Czy wysokie markery nowotworowe są powodem do zmartwień?
Barbara Sitek

Czy wysokie markery nowotworowe są powodem do zmartwień?

Markery nowotworowe to istotny wskaźnik z diagnostycznego punktu widzenia. Najczęściej wykorzystuje się je w ocenie zaawansowania choroby onkologicznej, monitorowaniu postępów leczenia i wykrywaniu ewentualnego nawrotu wielu rodzajów nowotworów. Badanie poziomu markerów nowotworowych nie jest jednak doskonałym i jedynym wskaźnikiem, na który należy zwracać uwagę. Wyniki badań należy zawsze interpretować w połączeniu z badaniami obrazowymi, wywiadem klinicznym i badaniem fizykalnym, które mogą pomóc zoptymalizować interdyscyplinarne podejście do kwestii postępowania zarówno z pacjentami onkologicznymi, jak i cierpiącymi z powodu innych niż onkologiczne chorób. Dlaczego podwyższony poziom znaczników nowotworowych to nie wyrok, ile kosztuje badanie markerów i czy jest ono refundowane?

Markery nowotworowe, nazywane także znacznikami nowotworowymi, to grupa różnych pod kątem pochodzenia i struktury związków, których stężenie we krwi może być znacząco podwyższony (najczęściej) przy rozwijającej się w organizmie chorobie nowotworowej. Do wzrostu stężenia markerów może dojść nie tylko w przypadku schorzeń o podłożu onkologicznym, ponieważ ich poziom zależy także od indywidualnych uwarunkowań osobniczych (istnieją pacjenci, którzy mają wyższy poziom niektórych markerów, nawet będąc w pełni zdrowymi osobami). Mogą być one wykorzystywane zarówno do wczesnego wykrywania zmian nowotworowych, jak i monitorowania postępu rozpoznanej już choroby. Lekarze kieruje pacjenta na wykonanie badania poziomu markerów głównie po to, aby ocenić skuteczność wdrożonego leczenia, np. zabiegów chirurgicznych, chemio-, radio-, hormonoterapii, jak również ocenić ryzyko wystąpienia wznowy lub rozsiewu nowotworu. Należy jednak pamiętać, że wynik badania markerów ma jedynie funkcję wspomagającą w zakresie stawiania diagnozy lub przyjęcia strategii leczenia. Nie posiada nadrzędnego wpływu na oba te procesy. 

Co to są markery nowotworowe?

Markery nowotworowe to specjalne, najczęściej białkowe znaczniki komórek nowotworowych lub komórek poszczególnych narządów – produkowane w odpowiedzi na pojawienie się choroby o podłożu onkogennym. Związki te mogą być wydzielane do krwi, ale także do moczu lub innych tkanek pacjenta. Zazwyczaj wraz z postępem choroby i towarzyszącym mu rozrostem tkanki nowotworowej, stężenie markerów ulega wzrostowi, niekiedy nawet w wyjątkowo szybkim tempie. Po zabiegu chirurgicznym usunięcia guza markery mogą gwałtownie się obniżyć. Analogicznie – przy nawrocie choroby lub pojawieniu się przerzutów obserwuje się ich wzrost w badaniu płynów ustrojowych.

Najczęstsze przyczyny wykonywania badań markerów nowotworowych:

  • badanie przesiewowe – umożliwiające wykrycie zmian nowotworowych we wczesnym stadium – stosowane przede wszystkim u osób ze zwiększonym ryzykiem zachorowania, np. w wyniku obciążenia genetycznego;
  • badanie diagnostyczne – u osób z podejrzeniem nowotworu, wykrytego np. za pomocą badań obrazowych;
  • badanie pomocnicze – wykorzystywane przez lekarzy na etapie wyboru terapii przeciwnowotworowej;
  • badanie kontrolne – monitorujące efektywność stosowanego leczenia i ogólny stan chorego, a także oceniające ryzyko nawrotu choroby lub pojawienia się przerzutów;
  • badania prenatalna – jako marker wad genetycznych i dysraficznych płodu.

Większość markerów stanowią białka, które w warunkach prawidłowych nie występują w organizmie człowieka, a ich wykrycie we krwi może świadczyć o obecności choroby nie tylko o charakterze nowotworowym. Część z nich stanowią związki, które są wykrywane u zdrowych dzieci wyłącznie na etapie życia płodowego, a w przypadku, gdy występują we krwi osób dorosłych, mogą świadczyć o procesie patofizjologicznym. Z kolei pozostała część markerów to substancje stale występujące w osoczu zdrowych osób dorosłych, ale w niewielkich ilościach. Ich stężenie rośnie gwałtownie w przypadku nowotworu. Niektóre z markerów są specyficzne narządowo, tzn. że ich stężenie rośnie wyłącznie w przypadku choroby dotykającej konkretny organ lub układ. Część może być produkowana przez kilka rodzajów nowotworów, np. marker CA-125 rośnie zarówno w przypadku nowotworu jajnika, jak i trzustki.

Należy jednak pamiętać, że żaden ze stosowanych w diagnostyce markerów nowotworowych nie jest tzw. markerem idealnym.  W praktyce oznacza to, że za wzrost stężenia markerów mogą odpowiadać także inne schorzenia, a nie wyłącznie choroby nowotworowe oraz że osoby, u których rozwija się nowotwór, nie zawsze będą miały podwyższony poziom markerów we krwi. Co więcej, możliwa jest również sytuacja, w której jeden rodzaj nowotworu prowadzi do wzrostu stężenia kilku różnych markerów jednocześnie lub że podwyższony status markerów nie zwiastuje rozwijającej się w organizmie groźnej choroby nowotworowej.

Rodzaje markerów nowotworowych

W zależności od pochodzenia, markery nowotworowe dzieli się na kilka grup:

Antygeny płodowo-zarodkowe – to związki, które w warunkach prawidłowych występują wyłącznie w tkankach płodu (przewód pokarmowy i trzustka) i zanikają w krótkim czasie po narodzinach. Ich obecność we krwi osób dorosłych (niepalących, ponieważ u palaczy jest najczęściej dwukrotnie wyższa) jest sygnałem świadczącym o możliwości rozwoju choroby nowotworowej. Do grupy tej zaliczamy m.in.:

  • marker CEA, czyli antygen karcynoembrionalny – może świadczyć o rozwoju nowotworu jelita grubego, trzustki, żołądka, piersi, płuc, narządu rodnego, pęcherza moczowego, a także o chorobach nieonkogennych: marskości/zapaleniu wątroby lub trzustki, wrzodach żołądka i dwunastnicy, ponadto wzrasta także w ciąży. Wartość alarmująca to wynik powyżej 5,0 ng/ml;
  • marker AFP, czyli alfa-fetoproteina – może wskazywać na raka wątroby lub jej marskość, a także na wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B), ponadto stosuje się ją w diagnozowaniu nowotworów jądra i jajników. Często także oznaczenie tego markera zleca się komplementarnie, czyli w połączeniu z badaniem poziomu β-HCG, zwłaszcza wówczas, kiedy analizie poddaje się guz o budowie mieszanej. Wynik powyżej 15–20 ng/ml powinien zostać skonsultowany z lekarzem.

Antygeny łożyskowe – to substancje, które fizjologicznie występują wyłącznie u kobiet będących w ciąży. Gdy pojawiają się one we krwi w innym momencie, mogą wskazywać na prawdopodobieństwo choroby nowotworowej. Mogą charakterystyczne, kogą wystąpić także u mężczyzn. Zalicza się do nich m.in.:

  • β-HCG (ludzką gonadotropinę kosmówkową) – u zdrowych pacjentów stężenie wynosi poniżej 5 jm./l, a poza ciążą wzrasta w tzw. ciążowej chorobie trofoblastycznej, nabłoniaku kosmówkowym jajnika lub jądra lub według niektórych źródeł w obecności raku sromu;
  • HPL (laktogen łożyskowy), nazywany także somatomammotropiną kosmówkową (hCS) – jest  markerem nowotworów zarodkowych jajników i jąder oraz raka wątrobowokomórkowego.

Antygeny nowotworowe – czyli substancje, które są produkowane przez komórki nowotworowe i przez zdrowe tkanki, jednak w przypadku tych drugich, jedynie w niewielkich ilościach. Wzrost stężenia antygenów nowotworowych we krwi następuje najczęściej w wyniku pojawienia się w organizmie guza. Do grupy tej zaliczamy m.in.:

  • CA 19-9 (GIGA) – wykrywany w nowotworach przewodu pokarmowego, w szczególności trzustki, pęcherzyka żółciowego (także w chorobach zapalnych tych narządów) i wątroby.  W przypadku trzustki wartość diagnostyczna CA 19-9 może pomóc odróżnić raka od przewlekłego zapalenia tego narządu.
  • CA 125 – są komórkami nabłonkowymi jam ciała płodu, a ponadto otrzewnej, osierdzia, endometrium, śluzówki szyjki macicy oraz opłucnej. Obecność podwyższonego CA-125 stwierdza się w raku jajnika. Należy zachować spokój, poddając się badaniom w czasie menstruacji lub w I trymestrze ciąży, ponieważ w tych okresach może dość do nawet 5-krotnego podwyższenia wartości granicznej, tj. około 300 j./ml. Podobne wartości obserwuje się w przypadku zapalania wątroby, trzustki, marskości wątroby i w chorobach autoimmunizacyjnych.
  • CA 15-3 – występuje pod wieloma postaciami (izoformami) zarówno w prawidłowych, jak i nowotworowych komórkach piersi (gruczołu piersiowego). Jego stężenie wzrasta w trzecim trymestrze ciąży, ponadto w chorobach wątroby, jajnikach i rzadko w nowotworach szyjki macicy i płuc.  
  • Enzymy nowotworów – to związki, które są produkowane przez organizm w warunkach prawidłowych, a na skutek pojawienia się nowotworu ich produkcja jest zaburzona lub może być całkowicie zahamowana. Są to m.in.: PAP (kwaśna fosfataza sterczowa) i PSA (swoisty antygen sterczowy) – ich ilość wzrasta w przypadkach gruczolaka stercza, ale także przy stanach zapalnych prostaty. Dodatkowo stężenie PSA jest silnie skorelowane z zaawansowaniem procesu nowotworowego. Do grupy enzymów nowotworowych zaliczono także NSE (neuroswoista enolaza), czyli marker nowotworów tarczycy, układu nerwowego (w  tym glejaka), szyszynce, przysadce mózgowej i rdzeniu nadnerczy.
  • Hormony ektopowe – związki, które są produkowane przez zdrowy organizm, a których stężenie w momencie pojawienia się nowotworu może gwałtownie rosnąć. Zaliczamy tu m.in.: hormony przysadki (ACHT, ADH, TSH), hormony tarczycy i przytarczyc (PTH i kalcytonina) oraz hormony rdzenia nadnerczy, czyli katecholaminy.
  • Inne substancje –  czyli związki, których stężenie może rosnąć w wyniku odpowiedzi zdrowych tkanek organizmu na proces nowotworowy, takie jak np. cytokiny, czy białka ostrej fazy produkowane przez komórki układu odpornościowego.

Polecane dla Ciebie

Czy dodatni wynik badania markerów nowotworowych jest równoznaczny z chorobą nowotworową lub rakiem?

Zgodnie ze zdaniem ekspertów, należy pamiętać, że podwyższony poziom któregoś z markerów nowotworowych nie musi wynikać z choroby nowotworowej – może on być skutkiem innych schorzeń lub indywidualnych tendencji danego organizmu. Jak zwykli mawiać niektórzy onkolodzy: Nie leczymy podwyższonych markerów, leczymy chorobę, którą mogą, ale nie muszą zwiastować podwyższone wyniki badań tych czynników". 

Nie u wszystkich chorych dochodzi do wzrostu stężenia markerów w trakcie rozwoju guza. W związku z tym nie zaleca się stosować oznaczeń markerów nowotworowych jako badania przesiewowego u wszystkich osób dorosłych, a raczej jako badanie uzupełniające w przypadku podejrzenia nowotworu. Oznaczenie jest wtedy powtarzane kilkukrotnie, w odpowiednich odstępach czasu tak, aby ocenić, w jakim kierunku zmienia się poziom danego markera, a jego wyniki są analizowane przez specjalistę, w połączeniu z wynikami innych badań i całą historią leczenia. Prowadzone są badania pilotażowe, takie jak wykorzystanie oznaczenia CA-125, jako uzupełnienia transwaginalnego USG w badaniach przesiewowych raka jajnika wśród kobiet w okresie menopauzy lub badanie antygeny CA19-9, jako dodatek do tomografii komputerowej trzustki.

Przyczyny podwyższonych markerów nowotworowych

Podwyższone stężenie markerów, oprócz chorób nowotworowych, może wynikać z różnego rodzaju chorób zapalnych poszczególnych narządów, m.in. wątroby, dróg żółciowych, trzustki, przewodu pokarmowego, prostaty, czy nerek, może być skutkiem zmian łagodnych, np. łagodnego rozrostu gruczołu krokowego, chorób tkanki łącznej, zakażeń, mięśniaków macicy lub endometriozy, a także wynikiem palenia papierosów, ciąży lub miesiączki.

U pacjentów z już rozpoznanym nowotworem może dochodzić do przejściowego wzrostu poziomu markerów, na skutek rozpadu tkanek guza w odpowiedzi na stosowane leczenie – chemioterapię, radioterapię lub terapię skojarzoną. W przypadku osób, które zakończyły już leczenie onkologiczne, podwyższony poziom markerów, zwłaszcza gdy narasta on w kolejnych oznaczeniach, może wskazywać na wznowę choroby i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem prowadzącym.

Jak wygląda badanie markerów nowotworowych i jak należy się do niego przygotować?

Poziom markerów nowotworowych oznaczany jest najczęściej na podstawie badania próbki krwi lub próbki moczu. W rzadkich wypadkach może on być badany również w innych materiałach biologicznych, np. płynie wysiękowym z jamy opłucnej, płynie mózgowo-rdzeniowym, ślinie lub żółci, niemniej tego typu testy są wykonywane zazwyczaj wyłącznie w warunkach ambulatoryjnych.

Pacjent zgłaszający się na badanie do laboratorium powinien przygotować się na pobranie próbki krwi, najczęściej z żyły łokciowej lub na wcześniejsze pobranie porannej próbki moczu w warunkach domowych. Do badania nie trzeba zgłaszać się, będąc na czczo.

Aby wynik badania był wiarygodny, należy pamiętać, aby pacjent nie miał  gorączki, ani żadnych innych dolegliwości towarzyszących przeziębieniu i grypie, ponieważ stanowią one przeciwwskazanie do wykonania oznaczenia. Ponadto na trzy dni przed badaniem nie wolno spożywać alkoholu, ograniczyć ilość stresu i nadmierny wysiłek fizyczny, jak również spożycie kawy i herbaty. W przypadku, gdy oznaczany jest poziom markerów związanych z nowotworami okolic intymnych – na dwa dni przed oddaniem próbki należy powstrzymać się od stosunków seksualnych. Jeżeli do badania potrzebna jest próbka moczu, należy pamiętać, aby pobrać ją do jałowego pojemnika, po wcześniejszym umyciu okolic intymnych. Najlepiej, aby miało to miejsce zaraz po przebudzeniu, a próbka pochodziła z tzw. środkowego strumienia. Osoby nałogowo palące papierosy powinny poinformować o tym lekarza kierującego lub pracownika punktu pobrań.

Markery nowotworowe – cena/refundacja i skierowanie

Badanie poziomu markerów nowotworowych jest refundowane, jeśli zostanie zlecone przez lekarza specjalistę lub jest wykonywane w ramach programów profilaktycznych, które są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Jeżeli badanie wykonywane jest w ramach prywatnych funduszy, należy przygotować się na koszt od 30 do około 150 zł.

  1. J. Jassem i in. , Onkologia. Podręcznik dla studentów i lekarzy, Wydawnictwo Via Medica, Gdańsk 2019.
  2. A. Dembińska-Kieć i in., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2017.
  3. B. Neumeister i in., , Diagnostyka laboratoryjna - poradnik kliniczny, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2013.
  4. Soborczyk A. i i in., Markery nowotworowe w praktyce medycznej

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • USG jąder – jak wygląda badanie? Jak się do niego przygotować?

    Wykonanie USG jąder pozwala ocenić zarówno stan jąder, najądrzy, jak i całej moszny. Jest bardzo pomocnym badaniem w sytuacji podejrzenia chorób jąder, takich jak żylaki powózka nasiennego, guz jądra, skręt i przyczepka jądra czy wodniaki. Ultrasonografia to metoda ogólnie dostępna, pozwalającą na szybką diagnozę niepokojących objawów męskiej strefy intymnej oraz na szybkie wdrożenie odpowiedniego leczenia. Jak wygląda USG jąder i jak się do niego przygotować?

  • Troponina – badanie i normy. Czy podwyższony poziom troponin zawsze świadczy o zawale serca?

    Białka kurczliwe mięśni poprzecznie prążkowanych to troponiny. Ich stężenie we krwi wzrasta już 3 godziny po zawale serca lub innym rodzaju uszkodzenia mięśnia sercowego. Badanie troponin zleca się w celu potwierdzenia lub wykluczenia diagnozy dotyczącej ataku serca. Istnieją jednak inne przyczyny wysokiego poziomu troponin we krwi pacjenta, jak chociażby zatorowość płucna, niewydolność serca lub nerek, ale także wyjątkowo ciężki wysiłek fizyczny (często obserwowany u maratończyków czy triathlonistów). Jak wygląda badanie poziomu troponin i które zaburzenia organizmu mogą wywołać ich obecność we krwi? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Prolaktyna (PRL) – badanie, normy, interpretacja wyników

    Badanie poziomu prolaktyny jest wykorzystywane w diagnozowaniu niepłodności u kobiet i mężczyzn, a także w przypadku podejrzenia guza przysadki mózgowej i kontrolowaniu leczenia tej choroby. Normy prolaktyny dla kobiet różnią w zależności od dnia cyklu miesiączkowego, okresu ciąży lub karmienia piersią. Mężczyźni z wysokim poziomem prolaktyny obserwują u siebie spadek libido i zaburzania erekcji, a w skrajnych przypadkach niepłodność. Niedobór prolaktyny jest spotykany rzadko, niemniej u kobiet karmiących może doprowadzić do zaniku produkcji mleka w gruczołach sutkowych. Jak poradzić sobie z zaburzeniami ilości prolaktyny w organizmie, ile kosztuje badanie PRL i czy stres przyczynia się do zaburzeń hormonalnych? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Lipaza trzustkowa (ALP)– badanie enzymu trzustkowwego. Normy, podwyższona, obniżona

    Badanie poziomu lipazy (ALP) pozwala ocenić ewentualne choroby trzustki, które objawiają się na przykład jako ból po lewej stronie brzucha, najczęściej pół godziny po spożytym posiłku lub po wypiciu alkoholu. To proste oznaczenie polegające na analizie próbki krwi żylnej, oddanej w punkcie pobrań na czczo, najlepiej w godzinach porannych. Ile kosztuje badanie lipazy trzustkowej, które parametry należy dodatkowo sprawdzić wraz z analizą enzymów trzustkowych i jakie są normy ALP? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Czy mutacja genu MTHFR może być przyczyną pornień nawykowych i zakrzepicy?

    Genotyp genu MTHFR pośrednio wpływa na metabolizm i przyswajanie kwasu foliowego w organizmie człowieka. Mutacja w genie MTHFR jest łączona z występowaniem u pacjenta tendencji do nadkrzepliwości i zakrzepicy, nowotworów bądź zwiększonego ryzyka chorób układu krążenia. Doniesienia te jednak bywają sprzeczne i nie znajdują przełożenia na rekomendacje specjalistów w sprawie wdrożenia profilaktycznej diagnostyki mutacji w genie MTHFR. Kwestia niedoborów kwasu foliowego jest szczególnie istotna w planowaniu ciąży, diagnostyce niepowodzeń położniczych i trudności z utrzymaniem ciąży, a także przy ustalaniu przyczyn urodzenia dziecka z wadą cewy nerwowej.

  • Jak rozpoznać toczeń rumieniowaty układowy?

    Toczeń rumieniowaty układowy, podobnie jak inne choroby układowe tkanki łącznej, jest przewlekłą chorobą nieuleczalną, którą można zdiagnozować m.in. dzięki badaniu przeciwciał ANA. Nie można nigdy samodzielnie interpretować wyników analiz, polegać na informacjach i zdjęciach zamieszczanych na internetowych forach oraz bagatelizować objawów. Diagnostyka tocznia jest bardzo złożonym procesem, który wymaga wyjątkowo indywidualnego podejścia do każdego pacjenta.

  • Testy DNA na ojcostwo – jak wygląda badanie, ile kosztuje i kiedy można je wykonać?

    Testy na ojcostwo wykonywane są od lat 80. XX wieku. Przez lata zmieniały się techniki inżynierii genetycznej, dzięki którym możliwe stało się ustalenie lub wykluczenie ewentualnego rodzicielstwa. Obecnie nie ma konieczności czekania z wykonaniem badań aż do momentu narodzin dziecka, ponieważ może je wykonać jeszcze na etapie rozwoju płodowego. Jak wygląda badanie? Skąd pobrać próbkę do testu i ile on kosztuje?

  • Cytologia płynna (LBC) a tradycyjna – która jest bardziej dokładna? Cena, refundacja

    Regularnie wykonywana cytologia pomaga uniknąć zachorowania na raka szyjki macicy. Przez wiele lat była ona wykonywana jedynie w formie szkiełkowej. W 2016 roku Polskie Towarzystwo Patologów (PTP) wnioskowało do Ministerstwa Zdrowia o zmianę standardów diagnostycznych na bardziej dokładne i czułe, czyli na cytologię na podłożu płynnym, nazywanej w skrócie LBC. Jak wygląda cytologia płynna i czym różni się od klasycznej metody diagnostycznej?  Czy cytologia na podłożu płynnym jest refundowana przez NFZ?

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij