Odleżyny – rodzaje i stopnie odleżyn oraz ich klasyfikacja

Odleżyny to jedno z najpoważniejszych powikłań długotrwałego unieruchomienia, stanowiące istotne wyzwanie w opiece medycznej. Ich powstawanie związane jest z długotrwałym uciskiem na tkanki, które prowadzi do niedokrwienia i martwicy. Czym są odleżyny i jak powstają? Jakie plastry należy stosować w leczeniu odleżyn?

1. Miejsca powstawania odleżyn
2. Jak wyglądają odleżyny?
3. Jak ocenić stopień zaawansowania odleżyny?
4. Jakie są stopnie odleżyn? Klasyfikacja odleżyn wg skali Torrance’a
5. Jak leczy się odleżyny?
6. Jakie plastry na odleżyny? Zasady doboru plastra do rany
7. Fazy gojenia odleżyn

Miejsca powstawania odleżyn

Odleżyny najczęściej pojawiają się w miejscach, w których kości znajdują się najbliżej powierzchni skóry, a tkanki miękkie nie stanowią wystarczającej amortyzacji. Szczególnie narażone są okolice:

• kości krzyżowej i guzicznej,
• bioder i krętarzy większych,
• łopatek i kręgosłupa,
• kostek i pięt,
• łokci i nadgarstków.

W zależności od pozycji pacjenta odleżyny mogą rozwijać się także w mniej typowych miejscach, np. na potylicy czy w okolicy małżowiny usznej.

Jak wyglądają odleżyny?

Odleżyny przybierają różne formy w zależności od stopnia zaawansowania. Początkowo mogą pojawiać się zaczerwienienie i lekki obrzęk, który z czasem przekształca się w pęcherze, nadżerki, a następnie głęboki ubytek tkanki sięgający mięśni, a nawet kości. W zaawansowanych przypadkach może dochodzić do martwicy oraz zakażeń.

Jak ocenić stopień zaawansowania odleżyny?

Ocena zaawansowania odleżyn jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia. W praktyce klinicznej stosuje się kilka klasyfikacji, w tym system opracowany przez EPUAP/NPIAP oraz skalę Torrance’a, która uwzględnia pięciostopniowy podział zmian skórnych.

Dlaczego wprowadzono klasyfikację odleżyn EPUAP/NPIAP?

Europejski Panel Doradczy ds. Odleżyn (EPUAP) oraz Narodowy Panel Doradczy ds. Odleżyn w USA (NPIAP) stworzyły ujednoliconą klasyfikację, która pozwala precyzyjnie określić stopień zaawansowania zmian. Standaryzacja ta umożliwia skuteczniejszą diagnozę, monitorowanie postępu choroby oraz dobór optymalnej strategii terapeutycznej.

Jakie są stopnie odleżyn? Klasyfikacja odleżyn wg skali Torrance’a

Odleżyny 1. stopnia

Pierwszą oznaką jest rumień, który nie blednie po uciśnięciu. Skóra jest nienaruszona, lecz może być nadmiernie ciepła lub chłodna, obrzęknięta i bolesna. Wczesna interwencja, np. zmiana pozycji pacjenta i stosowanie środków poprawiających mikrokrążenie, może zapobiec dalszemu postępowi zmian.

Odleżyny 2. stopnia

Dochodzi do uszkodzenia naskórka oraz warstw skóry właściwej. Pojawiają się pęcherze, nadżerki lub powierzchowne owrzodzenia. W tej fazie istotne jest stosowanie wilgotnych opatrunków, aby wspierać proces gojenia oraz zapobiec infekcji.

Odleżyny 3. stopnia

Ubytek tkanki sięga do warstwy podskórnej. Widoczny jest głębszy kraterowaty ubytek, czasem z martwicą. Leczenie obejmuje regularne oczyszczanie rany, stosowanie specjalistycznych opatrunków oraz monitorowanie stanu zapalnego. W niektórych przypadkach konieczna jest interwencja chirurgiczna.

Odleżyny 4. stopnia

Uszkodzenie obejmuje mięśnie, a w niektórych przypadkach sięga aż do kości. Może dojść do zakażenia i powstania przetok. Odleżyna wymaga intensywnej terapii – antybiotykoterapii, chirurgicznego opracowania rany oraz zastosowania zaawansowanych opatrunków wspierających gojenie.

Odleżyny 5. stopnia

Najbardziej zaawansowana postać, w której martwica obejmuje rozległe obszary tkanki, w tym struktury kostne. Wymaga interwencji chirurgicznej, często w postaci przeszczepów skóry lub rekonstrukcji chirurgicznej.

Jak leczy się odleżyny?

Leczenie odleżyn opiera się na eliminacji czynnika sprawczego, poprawie ukrwienia tkanek oraz stosowaniu odpowiednich opatrunków. Kluczowe znaczenie mają zmiana pozycji chorego co kilka godzin, odpowiednia pielęgnacja skóry i leczenie ewentualnych infekcji.

Jakie plastry na odleżyny? Zasady doboru plastra do rany

Dobór odpowiedniego opatrunku zależy od stopnia zaawansowania odleżyny, stopnia wysięku oraz potrzeby ochrony rany przed zakażeniem. Stosuje się opatrunki:

• Hydrokoloidowe – wspierają proces autolitycznego oczyszczania rany dzięki stworzeniu wilgotnego środowiska sprzyjającemu gojeniu. Zalecane w przypadku odleżyn o niskim lub umiarkowanym wysięku.
• Hydrożelowe – zapewniają wilgotne środowisko i wspomagają proces oczyszczania rany poprzez nawilżenie martwiczych tkanek. Stosowane w ranach suchych i martwiczych.
• Alginianowe – doskonałe do ran z dużym wysiękiem, ponieważ skutecznie go wchłaniają i przyspieszają gojenie się rany.
• Piankowe – chronią przed uciskiem i wchłaniają wysięk. Zalecane w ranach z umiarkowanym i dużym wysiękiem.

Substancje dodawane do plastrów:

• Srebro jonowe (Ag+) – działa przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo, niszczy drobnoustroje poprzez uszkadzanie ich błon komórkowych i hamowanie enzymów bakteryjnych.
• Miód manuka – ma właściwości antyseptyczne i przeciwzapalne, wspomaga gojenie ran poprzez redukcję obciążenia bakteryjnego.
• Chlorheksydyna – skuteczna przeciwko bakteriom Gram-dodatnim i Gram-ujemnym, stosowana w profilaktyce zakażeń ran.
• Jod (poliwinylopirolidon jodu – PVP-I) – działa bakteriobójczo, wirusobójczo i grzybobójczo, często stosowany w opatrunkach do ran zakażonych.
• PHMB (poliheksametylen biguanid) – wykazuje szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, hamuje rozwój bakterii i biofilmu.
• Octenidyna – skuteczna w zwalczaniu bakterii, grzybów i wirusów, często stosowana w leczeniu ran zakażonych.

Fazy gojenia odleżyn

Proces gojenia odleżyn przebiega w kilku etapach:

• Faza zapalna – trwa do kilku dni, charakteryzuje się obecnością nacieku zapalnego.
• Faza proliferacyjna – dochodzi do ziarninowania i odbudowy tkanek.
• Faza remodelingu – proces dojrzewania blizny, który może trwać kilka miesięcy.