Probiotyki – bakterie dla zdrowia i urody

Probiotyki (z łac. „dla życia”) to mikroorganizmy (bakterie lub drożdże), które podane do organizmu w odpowiednich ilościach wywierają korzystny wpływ na zdrowie ludzi lub zwierząt. Przeciętny ludzki organizm zawiera w sobie przynajmniej tyle komórek bakterii, ile własnych. Te bakterie nie stanowią zagrożenia, przeciwnie: wspomagają nas w walce ze szkodliwymi zarazkami i wzmacniają naszą odporność.

Bytują one na skórze, błonach śluzowych, a przede wszystkim w jelicie grubym. To właśnie tam, w przestrzeni wypełniającej 1-2 metry ostatniego odcinka przewodu pokarmowego, znajduje się nawet do 2 kg bakterii. Od ich ilości i rodzaju w dużej mierze zależą nasze zdrowie, odporność i dobre samopoczucie. Dlatego warto wiedzieć, jak zadbać o równowagę naszej mikroflory lub przywrócić ją wtedy, kiedy została zaburzona. W artykule omówię przede wszystkim działanie probiotyków na układ pokarmowy.

Mikroflora jelitowa – mikroorganizmy zasiedlające układ pokarmowy

Istnieje wiele gatunków bakterii, które zasiedlają nasze jelita. Jednym z nich jest pałeczka okrężnicy, czyli Escherichia coli. Znane są także bifidobakterie, pałeczki kwasu mlekowego (czyli bakterie z rodzaju Lactobacillus – te same, które powodują kwaśnienie mleka, kiszonej kapusty i ogórków), bakterie z rodzaju Bacterioides, Clostridium i wiele innych. Liczba gatunków może sięgać nawet kilkuset. Czasami spotyka się również grzyby, np. drożdżaki z rodzaju Candida, które u osób z osłabioną odpornością mogą powodować choroby. 

Rodzaj, gatunek czy szczep?

Rodzaj bakterii jest jednostką klasyfikacji nadrzędną do gatunku, to znaczy jeden rodzaj może obejmować kilka podobnych gatunków bakterii. Na przykład do rodzaju Lactobacillus należą gatunki Lactobacillus (w skrócie: L.) casei, L. rhamnosus, L. plantarum i inne. Z kolei w obrębie jednego gatunku bakterii lub drożdży może występować wiele szczepów, czyli populacji bakterii identycznych pod względem genetycznym i metabolicznym, które oznacza się dopiskiem literowo-cyfrowym po nazwie gatunku (np. L. rhamnosus GG ATCC 53103, L. rhamnosus LR02, Bifidobacterium lactis BS01). W badaniach nad właściwościami probiotyków używa się właśnie poszczególnych szczepów i to im przypisuje się konkretne korzystne właściwości.  

Dlaczego równowaga mikroflory jelitowej jest tak ważna?

Niektóre mikroorganizmy probiotyczne mają zdolność trwałej kolonizacji (zasiedlenia) błony śluzowej jelit i wspomagania jej prawidłowych funkcji. Należą do nich głównie bakterie fermentacji mlekowej, np. Bifidobacterium i Lactobacillus. Inne probiotyki nie zasiedlają trwale jelit, jednak nawet ich przejściowa obecność w przewodzie pokarmowym przynosi dobroczynne skutki dla organizmu: na przykład ogranicza rozwój bakterii chorobotwórczych i stymuluje układ odpornościowy. Do takich niekolonizujących mikroorganizmów należą m.in. drożdże probiotyczne Saccharomyces boulardii, obecne np. w lekach stosowanych przy biegunkach spowodowanych zatruciami, czy w zaburzeniach równowagi mikroflory jelitowej spowodowach antybiotykoterapią

Bardzo ważne dla zdrowia jelit jest to, aby zachować odpowiednie proporcje między bakteriami różnych rodzajów i gatunków. Korzystne dla naszego zdrowia jest, kiedy w przewadze występują pałeczki kwasu mlekowego (Lactobacillus) i bifidobakterie. Niedobrze, kiedy następuje nadmierny rozwój bakterii gnilnych lub tych z rodzaju Clostridium

Warunki współczesnego życia – częste zażywanie antybiotyków i innych leków, wysoko przetworzona żywność, tysiące otaczających nas substancji chemicznych, stres i choroby – mogą przyczynić się do zakłócenia równowagi mikrobiologicznej naszego organizmu. Jak możemy odnowić populację naszych mikroorganizmów po tym, jak została zaburzona?

Jednym ze sposobów jest spożywanie fermentowanej, niepasteryzowanej żywności: kwaśnego mleka, kefirów, jogurtów, kiszonych warzyw. Pomaga to uzupełniać codzienną dietę w żywe bakterie, zwłaszcza Lactobacillus, Bifidobacterium i Streptococcus salivarius. Równie ważne jest to, aby nasza dieta zawierała odpowiednią ilość błonnika pokarmowego (włókna), czyli takich wielocukrów, które nie są trawione przez nasz układ pokarmowy, ale mogą być rozkładane przez bakterie i stanowić dla nich pokarm. Błonnik to przede wszystkim celuloza, składnik komórek roślinnych, a także różne rozpuszczalne wielocukry, np. pektyny, fruktooligosacharydy (tzw. FOS), inulina, fibregum (rozpuszczalny błonnik z akacji) itp.

Źródłem błonnika w naszej diecie są przede wszystkim warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy, nasiona i warzywa strączkowe. Jeśli nie dostarczamy odpowiedniej ilości błonnika naszym bakteriom jelitowym, to one po prostu giną z głodu, a ich równowaga zostaje zachwiana.

Jak przywrócić równowagę ekosystemu naszego przewodu pokarmowego? Żywność i suplementy probiotyczne

Jednak w przypadku poważnych zaburzeń flory jelitowej – np. zatruć, biegunek, antybiotykoterapii, chorób zapalnych jelit – sama dieta może nie wystarczyć. Wtedy warto zastanowić się nad sięgnięciem po suplementy zawierające wystarczające ilości wybranych, odpowiednio przygotowanych mikroorganizmów probiotycznych. Jakie są rodzaje tych mikroorganizmów i suplementów? Na co należy zwrócić uwagę, aby wybrać najlepszy dla nas preparat?

Przede wszystkim, aby uzyskać odpowiedni efekt, należy przyjmować odpowiednie ilości probiotycznych mikroorganizmów. Pamiętajmy, że jelito grube może mieć od 1 do 3 metrów długości – średnio ok. 1,5 metra. Aby zasiedlić tak dużą powierzchnię, potrzeba dużej ilości dobroczynnych bakterii. Dlatego najlepiej jest wybierać te suplementy, które zawierają wiele szczepów mikroorganizmów i/lub mają co najmniej 1x109, czyli jeden miliard żywych bakterii w kapsułce (czasem ta liczba jest oznaczana jako CFU – ang. Colony Forming Units. Nazwa ta pochodzi od tradycyjnej metody obliczania liczby żywych bakterii w hodowli), a najlepiej, jeśli będzie to jeszcze większa ilość.

Istnieją preparaty, które zawierają ponad sto miliardów bakterii probiotycznych w jednej kapsułce lub saszetce; są one przeznaczone dla osób z ciężkimi zapalnymi chorobami jelit. W takich stanach, jak zespół jelita wrażliwego czy nieswoiste zapalenia jelit, zaburzenia równowagi mikroflory jelitowej są bardzo znaczne, dlatego osoby cierpiące na te schorzenia potrzebują specjalnej suplementacji preparatami probiotycznymi. 

Postaci preparatów probiotycznych – liofilizacja, mikrokapsułki, HPMC

Najczęściej spotykaną formą preparatów probiotycznych są żelatynowe kapsułki wypełnione proszkiem, który składa się z liofilizowanych kultur bakterii. Liofilizacja to proces polegający na wysuszeniu preparatu w bardzo niskiej temperaturze i pod bardzo niskim ciśnieniem. W przeciwieństwie do zwykłego procesu suszenia, liofilizacja pozwala zachować bakterie zdolne do życia przed długi czas. Kiedy liofilizowane bakterie zostaną zwilżone wodą, ich procesy życiowe zostają podjęte na nowo.  Jednak warunkiem ich trwałości jest to, aby w trakcie przechowywania nie były narażone na zmiany wilgotności otoczenia, promienie słoneczne czy duże wahania temperatury. 

Aby lepiej chronić liofilizowane komórki bakterii przed wpływem niekorzystnych czynników, stosuje się tzw. mikrokapsułkowanie, inaczej mikroenkapsulację. Polega ona na tym, że liofilizowane mikroorganizmy są otaczane substancjami ochronnymi (np. tłuszczowymi, żelującymi) i zamykane w rodzaju maleńkich kuleczek, czyli mikrokapsułek. Tak przygotowane probiotyki mogą być przechowywane o wiele dłużej niż zwykłe preparaty bez utraty swoich właściwości. Kolejną barierą chroniącą probiotyki przed wpływem warunków zewnętrznych jest kapsułka, w której zamyka się sproszkowane lub mikrokapsułkowane mikroorganizmy. 

Zwykłe żelatynowe kapsułki nie zapewniają często odpowiedniej ochrony liofilizowanym preparatom – są kruche i łatwo chłoną wilgoć. W ostatnich latach wprowadza się więc na rynek kapsułki na bazie HPMC (tzw. hypromelozy, lub hydroksypropylometylocelulozy), materiału wytrzymałego, odpornego na wilgoć, a także rozkładającego się w przewodzie pokarmowym wolniej od żelatyny. Dzięki temu dobroczynne bakterie są lepiej chronione przed działaniem kwasu żołądkowego, żółci i enzymów trawiennych. Kapsułki z HPMC (np. DRcaps, Vcaps Plus) są także odpowiednie dla wegan, ponieważ nie zawierają substancji pochodzenia zwierzęcego. 

Ważna jest także ochrona samych kapsułek. Najlepszą barierą chroniącą kapsułki od czynników zewnętrznych są blistry aluminiowe (typu alu-alu), które chronią preparat przed wilgocią, powietrzem i światłem. Najmniej korzystne są natomiast wielokrotnie otwierane słoiczki. Po otwarciu takiego opakowania wilgoć z powietrza może wnikać do wnętrza preparatu i powodować zmniejszenie żywotności bakterii probiotycznych. 

Prebiotyki, probiotyki, synbiotyki

Do niektórych preparatów probiotycznych producenci dodają tzw. prebiotyki. Są to najczęściej fruktooligosacharydy (np. inulina), lub inne formy błonnika (np. fibregum – błonnik pozyskiwany z akacji). Te substancje nie są trawione przez ludzki układ pokarmowy, są jednak rozkładane przez bakterie, dla których stanowią pokarm. Preparat, który zawiera zarówno probiotyk, jak i prebiotyk, nazywa się synbiotykiem. Należy jednak pamiętać, że w małej kapsułce zmieści się bardzo niewielka ilość  prebiotyku, dlatego warto dostarczać odpowiednią ilość błonnika z codzienną dietą, aby zapewnić bakteriom jelitowym dostatek pożywienia. 

Probiotyki dla dzieci

Dzieci, ze swoim wrażliwym układem pokarmowym i wciąż kształtującym się systemem odpornościowym, stanowią grupę o szczególnych wymaganiach, jeśli chodzi o konieczność suplementacji probiotykami.

Preparaty probiotyczne dla dzieci powinny zawierać od 1 do 10 miliardów żywych bakterii w jednej dawce, jak również duży udział bakterii z gatunku Lactobacillus rhamnosus.

Ze względu na łatwość podawania, probiotyki dla dzieci mają często postać kropli. Liofilizowane i/lub mikrokapsułkowane komórki bakteryjne są wtedy zawieszone np. w oleju, który chroni je przed wilgocią i wpływem powietrza. Po otwarciu takiego opakowania dobrze jest przechowywać je w lodówce, zawsze szczelnie zamknięte. Kiedy na dno opadnie osad zawiesiny bakterii, należy przed odmierzeniem dawki dokładnie, ale delikatnie wymieszać zawartość opakowania.

Zbyt gwałtowne mieszanie może spowodować uszkodzenie komórek i obniżenie ilości żywych bakterii w preparacie. Nie należy więc wstrząsać buteleczką ani gwałtownie wciągać i wypuszczać zawiesiny za pomocą dołączonej pipetki lub zakraplacza. Najlepiej delikatnie uderzać buteleczką o dłoń, aż zawartość stanie się jednorodna. 

Probiotyki dla wymagających

Coraz więcej producentów leków i suplementów diety zdaje sobie sprawę z istnienia rozszerzającej się grupy konsumentów o specjalnych potrzebach i wymaganiach. Osoby z alergiami, nietolerancjami pokarmowymi, wegetarianie i weganie mogą liczyć na ułatwienie im wyboru, poprzez umieszczenie na opakowaniu wyraźnych informacji. Warto szukać informacji, czy dany produkt nie zawiera laktozy, glutenu, białek mleka, soi lub produktów pochodzenia zwierzęcego. Jest to przydatne zwłaszcza w przypadku wyboru probiotyków dla dzieci, u których często występują alergie na wiele produktów, a rodzicom trudno zorientować się w różnorodnej ofercie preparatów.


Podziel się: