Zalecenia żywieniowe w trakcie chemioterapii, jadłospis. Jak powinna wyglądać dieta pacjenta onkologicznego?

Chemioterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia choroby onkologicznej, a jej głównym celem jest zniszczenie komórek nowotworowych. Dieta przy chemioterapii odgrywa bardzo ważną rolę w łagodzeniu skutków ubocznych leczenia przeciwnowotworowego oraz zapobieganiu niedożywieniu. Jak powinna wyglądać dieta pacjenta onkologicznego?

1. Wpływ sposobu żywienia na leczenie onkologiczne
2. Dieta w trakcie chemioterapii – najważniejsze zasady dla pacjenta
3. Żywienie podczas chemioterapii – przykładowy jadłospis
4. Zalecenia żywieniowe po chemioterapii
5. Dieta przy chemioterapii – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jaki jest wpływ sposobu żywienia na leczenie onkologiczne,
• jakie są najważniejsze zasady diety w trakcie chemioterapii,
• jakie produkty są zalecane w trakcie chemioterapii,
• jakich produktów unikać podczas chemioterapii.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, na czym polega dieta podczas chemioterapii, oraz nauczysz się świadomie wybierać produkty, które mogą korzystnie wpływać na stan zdrowia osoby chorej i minimalizować skutki uboczne leczenia przeciwnowotworowego.

Wpływ sposobu żywienia na leczenie onkologiczne

Sposób odżywiania ma znaczący wpływ na leczenie onkologiczne, ponieważ może łagodzić działania niepożądane leków przeciwnowotworowych, poprawiać stan zdrowia pacjentów i polepszać jakość ich życia. Odpowiednia podaż kalorii i białka w diecie podczas chemioterapii pomaga zapobiegać utracie masy mięśniowej, niedożywieniu i sarkopenii, czyli znacznemu obniżeniu siły i masy mięśni szkieletowych oraz sprawności fizycznej.

Pacjentom leżącym zazwyczaj zaleca się spożywanie każdego dnia 20–25 kcal na każdy kilogram masy ciała, podczas gdy bardziej aktywni pacjenci potrzebują 25–30 kcal na każdy kilogram masy ciała dziennie. W leczeniu onkologicznym zaleca się zwiększenie dobowego spożycia białka do poziomu 1,5–2,0 g na każdy kilogram masy ciała. Taka ilość przyczynia się do zwiększenia syntezy białek mięśniowych, uzyskania dodatniego bilansu azotowego, wspierania procesów naprawy i odbudowy tkanek oraz zachowania beztłuszczowej masy ciała.

Oprócz tego ważną rolę w leczeniu onkologicznym odgrywają długołańcuchowe wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3. Wykazano, że stanowią one ważny element diety przy chemioterapii, ponieważ zmniejszają stan zapalny, łagodzą skutki uboczne leczenia (np. bóle mięśniowo-stawowe, zmęczenie, spadek masy ciała), poprawiają jakość życia chorych i potencjalne zwiększają skuteczność niektórych leków chemioterapeutycznych.

Dieta w trakcie chemioterapii – najważniejsze zasady dla pacjenta

Dieta stosowana podczas chemioterapii powinna być dopasowana indywidualnie do potrzeb pacjenta i uwzględniać jego stan odżywienia, lokalizację i stopień zaawansowania nowotworu oraz występujące skutki uboczne leczenia, w tym objawy ze strony przewodu pokarmowego. Warto podkreślić, że nie istnieje jedna uniwersalna dieta dla wszystkich osób leczonych chemioterapią. Dopóki pacjent nie zgłasza uciążliwych objawów żołądkowo-jelitowych, dieta podczas chemioterapii powinna opierać się na ogólnych zasadach zdrowego żywienia i obejmować szeroką grupę produktów, co ma na celu zapobieganie niedożywieniu.

Gdy występują niepożądane objawy uboczne leczenia przeciwnowotworowego, podstawę diety przy chemioterapii powinny stanowić łatwostrawne posiłki, które nie będą nadmiernie obciążać przewodu pokarmowego. U osób z zaburzeniami połykania i osłabionym apetytem czasowo wymagana może być dieta papkowata lub płynna. Posiłki rozdrobnione lub zmiksowane (np. musy, koktajle, pasty, zupy krem, purée warzywne) stanowią często duże udogodnienie dla osób leczonych chemioterapią. Ważne, aby wszystkie posiłki były spożywane w spokojnej atmosferze, bez zbędnego pośpiechu i jednoczesnego oglądania telewizji czy korzystania ze smartfonu.

Ważnym elementem diety przy chemioterapii jest odpowiednia podaż płynów (zwłaszcza niegazowanej wody), która powinna wynosić co najmniej 2 litry na dobę.

Pacjenci onkologiczni skarżący się na nudności i wymioty spowodowane chemioterapią powinni spożywać płyny o działaniu przeciwwymiotnym, do których zalicza się m.in.:

• wodę z cytryną,
• napar z imbiru,
• napar z rumianku,
• herbatę z imbirem,
• czarną herbatę bez żadnych dodatków.

Wymienione płyny warto pić pomiędzy posiłkami, a nie w ich trakcie, aby nie doprowadzać do uczucia szybkiego nasycenia pokarmem.

Produkty zalecane w trakcie chemioterapii

Co jeść przy chemioterapii? Oto kilka produktów, które warto włączyć do diety podczas chemioterapii:

• imbir – spożywanie imbiru w postaci naparów, herbat lub przyprawy może zmniejszać dokuczliwe nudności i wymioty u pacjentów onkologicznych;
• jajka – są zazwyczaj bardzo dobrze tolerowanym źródłem białka w trakcie chemioterapii, szczególnie ugotowane na miękko lub w formie jajecznicy z niewielką ilością oliwy z oliwek z pierwszego tłoczenia;
• fermentowane produkty mleczne – sery twarogowe, serki wiejskie czy jogurty naturalne bez laktozy są dobrym źródłem białka dla pacjentów w trakcie chemioterapii, u których często stwierdza się niechęć do mięsa i ryb;
• banany – stanowią dobre źródło potasu i magnezu, wspierają również prawidłowe funkcjonowanie przewodu pokarmowego i mogą łagodzić biegunkę oraz uszkodzenia błony śluzowej żołądka;
• oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia – może zmniejszać stan zapalny i uszkodzenia oksydacyjne, wspierać działanie leków przeciwnowotworowych oraz w łatwy sposób zwiększać kaloryczność diety.

Jakich produktów unikać podczas chemioterapii?

Podczas chemioterapii należy bezwzględnie wykluczyć z jadłospisu grejpfruty i soki grejpfrutowe. Coraz częściej wskazuje się, że również pomelo i owoce granatu mogą wchodzić w interakcje z lekami chemioterapeutycznymi, dlatego dla bezpieczeństwa warto z nich zrezygnować. W przypadku występowania nudności i wymiotów oraz wzdęć, bólów brzucha i biegunki zaleca się unikać produktów spożywczych, które mogą je nasilać. Zalicza się do nich przede wszystkim:

• warzywa kapustne (np. kapusta biała, kalafior, brukselka);
• warzywa cebulowe (np. cebula, czosnek, biała część pora);
• rośliny strączkowe (np. bób, groch, fasola, ciecierzyca);
• niektóre owoce (np. jabłka, gruszki, śliwki, arbuz, suszone owoce);
• grzyby;
• zwykłe mleko i jego przetwory (np. odtłuszczone mleko w proszku, mleko zagęszczone, jogurt, kefir, maślanka);
• produkty smażone w głębokim tłuszczu (np. frytki);
• dania typu fast food (np. hamburgery, zapiekanki, kebab);
• słodycze (np. cukierki, batony, praliny, czekolady);
• słone przekąski (np. chipsy, słone paluszki, krakersy, chrupki);
• nadmierne ilości produktów pszennych i żytnich;
• słodkie napoje gazowane i niegazowane;
• napoje alkoholowe;
• napoje zawierające duże ilości kofeiny (np. mocna kawa, napoje energetyzujące, yerba mate).

Żywienie podczas chemioterapii – przykładowy jadłospis

Oto przykładowy jadłospis przy chemioterapii:

Śniadanie: Owsianka na mleku bezlaktozowym z gorzkim kakao, bananem, syropem klonowym i masłem orzechowym

Drugie śniadanie: Jajko na miękko z jasnym pieczywem na zakwasie, margaryną miękką ze sterolami roślinnymi, rukolą, pomidorem i ziołami

Przekąska: Jogurt naturalny bez laktozy z kiwi, syropem klonowym, nasionami chia i cynamonem

Obiad: Pieczony dorsz w ziołach z purée ziemniaczanym i surówką z marchewki i jabłka

Podwieczorek: Budyń jaglany na napoju migdałowym z musem truskawkowym

Kolacja: Zupa krem z dyni, marchewki i ziemniaków

Zalecenia żywieniowe po chemioterapii

Amerykańskie Towarzystwo na rzecz Walki z Rakiem zaleca, aby po zakończeniu chemioterapii dążyć do osiągnięcia i długotrwałego utrzymania prawidłowej masy ciała oraz zwiększenia zawartości masy mięśniowej poprzez stosowanie zdrowej, zbilansowanej diety i uprawianie regularnej aktywności fizycznej. Jeśli po leczeniu chemioterapeutycznym nie występują poważne trudności z jedzeniem i piciem doustnym, zaleca się stosowanie diety opartej na ogólnych zasadach zdrowego żywienia, które przedstawione są aktualnie w formie talerza zdrowia.

Dieta po chemioterapii powinna uwzględniać:

• różnokolorowe warzywa świeże, gotowane i mrożone;
• różnokolorowe owoce, zwłaszcza świeże;
• produkty pełnoziarniste, np. kasza gryczana, płatki owsiane górskie, makaron razowy, ryż brązowy;
• źródła białka pochodzenia roślinnego, takie jak fasola, soczewica, ciecierzyca, soja, groch, tofu, tempeh, orzechy, nasiona i pestki dyni;
• mięso drobiowe takie jak kurczak i indyk;
• ryby i owoce morza o najniższej zawartości zanieczyszczeń morskich;
• jajka gotowane;
• produkty mleczne o niskiej zawartości tłuszczu, np. mleko, jogurt, kefir, maślanka, sery twarogowe;
• tłuszcze roślinne, zwłaszcza oliwę z oliwek z pierwszego tłoczenia i awokado;
• zioła i przyprawy, m.in. cynamon, imbir, kurkuma, oregano, majeranek itp.

W diecie po chemioterapii najlepiej unikać lub nawet całkowicie zrezygnować ze spożywania:

• przetworzonego czerwonego mięsa (np. bekonu, kiełbasy, parówek, kabanosów, pasztetów i konserw mięsnych);
• mięsa czerwonego (np. wołowiny, wieprzowiny, jagnięciny);
• napojów słodzonych cukrem;
• produktów zbożowych rafinowanych (np. przetworów z białej mąki pszennej);
• słodyczy i wyrobów cukierniczych;
• słonych przekąsek;
• dań typu fast food;
• napojów alkoholowych.

Dieta przy chemioterapii – najczęściej zadawane pytania

Kiedy sięgnąć po żywność specjalnego przeznaczenia medycznego?

Po żywność specjalnego przeznaczenia medycznego warto sięgnąć w sytuacji, gdy występują duże trudności z pokryciem dobowego zapotrzebowania energetycznego za pomocą samej diety. Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego zalecana jest również u osób niedożywionych (często wskutek choroby przewlekłej), z osłabionym apetytem oraz mających trudności z połykaniem.

Jaki chleb jeść przy chemioterapii?

Przy chemioterapii zaleca się wybierać chleb jasny na zakwasie, który jest łatwostrawny i pomaga złagodzić nudności, wymioty oraz biegunkę, czyli częste skutki uboczne leczenia choroby nowotworowej. W trakcie chemioterapii można sięgać po chleb z mąki pszennej, kukurydzianej, jaglanej, orkiszowej, ryżowej, gryczanej oraz graham, jeśli jest dobrze tolerowany.

Czy w czasie chemioterapii można pić sok z buraka?

W czasie chemioterapii można pić sok z buraka w umiarkowanych ilościach (np. jedna szklanka dziennie), pod warunkiem że jest dobrze tolerowany i nie wchodzi w interakcje ze stosowanymi lekami. Sok z buraka może jednak powodować nasilenie procesów fermentacyjnych w jelitach, które u osób poddawanych chemioterapii zwiększają ryzyko wystąpienia wzdęć, bólów brzucha oraz biegunki.

Jakich owoców nie można jeść podczas chemioterapii?

Przy chemioterapii nie można jeść grejpfrutów, pomelo i granatu, które mogą osłabiać działanie niektórych leków przeciwnowotworowych. Surowe grejpfruty i soki grejpfrutowe zawierają flawonoidy (zwłaszcza furanokumaryny i seskwiterpeny), które mogą zmieniać metabolizm leków oraz skuteczność chemioterapii.

Czy po chemioterapii można jeść banany?

Można jeść banany po chemioterapii, ponieważ są łatwostrawne, miękkie i bogate w potas, magnez, miedź, witaminę B6 oraz antyoksydanty. Banany są szczególnie zalecane w przypadku występowania wymiotów, biegunki oraz wrzodów żołądka.