przegląd Reader’s Digest, Warszawa, 2000 r.
  2. H. Ciborowska, A. Rudnicka: „Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka”, PZWL, Warszawa, 2000r.
  3. H. Kunachowicz, I. Nadolna, B. Przygoda, K. Iwanow: Tabele Wartości Odżywczej Produktów Spożywczych, IŻŻ, Warszawa, 1998 r.
  4. J. Gawęcki, L. Hryniewiecki: „Żywienie człowieka, podstawy nauki o żywieniu człowieka” tom I, PWN, Warszawa, 2000r.
  5. J. M. Danions: „Cholesterol”, wydawnictwo W.A.B., Warszawa, 1992 r.
  6. J. Tatoń: „Miażdżyca - zapobieganie w praktyce lekarskiej”, PZWL, Warszawa, 1996 r.
  7. J.M.Keenan, MD Diane H. Morris, PhD, RD: Hipercholesterolemia. Dietetyczne porady dla pacjentów dotyczące mięsa, Medycyna po dyplomie vol.5/nr2/maj, 1996r., s.87-99.
  8. R. S. Safeer, MD Martha O. Cornell, DO: Nowe spojrzenie na rolę cholesterolu frakcji HDL, Medycyna po dyplomie, 2001 r., 10, 8 (6), s.49- 67.
  9. Tedy L. Mitchell, MD Larry W. Gibbons, MD, MPH: Kontrola stężenia lipidów krwi. Znaczenie diety i wysiłku fizycznego. Medycyna po dyplomie,  1999 r., 8 (4), s.61-68.
  10. W. Szostak: „Zdrowe żywienie najważniejszą metodą profilaktyki miażdżycy”, List informacyjny narodowego programu profilaktyki cholesterolowej, IŻŻ.
  11. Z. Chełmińska: Żywienie w miażdżycy, Zdrowa żywność, zdrowy styl życia, nr 3 (37), 1997 r.

Podziel się:

Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus