Alergia – choroba cywilizacyjna XXI wieku

Wiosenne odwilże oraz wydłużające się dni są dla wielu z nas sygnałem nadciągającego ciepła i budzenia się przyrody. Wraz z rozkwitem kwiatów rozpoczyna się dla alergików najtrudniejszy okres w roku.

Wiosna to czas silnego działania wszelkiego rodzaju alergenów, takich jak pyłki traw czy drzew. Od tej chwili dla części ludzi, dla których działanie pyłków jest szczególnie nieznośne, rytm życia wyznaczany jest przez komunikaty dotyczące pylenia poszczególnych roślin. Najbardziej pylące rośliny, niestety również najpopularniejsze, to: leszczyna, olcha, brzoza, topola, babka zwyczajna, pokrzywa zwyczajna i mniszek.

Według Światowej Organizacji Zdrowia alergię  plasuje się na trzecim miejscu na liście najczęściej występujących schorzeń przewlekłych.

Z badań  wynika, że częstotliwość występowania alergii wzrasta z roku na rok. Według danych szacunkowych różnego rodzaju objawy alergiczne wykazuje od 15 do 25 procent populacji światowej. Przeprowadzone w 2006 roku w Polsce badania wykazały, że około 30 procent populacji mieszkańców Warszawy cierpi z powodu alergii. Według opracowań naukowych liczba osób doświadczających problemów na tle alergicznym niestety stale się zwiększa.

Przyczyny problemów

U podłoża alergii leży nieprawidłowa (nadmierna) reakcja układu odpornościowego na zewnętrzne czynniki środowiskowe, między innymi takie jak: substancje lotne (np. pyłki, kurz), czynniki pokarmowe (cytrusy, orzechy, nabiał itp.), czynniki chemiczne (farby, lakiery, leki), drobnoustroje (roztocza, grzyby), pasożyty, jady owadów czy roślin.

Kontakt organizmu z substancją alergiczną może wywołać specyficzną reakcję. Nasilona odpowiedź organizmu na antygen daje charakterystyczne objawy kliniczne. W przypadku większości chorób alergicznych przebieg reakcji ma charakter natychmiastowy, w wyniku czego dochodzi do uwolnienia tzw. mediatorów reakcji alergicznych. Ich działanie prowadzi do powstania objawów takich jak: astma, zapalenie błony śluzowej nosa oraz atopowe zapalenie skóry. Po wczesnej fazie odpowiedzi (w przypadku alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa będzie to np. kichanie i powstanie wodnistej wydzieliny) następuje faza późna - głównym jej objawem jest obrzęk i powstanie zwężenia w górnych i dolnych drogach oddechowych.

Czynnikiem odpowiadającym za większość objawów reakcji alergicznej jest histamina, która łącząc się ze specyficznymi receptorami, wywołuje określone reakcje. Blokada receptorów H1 przez histaminę przyczynia się do: podrażnienia zakończeń nerwowych powodujące świąd, zaczerwienienia i ból; zwiększenia wydzielania śluzu przez błonę śluzową powodującego katar i łzawienie; skurczu mięśni gładkich oskrzeli, obrzęku błony śluzowej;   zwiększenia wydzielania śluzu do światła oskrzeli powodującego świszczący oddech; trudności w oddychaniu; nadmiernego rozkurczu naczyń krwionośnych powodującego zaczerwienienie; zwiększenia przepuszczalności włośniczek powodującego obrzęk lub bąbel pokrzywkowy.

Rodzaje alergii

Najczęstszymi rodzajami alergii, z jakimi spotykamy się w praktyce codziennej, są:

Nieżyt pyłkowy (katar sienny, gorączka sienna) polegający na alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa. Czynnikami alergizującymi są najczęściej pyłki roślin wiatropylnych – drzew, krzewów i traw, zarodniki pleśni i grzybów oraz inne alergeny, takie jak np. kurz, sierść zwierząt. Szczególne nasilenie objawów występuje wiosną i jesienią.

Astma oskrzelowa (dychawica oskrzelowa, łac. Asthma bronchiale) jest chorobą, która objawia się napadami duszności wydechowej, powstającymi wskutek skurczu mięśniówki oskrzeli i obrzęku śluzówki oraz wykrztuszaniem lepkiej wydzieliny, czemu towarzyszy głośny świst. Podłożem choroby jest nadmierna reaktywność oskrzeli na bodźce.

Alergia na leki (alergia polekowa). U podłoża alergii polekowych leży reakcja antygen – przeciwciało, która wykształca się w związku z przyjmowaniem leku. Alergia jako przyczyna reakcji polekowych pojawia się stosunkowo rzadko, jej wystąpienie może jednak prowadzić do reakcji zagrażających życiu chorego. Alergiczna reakcja na leki objawia się reakcjami ogólnoustrojowymi (wstrząs anafilaktyczny, choroba posurowicza, gorączka) lub narządowymi (np. alergiczne zapalenie mięśni).

Czasami u niektórych pacjentów dochodzi do nieprawidłowej reakcji na czynniki, które przez inne osoby są dobrze tolerowane, czyli do atopii. Za powstanie zjawiska atopii odpowiedzialne są czynniki o podłożu genetycznym. Mechanizm dziedziczenia atopii nie został do tej pory skutecznie zbadany i wyjaśniony. Również nie została jednoznacznie oznaczona sekwencja genów odpowiedzialnych za występowanie chorób alergicznych.

W przypadku zdiagnozowanej atopii nadwrażliwość na czynniki alergizujące zewnątrzpochodne współistnieje z nieprawidłowym, nadmiernym wytwarzaniem przeciwciał  IgE, które po związaniu się z alergenem powodują uwalnianie przez komórki tuczne substancji odpowiedzialnych za wystąpienie objawów klinicznych choroby alergicznej, m.in. histaminy. Reakcje atopowe mogą prowadzić do zaburzeń czynności całego organizmu, włącznie z groźnym dla życia wstrząsem anafilaktycznym.

Wstrząs anafilaktyczny

Osobno omówić warto zjawisko szczególnie groźne, jakim jest wstrząs anafilaktyczny (anafilaksja), będący gwałtownym i najgroźniejszym objawem klinicznym alergii o charakterze ogólnoustrojowym. Jest on natychmiastowy i zależny od reakcji przeciwciała typu IgE z alergenem, którym jest najczęściej lek lub wstrzyknięte białko. Wstrząs anafilaktyczny jest gwałtowną reakcją anafilaktyczną w ogólnoustrojowej, najcięższej postaci. Reakcja ta może dotyczyć praktycznie każdego narządu, najczęściej występują reakcje ze strony skóry, płuc, przewodu pokarmowego oraz układu krążenia. Brak odpowiednio szybkiej interwencji ze strony lekarza może prowadzić do śmierci pacjenta.

Rozpoznanie przez testy

W rozpoznaniu alergii niezwykle ważną rolę odgrywa gruntownie przeprowadzony wywiad. Istotne jest stwierdzenie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy ekspozycją na alergeny a występowaniem objawów. Badanie przedmiotowe może ułatwić rozpoznanie w przypadku wystąpienia zaostrzeń oraz powikłań. Podczas remisji może nie wykazać jakichkolwiek odchyleń od stanu prawidłowego. W przypadku atopii niekiedy stwierdza się charakterystyczne zmiany skórne. Z badań dodatkowych w powszechnym użyciu są testy skórne.

Zastosowanie testów skórnych pozwala na potwierdzenie ustalonych w trakcie wywiadu potencjalnych czynników alergizujących.

Innymi stosowanymi metodami diagnostycznymi są badania serologiczne i testy (próby) ekspozycyjne. Przy czym dodatni wynik testów skórnych i badań serologicznych jest dowodem potwierdzającym istnienie alergii w organizmie chorego, natomiast testy ekspozycyjne stanowią potwierdzenie, że dane alergeny są odpowiedzialne za reakcje atopowe (alergiczne).

W przypadku diagnostyki za pomocą testów skórnych najczęściej wykonywane są testy skaryfikacyjne lub śródskórne. W przypadku pierwszych, wzorcowy antygen nanoszony jest na zadrapaną uprzednio powierzchnię skóry przedramienia lub pleców. Natomiast druga metoda polega na wstrzyknięciu roztworu śródskórnie. Wynik testu odczytywany jest po 15 minutach. Odczyt polega na pomiarze średnicy powstającego bąbla i otoczki rumieniowej. Dla celów porównawczych wykonywana jest próba z roztworem histaminy w rozcieńczeniu 1:10000, podawana w identyczny sposób. W niektórych przypadkach stosowana jest także tzw. próba ślepa, polegająca na podaniu wody destylowanej śródskórnie lub poprzez naniesienie jej na zadrapanie. Wynik podany jest za pomocą trójstopniowej skali: bąbel o średnicy do 5 mm, bąbel o średnicy do 1 cm z towarzyszącą otoczką rumieniową, bąbel z szerokim pasmem rumienia i charakterystycznymi "nibynóżkami".

W ramach diagnostyki wykonywane są również tzw. próby ekspozycyjne. Są to testy opierające się na inhalacji aerozoli zawierających określony, standaryzowany alergen. Następnie badana jest reakcja oskrzeli poprzez określenie wartości szczytowej przepływu wydechowego (ang. Peak Expiratory Flow – PEF) lub maksymalnej objętości wydechowej jednosekundowej (ang. Forced Expiratory Volume in 1 Second – FEV1). Jeżeli następuje spadek wartości tych parametrów, świadczy to wrażliwości na podawany alergen.

Jak już  wspomniano, w chorobach alergicznych następuje wzrost całkowitego stężenia przeciwciał IgE w surowicy krwi. Oznaczenie wartości tych przeciwciał jest niekiedy pomocne przy ustalaniu rozpoznania. Możliwe jest także wskazanie swoistych przeciwciał IgE, skierowanych przeciw konkretnym alergenom za pomocą metod radioimmunologicznych.

Trudne leczenie

Leczenie alergii jest procesem złożonym, przy czym w konkretnych przypadkach kombinacja kilku różnych metod daje często pozytywny efekt.

Najlepszą  metodą terapeutyczną jest unikanie kontaktu z czynnikami alergizującymi. Ponieważ nie zawsze jest to możliwe, często konieczne jest stosowanie farmakoterapii lub przeprowadzanie immunoterapii swoistej.

Immunoterapia swoistym antygenem (zwana potocznie odczulaniem), wywołującym u chorego reakcje alergiczne, jest jedną z metod leczniczych prowadzących do zmniejszenia nasilenia lub całkowitego ustąpienia objawów uczuleniowych. Zasadą tej terapii jest systematyczne podawanie (najczęściej podskórne) stopniowo zwiększanych dawek antygenu. Chociaż metoda ta została opracowana na początku XX wieku, to w postaci zmodyfikowanej jest stosowana do dziś. Skuteczność terapeutyczna tej metody została potwierdzona klinicznie w przypadku alergicznego nieżytu nosa i spojówek, astmy atopowej, a także alergii na jad owadów błonkoskrzydłych.

Leczenie farmakologiczne alergii skierowane jest na złagodzenie objawów chorobowych i zahamowanie uwalniania i działania mediatorów wywołujących zapalenie, tworzących między sobą szereg sprzężeń dodatnich, w efekcie prowadzących do nasilenia objawów. Terapia farmakologiczna nie likwiduje przyczyn choroby. Najczęściej stosowanymi grupami leków są leki przeciwhistaminowe, które blokują końcowy etap reakcji alergicznej, zapobiegają połączeniu wolnej histaminy z receptorem i nie dochodzi do powstania efektu biologicznego (np. skurcz mięśni gładkich oskrzeli). Leki przeciwhistaminowe II generacji wykazują dodatkowo działanie przeciwzapalne. Do leków I generacji zaliczamy klemastynę oraz prometazynę, natomiast do leków II generacji: cetyryzynę, loratadynę i azatydynę.

Nadzieja na skuteczniejszą walkę

Przyszłość leczenia chorób alergicznych będzie opierać się najprawdopodobniej na ingerencji bezpośredniej i swoistym oddziaływaniu na układ odpornościowy chorego na poziomie genetycznym. Już dziś rozpatrywana jest możliwość zablokowania różnicowania limfocytów i modyfikacji odpowiedzi komórek tucznych (biorą udział w obronie organizmu w ramach układu immunologicznego), neutralizacji cytokin przy użyciu przeciwciał, blokowaniu IgE, a także terapii genowej.

Pierwsze eksperymenty z wykorzystaniem tej ostatniej zostały już przeprowadzone na zwierzętach i polegały na domięśniowym podawaniu fragmentów DNA odpowiedzialnych za kodowanie fragmentów alergenu. Wpływanie na kod DNA daje nadzieję na opracowanie metody trwałego oddziaływania na przyczynę powstawania alergii, a w efekcie wyleczenia schorzenia i dania wytchnienia wszystkim cierpiącym na schorzenia natury alergicznej.

 


Podziel się:

Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus