Czy opalanie jest zdrowe? Jak mądrze korzystać ze słońca

Słońce odgrywa istotną rolę w funkcjonowaniu organizmu – stymuluje syntezę witaminy D3, wspiera produkcję serotoniny i pomaga w wielu schorzeniach dermatologicznych. Nieumiejętne opalanie, zbyt długie przebywanie na słońcu czy korzystanie z solarium mogą jednak skutkować oparzeniami, przedwczesnym starzeniem się skóry, a nawet rozwojem nowotworów. Jak świadomie korzystać ze słońca?

1. Jak powstaje opalenizna?
2. Czy opalanie jest zdrowe?
3. Promieniowanie słoneczne a nowotwory skóry
4. Kto nie powinien się opalać?
5. Zdrowe opalanie – najczęściej zadawane pytania
6. Zdrowe opalanie – podsumowanie

Jak powstaje opalenizna?

Opalenizna to wbrew pozorom nie tylko efekt estetyczny, ale przede wszystkim naturalny mechanizm obronny organizmu. Kiedy promieniowanie UV dociera do skóry, dochodzi do produkcji melaniny – barwnika wytwarzanego w melanocytach – czego efektem jest ciemniejszy odcień skóry. Melanina absorbuje także szkodliwe promieniowanie, dzięki czemu działa jak tarcza ochronna, która chroni komórki skóry przed uszkodzeniem. Osoby o ciemnej karnacji mają większą ilość melaniny, dlatego są w naturalny sposób lepiej chronione przed negatywnym wpływem promieniowania UV. Natomiast osoby o jasnej karnacji, które wytwarzają znacznie mniej melaniny, są bardziej narażone na oparzenia słoneczne, uszkodzenia DNA i rozwój zmian nowotworowych takich jak czerniak, czyli złośliwy nowotwór skóry.

Można wyróżnić dwa rodzaje pigmentacji skóry:

• Pigmentacja bezpośrednia – zachodzi pod wpływem promieniowania UVA. Skóra natychmiast się przyciemnia, gdyż dochodzi do uwolnienia melaniny, która była już w naskórku. Jest to efekt krótkotrwały i znika stosunkowo szybko.
• Pigmentacja pośrednia – wywoływana przez promieniowanie UVB. Następuje dopiero po pewnym czasie, w wyniku produkcji nowej melaniny w melanocytach. Skóra nabiera trwałego i równomiernego kolorytu.

Czy opalanie jest zdrowe?

Umiarkowane opalanie może przynieść szereg korzyści dla organizmu, o ile zachowamy ostrożność i będziemy się opalać w sposób kontrolowany oraz przestrzegać kilku podstawowych zasadach. Nie powinno się przebywać na słońcu zbyt długo, zwłaszcza w godzinach szczytu nasłonecznienia, czyli między 11:00 a 15:00. Ogromne znaczenie ma także stosowanie kremów z filtrem SPF (wodoodpornych, minimum 30, a najlepiej 50), nakryć głowy, lekkiej odzieży zasłaniającej ciało oraz okularów przeciwsłonecznych. Rozsądna ekspozycja na słońce umożliwia produkcję witaminy D3 bez wysokiego ryzyka szkodliwego poparzenia czy trwałego uszkodzenia DNA w komórkach skóry.

Witamina D3 bierze udział w ponad 200 procesach metabolicznych, w tym w utrzymaniu równowagi wapniowo-fosforanowej organizmu (mocne kości i zęby, prawidłowa kurczliwość mięśni), funkcjonowaniu układu nerwowego (wsparcie funkcji poznawczych), immunologicznego czy hormonalnego.

Nie bez znaczenia jest także dobroczynny wpływ światła słonecznego na samopoczucie. Słońce stymuluje produkcję serotoniny – neuroprzekaźnika, który odpowiada za dobry nastrój, redukuje skutki stresu i pomaga w walce z sezonowym obniżeniem dobrego samopoczucia. Z tego względu w wielu schorzeniach, jak np. depresja sezonowa (SAD, ang. Seasonal Affective Disorder), ale także łuszczyca, kontrolowana ekspozycja na promieniowanie UV bywa stosowana w formie fototerapii wspierającej.

Negatywne skutki nadmiernego opalania

Do negatywnych skutków opalania zaliczono:

1. Nowotwory skóry – promieniowanie UV uszkadza DNA komórek, co może prowadzić do czerniaka i innych nowotworów skóry. Ryzyko znacznie wzrasta w przypadku częstych oparzeń słonecznych, szczególnie w dzieciństwie i młodości.
2. Przyspieszone starzenie się skóry – słońce niszczy kolagen i elastynę, powoduje powstawanie zmarszczek i przebarwień, utratę jędrności, spadek wiotkości skóry oraz szorstkość.
3. Oparzenia słoneczne – nawet krótkotrwała ekspozycja może prowadzić do bolesnych uszkodzeń skóry i zwiększać ryzyko powikłań. Oparzenia niszczą warstwę ochronną skóry, która staje się bardziej podatna na infekcje i dalsze uszkodzenia.
4. Osłabienie odporności skóry – promieniowanie UVB obniża zdolność skóry do zwalczania infekcji i zmian nowotworowych (uszkodzenie komórek Langerhansa).
5. Zaostrzenie chorób skóry – promieniowanie UV może pogarszać objawy takich schorzeń, jak trądzik różowaty, toczeń, melasma.
6. Uszkodzenia oczu – słońce może prowadzić do zaćmy, zapaleń spojówek, tzw. ślepoty śnieżnej, a nawet nowotworów w obrębie oczu.
7. Uzależnienie od opalania (tanoreksja) – psychiczna potrzeba ciągłej opalenizny mimo zagrożeń zdrowotnych.
8. Reakcje fototoksyczne i fotoalergiczne – niektóre leki (np. tetracykliny, ketoprofen, furosemid) i kosmetyki (niektóre kwasy, retinol) w połączeniu ze słońcem mogą wywoływać silne podrażnienia i wysypki.

Promieniowanie słoneczne a nowotwory skóry

Nadmierne opalanie, szczególnie bez odpowiedniej ochrony, niesie za sobą liczne negatywne skutki zdrowotne. Według Światowej Organizacji Zdrowia promieniowanie UV jest klasyfikowane jako czynnik rakotwórczy klasy I, czyli o udowodnionym działaniu rakotwórczym u ludzi.

Promieniowanie ultrafioletowe jest więc głównym czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów skóry. Długotrwała i intensywna ekspozycja na słońce uszkadza DNA komórek skóry, co może prowadzić do mutacji i ich niekontrolowanego namnażania. Najczęstsze nowotwory związane z promieniowaniem UV to rak podstawnokomórkowy, rak kolczystokomórkowy oraz czerniak – najgroźniejsza postać raka skóry. Ryzyko wzrasta szczególnie u osób z jasną karnacją, po licznych oparzeniach słonecznych oraz przy braku ochrony przeciwsłonecznej.

Kto nie powinien się opalać?

Nie wszyscy powinni się opalać – niektóre osoby powinny unikać ekspozycji na słońce lub robić to bardzo ostrożnie.

Grupy osób, które nie powinny się opalać lub muszą zachować szczególną ostrożność:

• dzieci poniżej 6 miesiąca życia – ich skóra jest bardzo delikatna i podatna na oparzenia słoneczne;
• osoby z bardzo jasną, wrażliwą skórą – łatwo ulegają oparzeniom i mają większe ryzyko rozwoju raka skóry;
• osoby z historią raka skóry lub dużą ilością znamion – ekspozycja na słońce zwiększa ryzyko nawrotu lub powstania nowych zmian;
• osoby przyjmujące leki światłouczulające – niektóre leki (np. antybiotyki, leki przeciwzapalne, niektóre zioła) mogą powodować nadwrażliwość na słońce;
• osoby z chorobami skóry takimi jak łuszczyca czy atopowe zapalenie skóry – słońce może nasilać objawy;
• osoby z osłabionym układem odpornościowym – np. po przeszczepach, chorujące na nowotwory, które mogą być bardziej narażone na szkodliwe działanie UV.

Zdrowe opalanie – najczęściej zadawane pytania

Czy w ciąży można się opalać?

Tak, kobieta w ciąży może przebywać na słońcu, ale musi zachować dużą ostrożność. Nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV może prowadzić do przegrzania organizmu (zwłaszcza w pierwszym trymestrze). Co więcej, pod wpływem wysokiej temperatury dochodzi do rozszerzenia naczyń krwionośnych, co u kobiety ciężarnej może sprzyjać powstawaniu tzw. pajączków naczyniowych na skórze, a w niektórych przypadkach prowadzić nawet do nagłego krwawienia z dróg rodnych. Ryzykiem jest także odwodnienie organizmu, które może być wyjątkowo niebezpieczne w ciąży, gdyż grozi poronieniem lub przedwczesnym porodem. Ponadto podczas ciąży zwiększa się ryzyko przebarwień skórnych (np. ostudy).

Co jest bardziej szkodliwe – słońce czy solarium?

Solarium jest bardziej szkodliwe niż naturalne słońce. Emituje skoncentrowane promieniowanie UVA, które wnika głęboko w skórę, przyspiesza jej starzenie i znacząco zwiększa ryzyko czerniaka oraz innych nowotworów skóry. Co więcej, opalanie w solarium nie pomaga w syntezie witaminy D3, ponieważ niezbędne do jej produkcji UVB występuje tam w znikomych ilościach.

Czy opalanie postarza skórę?

Tak, opalanie znacząco przyspiesza starzenie się skóry – zjawisko to nazywane jest fotostarzeniem. U osób, które często się opalają, procesy starzenia zachodzą znacznie szybciej niż u tych, które odpowiednio chronią skórę przed słońcem. Skutki są trwałe i często nieodwracalne.

Zdrowe opalanie – podsumowanie

Słońce ma wiele zalet – pomaga w produkcji witaminy D3, poprawia nastrój i wspiera leczenie niektórych chorób skóry. Zbyt długa ekspozycja na słońce nie jest jednak bezpieczna, ponieważ promieniowanie UV przyspiesza starzenie się skóry, zwiększa ryzyko nowotworów i może powodować powikłania zdrowotne. Promieniowanie UVA, choć długo uznawane za mniej szkodliwe, również powoduje przedwczesne starzenie się skóry i znacząco podnosi ryzyko czerniaka.