Selen – właściwości, występowanie, działanie
Anna Rutkowska

Selen – właściwości, występowanie, działanie

Nie jest tak wielką gwiazdą wśród pierwiastków jak wapń, żelazo i magnez, ale jest od nich nie mniej potrzebny. Niedobór selenu – bo o nim mowa – również może być bardzo szkodliwy dla naszego zdrowia. Dowiedz się, gdzie występuje i jakie są zagrożenia związane z jego niedostateczną podażą, ale i z nadmiarem.

Selen – właściwości

Selen (Se) to pierwiastek śladowy, pełniący jednak ważne funkcje dla naszego organizmu. Wchodzi w skład tzw. białek enzymatycznych, kluczowych w wielu procesach biochemicznych naszego organizmu. Białka te nazywamy selenoenzymami. Selen jest w nich niezbędny dla reakcji utleniania i redukcji, dzięki czemu ma zdolność zmiatania reaktywnych form tlenu (a więc również wolnych rodników). Właściwości selenu są więc niezwykle ważne w kontekście obrony organizmu przed tzw. stresem oksydacyjnym, czyli groźnym dla nas stanem braku równowagi między utleniaczami a przeciwutleniaczami; mówiąc prościej – chodzi o sytuację, gdy tych pierwszych jest za dużo w stosunku do tych drugich.

Selen a tarczyca

Selen pełni też ważną funkcję w procesie odłączenia jodu w hormonach tarczycy, dlatego o jego niedoborach bardzo często mówi się w kontekście jego roli dla prawidłowej pracy tarczycy. To właśnie w tym gruczole stężenie selenu jest największe.

Znajdująca się w tarczycy peroksydaza glutationu 3 (GPx) – enzym przeciwdziałający utlenianiu komórek – chroni gruczoł przed stresem oksydacyjnym, redukując nadtlenek wodoru wytwarzany podczas syntezy hormonów tarczycy. Mówiąc prościej – selen jest jednym z niezbędnych elementów obrony tarczycy przed uszkodzeniem jej komórek, a zatem odpowiada za wydolność gruczołu.

Przypuszcza się, iż na stres oksydacyjny tarczyca jest szczególnie narażona przy niedoborach jodu. Dlatego coraz częściej mówi się o chorobach tarczycy w kontekście niedoborów selenu i jodu – szczególnie w związku ze wzrostem zachorowań na tak powszechne (szczególnie wśród kobiet) choroby autoimmunologiczne jak Hashimoto.

Czym grozi niedobór selenu?

Niedobór selenu związany jest z zaburzeniem procesów wspomnianych wyżej, a więc przede wszystkim eliminowania wolnych rodników oraz zaburzeniem prawidłowej pracy tarczycy.

Wiadomo również, że niedobór selenu zwiększa ryzyko zachorowania na choroby tarczycy, takie jak autoimmunologiczne zapalenie i niedoczynność gruczołu tarczowego oraz wole obojętne.

Wiele mówi się także o wpływie niedoborów selenu na psychikę człowieka – może on bowiem zaburzać czynność niektórych neurotransmiterów, sprzyjać pojawieniu się depresji i występowaniu innych zaburzeń afektywnych czy lękowych.

Ponieważ wolne rodniki – przed których nadmiarem chronią nas enzymy zawierające selen – powodują procesy uszkadzania komórek (a ściślej rzecz biorąc ich DNA) i przyspieszone starzenie się tkanek, z niedoborami selenu należy wiązać takie choroby jak nowotwory, choroby neurodegeneracyjne (np. choroba Parkinsona czy Alzheimera), cukrzyca, miażdżyca – a więc właściwie większość chorób cywilizacyjnych. 

Jakie są źródła selenu w pożywieniu?

Najbardziej znanym źródłem selenu są orzechy brazylijskie. Regularne sięganie po tę przekąskę zalecają szczególnie lekarze endokrynolodzy – zwłaszcza osobom cierpiącym na choroby tarczycy. Jedzenie kilku orzechów brazylijskich dziennie to już niemal obowiązek każdego, kto choruje na Hashimoto
Zwykle w żywieniowych poradnikach podaje się informację, że jeden orzech zawiera ok. 100 mcg (inaczej µg) selenu, podczas gdy dzienne zapotrzebowanie na selen wynosi ok. 45 mcg. Trudno się więc dziwić ogromnej popularności tych smacznych orzechów.

Tymczasem okazuje się, że sprawa z orzechami brazylijskimi nie jest tak prosta, jak się powszechnie uważa. Zawartość selenu w orzechach jest bowiem zależna od stężenia tego pierwiastka w glebie, w której rosną drzewa je „produkujące”. Badania zawartości selenu w orzechach sprowadzonych na polski rynek opisała mgr Klara Głaz, autorka pracy „Orzechy brazylijskie jak źródło selenu w diecie” zaprezentowanej na wykładzie w ramach Wiosennej Szkoły Tyreologii w Międzyzdrojach w 2017 roku. Wynikało z nich, że średnie stężenie selenu w tych orzechach, które można kupić w naszych sklepach, wynosiło zaledwie 8,83 mcg na sztukę. To stawia orzechy brazylijskie w nieco innym świetle, zwłaszcza z uwagi na inne fakty, również przedstawione w wyżej wspomnianej pracy. Chodzi tu głównie o wysoką zawartość tłuszczu w orzechach brazylijskich (stanowi on aż 66 proc. ich wartości energetycznej), co czyni je nie tylko wysokokalorycznymi, ale też podatnymi na jełczenie. Co gorsza, jak podkreśliła ekspertka – badania wykazały, że im mniejsza zawartość selenu w orzechach, tym większe ryzyko, że zawierają one aflatoksynę – mykotoksynę wytwarzaną przez grzyby z rodzaju Aspergillus. Ma ona właściwości mutagenne (wywołujące mutacje w obrębie materiału genetycznego), teratogenne (czyli powodujące wady wrodzone płodu) i hepatotoksyczne (uszkadzające wątrobę).

Oczywiście potencjalna ilość aflatoksyny w jednym czy kilku orzechach nie może być wysoka – produkty sprowadzane spoza Europy są zwykle badane pod kątem bezpieczeństwa, a poziom aflatoksyn w żywności został w znacznym stopniu obniżony przez różne procesy jej oczyszczania – ale i tak warto zachować umiar w spożyciu orzechów brazylijskich. Zresztą nie tylko ich, ale również fistaszków czy innych orzechów pochodzących z krajów egzotycznych, gdzie rosną w wilgotnym i ciepłym klimacie. Z tego względu warto też ograniczyć w diecie popularne masło orzechowe.

Tym bardziej warto poszukać również innych, dobrych źródeł selenu. Należą do nich produkty zawierające również dużą ilość białka – są to więc przede wszystkim ryby, jaja, sery, mięso, kasze, pełnoziarniste pieczywo. O wiele mniej selenu znajduje się w owocach i warzywach, dlatego na niedobory szczególnie muszą uważać weganie i wegetarianie spożywający niewiele nabiału. Dobrym źródłem selenu jest dla nich np. kasza gryczana, zawierająca aż 20 mcg selenu na 100 g produktu.

Czy możliwy jest nadmiar selenu?

Niestety tak, ponieważ bardzo bliskie są wartości zalecanej normy i dawki toksycznej dla organizmu. W przypadku przekroczenia stężenia tego pierwiastka dochodzi do tzw. selenozy, która może objawiać się wypadaniem włosów, zmianami nastroju, zmęczeniem, utratą wagi oraz charakterystycznym zapachem z ust, podobnym do tego po zjedzeniu czosnku. Przy długotrwałej selenozie może dojść nawet do uszkodzeń w obrębie układu nerwowego. Inne poważne konsekwencje zatrucia selenem to marskość wątroby czy obrzęk płuc. Medycyna zna też przypadki śmiertelne selenozy.

Dlatego jeśli konieczna jest suplementacja, trzeba się ściśle trzymać zaleceń lekarza czy dietetyka – najlepiej zaś oznaczać co jakiś czas poziom selenu w organizmie, by móc precyzyjnie określić zapotrzebowanie na ten pierwiastek.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Orkisz – wartości odżywcze i wpływ na zdrowie. Dlaczego warto go jeść?

    Należy do najstarszych gatunków pszenicy – ludzkości znany jest już od wielu wielu wieków. Obecnie wytwarza się z niego m.in. pieczywo, płatki, kasze, makarony oraz mąki. Kto powinien sięgać po produkty wytworzone z orkiszu? Dlaczego warto go jeść? 

  • Naturalne elektrolity – przegląd najlepszych produktów

    Elektrolity są to roztwory wodne posiadające ładunek elektryczny, może on być dodatni lub ujemny. Odpowiedni poziom elektrolitów jest bardzo istotnym elementem prawidłowego funkcjonowania organizmu. Elektrolity są obecne we wszystkich strukturach komórkowych żywego organizmu. Do naturalnych najważniejszych elektrolitów należą: sód, potas, wapń, magnez, chlorki i fosforany.

  • Imbir – jak i kiedy go jeść? Właściwości lecznicze, zastosowanie, przeciwwskazania

    Imbir to roślina o wielu właściwościach zdrowotnych. Wśród nich wymienia się m.in. pomoc w łagodzeniu bólu gardła, mdłości w czasie ciąży czy zgagi. Co więcej, imbir wspomaga trawienie i działa przeciwzapalnie. Na jego bazie tworzy się napoje, syropy czy olejki, ale spożywa się go również na surowo. Jakie jeszcze właściwości ma imbir? Jak go przechowywać? Komu odradza się regularne stosowanie imbiru?

  • Tran – właściwości. Czy tran wpływa na odporność?

    Tran to olej otrzymywany z dorsza atlantyckiego lub innych ryb dorszowatych (olej z wątroby rekina nie jest tranem, ma bowiem inny skład i inne właściwości). Tran zawiera witaminę D i A, a także kwasy omega-3 (DHA i EPA), które mają korzystny wpływ na układ odpornościowy, nerwowy oraz krwionośny. Kiedy stosować olej z wątroby dorsza? Jak wybrać najlepszy tran dla dziecka i dla osoby dorosłej?

  • Lecytyna sojowa (E322) – czym jest i gdzie ją znaleźć? Kiedy należy ją suplementować?

    Lecytyna jako apteczny preparat na pamięć znana jest każdemu, niezależnie od wieku: stosowana jest i przez studentów w trakcie sesji, i przez osoby starsze. Jakie jeszcze zastosowania można jej przypisać? Jakie ma właściwości i do czego służy lecytyna sojowa? Dowiedzmy się więcej. 

  • Glutation – czym jest? Co warto o nim wiedzieć?

    Rozwój nauki powoduje, że jesteśmy w stanie coraz częściej powiązać wybrane cząsteczki chemiczne z dobrym bądź złym stanem badanego organizmu lub wręcz z wybraną jednostką chorobową. Jedną z takich cząsteczek jest glutation. Co to jest? Kiedy zaleca się badać jego poziom? Czy ma właściwości prozdrowotne? Czy możemy wpłynąć na jego ilość w organizmie? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.  

  • Serwatka – jak powstaje i czy jest zdrowa? Właściwości i zastosowanie serwatki

    Można powiedzieć, że podobnie jak jednostki wiele gałęzi przemysłu stara się zagospodarować coś, co niegdyś było uważane za odpad i tym samym ograniczyć liczbę wytwarzanych zanieczyszczeń, a nierzadko zwiększyć zyski. Świetnym tego przykładem jest serwatka. W przemyśle serowarskim stanowiąca odpad, w innych gałęziach przemysłu surowiec, z którego produkuje się preparaty białkowe, biodegradowalne tworzywa czy nawóz. Jakie inne zastosowania ma naturalna serwatka? Do czego możemy wykorzystać tę, która pozostanie po produkcji domowego sera? Czy jest zdrowa?  

  • Picie „twardej wody” jest korzystne dla zdrowia. Jakie są jej zalety?

    Utrudnia mycie rąk, pranie ubrań i powoduje wiele szkód w instalacjach wodno-kanalizacyjnych oraz urządzeniach gospodarstwa domowego, ale w kwestii nawadniania organizmu, tzw. twarda woda jest dobrym wyborem, zwłaszcza dla osób cierpiących na niedobory składników mineralnych. Według Światowej Organizacja Zdrowia nie ma ona negatywnego wpływu na zdrowie, wręcz przeciwnie może dostarczyć wielu korzyści.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij