Dieta w chorobie Leśniowskiego-Crohna – o czym warto wiedzieć?

Choroba Leśniowskiego-Crohna, podobnie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zaliczana jest do grupy nieswoistych zapaleń jelit (NZJ) – chorób o charakterze przewlekłym niezakaźnym. Jej obecność jest najczęściej związana z dotkliwą biegunką, bólami brzucha, gorączką, a w następstwie z chudnięciem i przez to stale pogarszającym się stanem zdrowia ogółem. Właściwie dobrane menu pozwala na złagodzenie objawów i poprawę komfortu życia chorego. Jaka dieta będzie właściwa? Co jeść i pić, a czego unikać w poszczególnych okresach choroby Crohna?

Czym jest za choroba Leśniowskiego-Crohna?

Choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG) należą do grupy chorób przewlekłych niezakaźnych. I choć często charakteryzują się podobnymi objawami, to zmiany zapalne w Crohnie mogą wystąpić w dowolnym miejscu przewodu pokarmowego – w jamie ustnej, przełyku, żołądku, dwunastnicy, jelicie cienkim, jelicie grubym oraz w odbytnicy.  

Najczęstsze objawy choroby Crohna dotyczą przewodu pokarmowego – biegunek (albo wzdęć, nadmiaru gazów, nudności oraz zaparć) oraz zmian zapalnych (ropni, przetok), ale pojawiają się też pod postacią problemów ze wzrokiem (np. owrzodzenia rogówki), skórą (np. rumień guzowaty), układem nerwowym (np. zapalenie nerwu wzrokowego), sercem (np. zapalenie osierdzia), układem krwiotwórczym (np. zmiany zapalne w naczyniach żylnych i tętniczych) czy układem kostnym (np. zapalenie stawów). Szacuje się, że pozajelitowe objawy choroby Crohna dotyczą 6–47% chorych i mogą pojawiać się w każdej fazie choroby, nierzadko wyprzedzając wystąpienie zmian w zakresie przewodu pokarmowego.

Dieta w chorobie Leśniowskiego-Crohna – jaką pełni funkcję?

Chorób NZJ nie da się całkowicie wyleczyć, ale poprzez zastosowanie odpowiednich form terapii, z uwzględnieniem właściwych danej sytuacji zaleceń dietetycznych, można kontrolować stan zapalny. Prawidłowo dobrana dieta złagodzi biegunkę (lub inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego) i zapobiegnie niebezpiecznemu chudnięciu. Wspomoże tym samym ogólne samopoczucie chorego, wzmocni go i zmniejszy osłabienie.

Najważniejsze zalecenia dietetyczne dla chorych na Leśniowskiego-Crohna

Aktualnie jest brak jednakowych, uniwersalnych zaleceń żywieniowych skierowanych do wszystkich pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna. Przyjmuje się, że dieta powinna zostać zaplanowana indywidualnie, w oparciu o dokładny wywiad żywieniowy i być dostosowana do objawów pacjenta, jak również charakteru oraz aktywności choroby.  

Chorego obowiązują ogólne założenia zdrowej diety, modyfikowane w zależności od przebiegu jednostki. Podstawowe zalecenia spójne dla wszystkich będą obejmować:

• spożywanie diety urozmaiconej, dostarczającej organizmowi wszystkich niezbędnych substancji odżywczych,
• regularne spożywanie przynajmniej 5 posiłków dziennie,
• dbałość o prawidłowe nawodnienie (min. 1,5 l wody każdego dnia),
• gotowanie we wodzie, na parze, pieczenie we folii lub naczyniu żaroodpornym,
• unikanie duszenia z obsmażaniem, panierowania, smażenia,
• dodawanie świeżego, najlepszej jakości tłuszczu dopiero do gotowej potrawy,
• unikanie spożywania nadmiaru cukru i słodyczy,
• unikanie picia kolorowych napojów gazowanych,
• jedzenie owoców i warzyw jako cennego, naturalnego źródła witamin i składników mineralnych,
• brak podstaw do profilaktycznej eliminacji mleka oraz jego przetworów (ew. sięgnięcie po wyroby bez laktozy, a w przypadku alergii na białko mleka krowiego – zastąpienie go wzbogacanymi w wapń i witaminy „mlecznymi” produktami roślinnymi),
• unikanie indywidualnie nietolerowanych produktów, potraw i technik kulinarnych.

Celem przyrządzenia potraw łatwo przyswajalnych rekomenduje się dodatkowo:

• częstsze sięganie po mniejsze objętościowo posiłki,
• przecieranie, miksowanie i rozdrabnianie pokarmów,
• spulchnianie potraw, poprzez dodatek np. ubitych białek jaj lub namoczonej bułki.

Jaka dieta przy chorobie Leśniowskiego-Crohna?

Chory z Crohnem powinien uważnie się obserwować, najlepiej notować swoje posiłki i ich wpływ na codzienne samopoczucie (metoda dziennika żywieniowego). Ewentualne wykluczenia z diety zaleca się wprowadzać pod opieką specjalisty dietetyka, który wyjaśni w jaki sposób określone składniki należy zastąpić. Każdy chory może być zupełnie inny, stąd brak konkretnej diety wskazanej przy chorobie. Jeden pacjent może wymagać diety bezlaktozowej, podczas gdy drugi będzie mógł jeść większość ulubionych pokarmów.

Dieta a etapy choroby Crohna

Choroba Leśniowskiego-Crohna przebiega w fazach tzw. remisji i zaostrzeń. O ile w przypadku tej pierwszej fazy (tzw. etapu wyciszenia) pacjent nie musi stosować żadnej specjalnej diety, o tyle w okresie zaostrzenia rekomenduje się już określone działanie.

Co można jeść i pić, a czego unikać w chorobie Crohna:

• w zaostrzeniu

Terapia żywieniowa w okresie zaostrzenia choroby będzie skupiać się na zwiększeniu podaży energii, wybranych witamin oraz składników mineralnych. Gdy u chorego stwierdza się bardzo nasilone zapalenie z równoczesną niechęcią do jedzenia, ciężką biegunką, wymiotami itd. lekarz może podjąć decyzję o wprowadzeniu tzw. leczenia żywieniowego.

Jeśli leczenie żywieniowe nie będzie jednak konieczne, poprawę ogólnej sytuacji będzie można uzyskać poprzez zastosowanie tradycyjnej diety doustnej, w czasie zaostrzenia chory będzie musiał unikać:

• ciężkostrawnych, smażonych potraw,
• gruboziarnistych kasz i pieczywa, surowych warzyw, skórek owoców, kapusty, strączków, kalafiora, szparag, kukurydzy, grzybów i orzechów,
• słodkich napojów gazowanych,
• słodkiego mleka,
• nadmiaru słodyczy.

Na liście rzeczy wskazanych znajdą się natomiast:

• chude mięsa, ryby (np. kurczak, indyk, dorsz),
• produkty pszenne (np. jasny, drobny makaron, pieczywo pszenne, tosty, weka, suchary itd.),
• biały ryż,   
• mannę na wodzie,
• kleiki,
• nabiał bez laktozy,
• niewielkie ilości masła i olejów roślinnych,
• tofu,
• gotowane warzywa (np. marchew, ziemniaki, bataty, obrana cukinia),
• gotowane musy owocowe (np. z borówek) albo mus z niedojrzałych bananów (działanie zapierające).

Zapierająco będą działały także chude, gotowane mięsa, galaretki drobiowe, jajka na twardo, gorzka czekolada, chrupki kukurydziane, wafle ryżowe, kluski i pierogi (bez tłustych dodatków), rzadki kisiel z siemienia lnianego, czarna herbata, słaby napar z nagietka, lipy, naturalne kakao na wodzie, chudy bulion itp. 

• w remisji

Tak jak już wcześniej wspomniano, brak specjalnych zaleceń odżywiania się chorego w okresie remisji. Dieta powinna zostać dopasowana do niego indywidualnie, uwzględniać jego tolerancję, aktualne wyniki badań oraz obecną masę ciała. Terapia w tym okresie powinna być skupiona na profilaktyce niedożywienia, niedoborów pokarmowych oraz zapewnienia pacjentowi możliwego komfortu. Wskazówki żywieniowe będą spójne z tymi, które obowiązują w przeciętnej, zdrowej diecie, tj. będą obejmować unikanie:

• potraw smażonych, wielokrotnie odgrzewanych, z dodatkiem zasmażki,
• chipsów, frytek, żywności typu fast-food,
• nadmiaru mięsa czerwonego i jego przetworów,
• produktów z dużą ilością substancji konserwujących,
• alkoholu, nadmiaru kawy,
• nadmiaru warzyw wzdymających (np. strączków, kapusty).

Przykładowy jadłospis – przepisy w okresie zaostrzenia choroby Crohna

Poniżej przepisy, które można zastosować w okresie zaostrzenia choroby Crohna o umiarkowanym charakterze:

Śniadanie – Tosty z jajkiem na twardo i gotowaną marchewką

Pieczywo pszenne opiecz w tosterze. W międzyczasie ugotuj na twardo jajko oraz marchewkę, następnie drobno je pokrój, dodaj łyżkę naturalnego jogurtu bez laktozy, łyżeczkę posiekanego koperku, dopraw solą. Pastą obkładaj tosty.

Przekąska – Banan i wafle ryżowe

Obiad – Kopytka buraczane (na 4 osoby)

6 średniej wielkości ziemniaków i 1 dużego buraka ugotuj, następnie przepuść przez maszynkę, dodaj jajko, 2 szklanki mąki pszennej, szczyptę soli, dokładnie wyrób. Uformuj wałek, wycinaj kopytka. Gotuj je w osolonym wrzątku z dodatkiem odrobiny oleju. Podawaj z kleksem jogurtu naturalnego bez laktozy albo w wersji wytrawnej – z kawałkami gotowanego mięsa drobiowego/lekkiego gulaszu (przygotowanego na wodzie, z zawiesiną mąki i mleka bez laktozy – bez zasmażki).

Przekąska – Pieczone jabłko z cynamonem

Średniej wielkości jabłko włóż do naczynia żaroodpornego, piecz ok. 20–30 minut w 180℃. Po upieczeniu ściągnij skórkę, usuń gniazdo nasienne, przygotuj mus z odrobiną cynamonu. Możesz dodać też 1–2 łyżki ugotowanego ryżu albo drobnego makaronu.

Kolacja – Galaretka z mięsem, marchewkę i jajkiem przepiórczym (na 4 osoby)

Przygotuj 4 foremki, w każdym ułóż kawałki gotowanej marchewki, 1 jajko przepiórcze ugotowane na twardo, 2 łyżki ugotowanej piersi z kurczaka, listek natki pietruszki. 1 łyżkę żelatyny rozprowadź w niewielkiej ilości wody, podgrzej, ale nie gotuj. Połącz z 500 ml chudego rosołu, zalej składniki w foremkach. Przestudź, następnie włóż do lodówki. Porcję galaretki podawaj z tostem pszennym albo kromką lekko czerstwego pieczywa.