Jad pszczeli – jakie ma właściwości lecznicze?

Jad wytwarzany przez pszczoły miodne (Apis mellifera) to bezwonna, bezbarwna, gorzka ciecz, zawierająca mieszaninę różnych aktywnych substancji, takich jak peptydy, białka o właściwościach enzymatycznych czy biogenne aminy. Mimo że jest toksyną, która może prowadzić do wystąpienia reakcji alergicznej, to posiada także liczne właściwości prozdrowotne. Jakie są wyniki badań dotyczących jadu pszczelego?

1. Czym jest leczniczy jad pszczeli? Jaki jest jego skład?
2. Właściwości prozdrowotne jadu pszczelego
3. Wpływ jadu pszczelego na inne choroby

Czym jest leczniczy jad pszczeli? Jaki jest jego skład?

Jad pszczeli, inaczej apitoksyna, jest substancją produkowaną przez gruczoły jadowe znajdujące się w odwłokach pszczół miodnych (Apis mellifera) – gatunku hodowanym w celu produkcji miodu i innych produktów pszczelich, takich jak pyłek kwiatowy, pierzga, propolis, kit pszczeli. Owady wytwarzają jad w warunkach zagrożenia, jest to ich mechanizm obronny, dzięki niemu pszczoły mogą się również komunikować między sobą. Co ciekawe, eksperyment przeprowadzony niedawno przez naukowców z Australii, w trakcie którego starano się zrozumieć czynniki biotyczne i abiotyczne wpływające na zmienność składu jadu pszczelego, pokazał, że bardziej agresywne pszczoły wytwarzają bogatszy jad o większej zawartości białka.

Jad pszczeli jest złożoną substancją chemiczną. Większość jego suchej masy stanowią peptydy (m.in. mastoparan, melittyna, apamina, peptyd MCDP) oraz białka o właściwościach enzymatycznych (np. fosfolipaza A2, hialuronidaza, fosfomonoesteraza). Ponadto w jadzie znajdują się:

• aminokwasy, takie jak histydyna, lizyna, arginina, prolina,
• biogenne aminy, m.in. histamina i dopamina,
• fosfolipidy,
• feromony,
• biopierwiastki.

Właściwości prozdrowotne jadu pszczelego

Jad pszczół miodnych zawiera wiele związków biologicznie aktywnych, dzięki czemu ma wiele potencjalnych właściwości leczniczych:

• Przeciwbólowe – chociaż iniekcja jadu pszczelego może początkowo powodować nieprzyjemne odczucia, to udowodniono, że może również znosić dolegliwości pojawiające się w chorobach zapalnych. Wstrzykuje się go wówczas w punkty akupunkturowe (apipunktura). Badania pokazały też, że terapia jadem pszczelim może działać przeciwbólowo w przypadku allodyni (rodzaj bólu neuropatycznego wywołanego bodźcem, który zazwyczaj nie powoduje dolegliwości, np. niska temperatura). W eksperymentach przeprowadzonych na gryzoniach akupunktura jadem pszczelim miała również działanie przeciwbólowe w chorobie zwyrodnieniowej stawów.
• Przeciwreumatyczne – reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to przewlekła, autoimmunologiczna choroba zapalna, która prowadzi do nieodwracalnej destrukcji stawów i kości. W jej leczeniu stosuje się: leki biologiczne, glikokortykosteroidy, niesteroidowe leki przeciwzapalne (oraz inne preparaty przeciwbólowe), a także fizykoterapię, kinezyterapię, specjalną dietę. Jednak terapia nie zawsze jest skuteczna, a ponadto może wiązać się z wystąpieniem skutków ubocznych, dlatego pacjenci poszukują metod alternatywnych. Naukowcy oceniali działanie przeciwartretyczne jadu pszczelego na różnych modelach zwierzęcych. Okazało się, że po podaniu podskórnym następuje zahamowanie rozwoju zapalenia wielostawowego u gryzoni. Silne właściwości przeciwzapalne i przeciwbólowe przypisuje się przede wszystkim adolapinie oraz melittynie, które znajdują się w jadzie pszczelim.
• Przeciwnowotworowe – ze względu na wysoką zachorowalność i śmiertelność leczenie raka pozostaje jednym z najważniejszych wyzwań medycyny. W związku z tym nieustannie poszukiwane są nowe strategie walki z nowotworami. Za przeciwnowotworowe działanie jadu pszczelego odpowiada kilka różnych związków, a jednym z nich są peptydy – zwłaszcza melittyna. Mogą one indukować śmierć komórek nowotworowych i znacznie zwiększać skuteczność chemioterapii i radioterapii. Mogą także łagodzić migrację komórek nowotworowych poprzez hamowanie angiogenezy i przejścia ze stanu nabłonkowego do mezenchymalnego.
• Antybakteryjne – związki znajdujące się w jadzie pszczelim mogą prowadzić do lizy komórek bakteryjnych. W badaniach in vivo jad podany myszom zwiększał przeżywalność gryzoni dzięki łagodzeniu objawów zapalenia płuc wywołanego przez gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus).
• Przeciwwirusowe – jad pszczeli wykazuje działanie przeciwwirusowe przeciwko licznym wirusom otoczkowym (np. wirus grypy A czy wirus opryszczki pospolitej) oraz wirusom bezotoczkowym (np. enterowirus-71 i wirus Coxsackie). Dokładny mechanizm działania jadu jako środka przeciwwirusowego pozostaje jednak niejasny.

Wpływ jadu pszczelego na inne choroby

Schorzenia, w leczeniu których jad pszczeli może znaleźć zastosowanie to przede wszystkim:

• Zaburzenia neurologiczne – choroba Parkinsona i choroba Alzheimera to schorzenia neurodegeneracyjne prowadzące do postępującego uszkodzenia neuronów (komórek nerwowych). Badania wykazały działanie neuroprotekcyjne jadu pszczelego i pokazały, że może on opóźnić postęp wyżej wymienionych chorób. Efekty obejmowały głównie poprawę wydajności motorycznej oraz łagodzenie zaburzeń pamięci, a także hamowanie stresu oksydacyjnego i tłumienie reakcji zapalnej. Wykazano również, że składniki jadu pszczelego, takie jak melittyna i apamina, miały działanie neuroprotekcyjne przeciwko innym schorzeniom neurologicznym, w tym przeciwko padaczce, zmianom neurobehawioralnym, deficytom pamięci czy stwardnieniu rozsianemu (w badaniach na zwierzętach jad pszczeli zwiększał m.in. ilość mieliny).
• Choroby skóry – jedno z badań dotyczących jadu pszczelego wykazało, że zmniejsza on nasilenie atopowego zapalenia skóry. Stymuluje produkcję CD55 (ang. decay-accelerating factor), co prowadzi do złagodzenia objawów choroby.
• Choroby przewodu pokarmowego – jad pszczeli wykazywał w badaniach działanie przeciwzapalne w przypadku takich schorzeń, jak wrzody żołądka, niealkoholowe stłuszczeniowe zapalenie wątroby, wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy ostra niewydolność wątroby. Dostrzeżono m.in. działanie chroniące żołądek przed wrzodami wywołanymi kwasem acetylosalicylowym u szczurów oraz działanie przeciwwrzodowe w leczeniu WZJG wywołanego kwasem octowym u myszy.