Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy, leczenie, rozpoznanie i powikłania

Wraz z nadejściem wiosny i wzrostem aktywności na świeżym powietrzu coraz większym problemem stają się choroby przenoszone przez kleszcze. Choć najbardziej znanym schorzeniem odkleszczowym jest borelioza, to wirusowe infekcje ośrodkowego układu nerwowego stanowią bezpośrednie zagrożenie życia w ostrej fazie choroby. Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), wywoływane przez wirusa z rodziny flawiwirusów, jest jedną z najgroźniejszych chorób zakaźnych o podłożu neuroinfekcyjnym występujących na terenie Europy Środkowej i Wschodniej. Bagatelizowanie ryzyka kontaktu z kleszczami, brak odpowiedniej profilaktyki oraz nieznajomość specyfiki tej choroby mogą prowadzić do trwałych uszczerbków na zdrowiu. Poniższy artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat rozwoju choroby, objawów oraz metod walki z tym podstępnym patogenem.

1. Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu?
2. Objawy kleszczowego zapalenia mózgu
3. Jak diagnozuje się odkleszczowe zapalenie mózgu?
4. Leczenie kleszczowego zapalenie mózgu
5. Możliwe powikłania odkleszczowego zapalenia mózgu
6. Profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu
7. Odkleszczowe zapalenie mózgu – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest kleszczowe zapalenie mózgu,
• jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu,
• jak diagnozuje się kleszczowe zapalenie mózgu.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że zagrożenie związane z kleszczowym zapaleniem mózgu jest realne i nie należy go lekceważyć. Ta podstępna choroba wirusowa może w krótkim czasie zmienić życie aktywnej osoby w życie pacjenta wymagającego stałej opieki. Dwufazowy przebieg, trudności diagnostyczne w początkowym etapie oraz brak leczenia przyczynowego sprawiają, że KZM jest wyzwaniem dla współczesnej medycyny. Świadomość zagrożenia, stosowanie środków ochrony osobistej oraz przede wszystkim szczepienia ochronne są jedyną skuteczną drogą, która pozwala cieszyć się urokami przyrody bez lęku o własne zdrowie i życie.

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu to ostra choroba wirusowa, która atakuje głównie ośrodkowy układ nerwowy człowieka. Czynnikiem etiologicznym jest wirus kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV, ang. Tick-Borne Encephalitis Virus), należący do rodzaju Flavivirus. Warto zaznaczyć, że jest on blisko spokrewniony z wirusami wywołującymi takie choroby, jak gorączka denga czy żółta febra. Głównym wektorem, czyli organizmem przenoszącym patogen na człowieka, są w naszej strefie klimatycznej kleszcze pospolite (Ixodes ricinus), a rzadziej kleszcze łąkowe.

Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku ukłucia przez zakażonego pajęczaka. W przeciwieństwie do bakterii wywołujących boreliozę, które potrzebują wielu godzin na przemieszczenie się z jelit kleszcza do jego ślinianek, wirusy KZM znajdują się w śliniankach pajęczaka. Oznacza to, że do transmisji wirusa może dojść niemal natychmiast po przebiciu skóry przez aparat gębowy kleszcza.

Istnieje również pokarmowa droga zakażenia. Spożywanie niepasteryzowanego mleka (koziego, owczego, a rzadziej krowiego) pochodzącego od zakażonych zwierząt może prowadzić do wystąpienia ognisk epidemicznych – są to tzw. epidemie mleczne. Szacuje się, że około 1% zachorowań na kleszczowe zapalenie mózgu wynika ze spożycia niepasteryzowanych produktów mlecznych.

Po przedostaniu się do krwiobiegu wirus namnaża się początkowo w węzłach chłonnych oraz komórkach układu odpornościowego. Jeśli bariera immunologiczna organizmu okaże się niewystarczająca, dochodzi do wiremii, czyli obecności wirusa we krwi, co pozwala patogenowi na dotarcie do struktur mózgowych. Wirus przekracza barierę krew-mózg i trafia do ośrodkowego układu nerwowego. To właśnie ten neurotropizm, czyli powinowactwo patogenu do tkanki nerwowej, czyni kleszczowe zapalenie mózgu tak niebezpiecznym schorzeniem.

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu

Faza zwiastunowa

W początkowym etapie choroby występują niespecyficzne objawy grypopodobne, np. gorączka do 38°C, ból głowy, bóle mięśni i stawów lub biegunka. Czas trwania tej fazy to zazwyczaj około 4 dni (możliwy zakres 1–8 dni). Później występuje okres pozornego zdrowia – gorączka ustępuje.

Faza neuroinfekcji

U 20–30% zakażonych rozwija się druga faza z objawami neurologicznymi, takimi jak wysoka gorączka (do 40°C), silny ból głowy, sztywność karku, światłowstręt, oczopląs, drżenia, niedowłady kończyn, zaburzenia świadomości, mowy lub pamięci.

W około 50% przypadków stwierdza się postać oponową (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych), u ok. 40% pacjentów występuje postać mózgowa (zapalenie mózgu), a u ok. 10% chorych rozwija się postać mózgowo-rdzeniowa (zapalenie rdzenia kręgowego).

Powikłania

U części chorych dochodzi do powikłań neurologicznych – u osób starszych dominujący jest pozapalny zespół postencefaliczny. U pacjentów z porażeniami może dodatkowo dochodzić do zaniku mięśni.

Jak diagnozuje się odkleszczowe zapalenie mózgu?

Podstawą diagnostyki laboratoryjnej są badania serologiczne krwi oraz płynu mózgowo-rdzeniowego. Rozpoznanie odkleszczowego zapalenia mózgu opiera się na wykryciu swoistych przeciwciał klasy IgM oraz IgG skierowanych przeciwko wirusowi kleszczowego zapalenia mózgu. Przeciwciała można wykryć na początku drugiej fazy choroby – przeciwciała IgM pojawiają się 2–4 tygodnie po ukąszeniu kleszcza, a IgG 1–2 tygodnie później. Podwyższone przeciwciała IgM nie są podstawą do postawienia diagnozy zakażenia KZM, dopiero wykrycie obu przeciwciał (IgM i IgG) świadczy o zakażeniu.

W przypadku podejrzenia zajęcia ośrodkowego układu nerwowego niezbędne jest wykonanie punkcji lędźwiowej i pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego do analizy. U pacjentów z KZM obserwuje się w płynie pleocytozę, czyli zwiększoną liczbę komórek (głównie limfocytów), oraz podwyższone stężenie białka. Jest to dowód na toczący się proces zapalny w obrębie opon mózgowo-rdzeniowych. Badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny (MRI) czy tomografia komputerowa (TK), są pomocne w różnicowaniu KZM z innymi chorobami neurologicznymi (np. guzem mózgu czy udarem), jednak w samym rozpoznaniu zakażenia wirusowego pełnią funkcję pomocniczą – uwidaczniają ewentualne zmiany obrzękowe czy zapalne w strukturach mózgowia.

Leczenie kleszczowego zapalenie mózgu

Mimo ogromnego postępu współczesna medycyna wciąż nie dysponuje lekiem przeciwwirusowym, który skutecznie zwalczałby wirusa KZM. Oznacza to, że leczenie przyczynowe w przypadku tej choroby nie istnieje. Terapia ma charakter wyłącznie objawowy i podtrzymujący funkcje życiowe pacjenta.

Postępowanie lecznicze koncentruje się na łagodzeniu uciążliwych objawów oraz zapobieganiu powikłaniom. Stosuje się leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe, aby poprawić komfort pacjenta i obniżyć temperaturę ciała, która przy wysokich wartościach jest niebezpieczna dla mózgu. W celu redukcji obrzęku mózgu, który jest stanem bezpośrednio zagrażającym życiu, podaje się preparaty takie jak mannitol czy glikokortykosteroidy (deksametazon), choć skuteczność tych ostatnich jest wciąż przedmiotem dyskusji naukowych.

Kluczowe jest również utrzymanie równowagi wodno-elektrolitowej organizmu, którą osiąga się poprzez intensywne nawadnianie dożylne. W najcięższych przypadkach, gdy dochodzi do porażenia mięśni oddechowych lub głębokich zaburzeń świadomości, konieczne staje się wdrożenie mechanicznej wentylacji płuc (respirator) oraz monitorowanie podstawowych parametrów życiowych. Po ustąpieniu ostrej fazy choroby pacjenci z ubytkami neurologicznymi wymagają długotrwałej rehabilitacji ruchowej oraz opieki neuropsychologicznej, aby przywrócić utracone funkcje.

Możliwe powikłania odkleszczowego zapalenia mózgu

Najczęściej obserwowanym powikłaniem są zaburzenia neurologiczne pod postacią niedowładów i porażeń kończyn, które mogą prowadzić do zaniku mięśni. Często dotyczą one obręczy barkowej i ramion, co jest charakterystyczne dla tego wirusa. Oprócz deficytów ruchowych pacjenci mogą zmagać się z uszkodzeniami nerwów czaszkowych, które skutkują problemami ze słuchem, wzrokiem czy połykaniem.

Równie istotne, choć często bagatelizowane, są powikłania natury psychiatrycznej i poznawczej. Ozdrowieńcy często skarżą się na:

• przewlekłe zmęczenie,
• zaburzenia koncentracji,
• problemy z pamięcią,
• chwiejność emocjonalną i drażliwość,
• zaburzenia snu,
• stany depresyjne.

Objawy te mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a nawet lat po opuszczeniu szpitala. Znacząco obniżają jakość życia i utrudniają powrót do pracy zawodowej. W rzadkich przypadkach (ok. 1–2% w wariancie europejskim) choroba kończy się zgonem.

Profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu

W obliczu braku skutecznego leku profilaktyka urasta do rangi najważniejszego narzędzia walki z KZM. Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zachorowaniu są szczepienia ochronne.

Schemat podstawowy szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu składa się z trzech dawek szczepionki. Pierwszą dawkę można przyjąć w dowolnym terminie, jednak zaleca się rozpoczęcie cyklu zimą lub wczesną wiosną, aby organizm zdążył wytworzyć odporność przed sezonem aktywności kleszczy. Druga dawka podawana jest zazwyczaj po 1–3 miesiącach od pierwszej, a trzecia po kolejnych 5–12 miesiącach. W celu utrzymania wysokiego poziomu przeciwciał należy przyjmować dawki przypominające – pierwszą po 3 latach, a kolejne co 3–5 lat, w zależności od wieku pacjenta. Gdy konieczne jest szybkie uzyskanie uodpornienia, możliwe jest przeprowadzenie szczepień w schemacie przyśpieszonym.

Oprócz immunoprofilaktyki czynnej niezwykle ważne są metody nieswoiste. Obejmują one:

• stosowanie odpowiedniej odzieży podczas wypraw do lasu (długie nogawki i rękawy, jasne kolory ułatwiające dostrzeżenie pajęczaka),
• używanie środków odstraszających kleszcze (repelenty zawierające substancje takie jak DEET czy ikarydyna),
• dokładne oglądanie całego ciała po powrocie z terenów zielonych (szczególną uwagę należy zwrócić na miejsca, w których skóra jest cienka i dobrze ukrwiona, czyli pachy, pachwiny, okolice za uszami oraz zgięcia kolan),
• unikanie spożywania surowego mleka od zwierząt hodowlanych (eliminuje to jedną z dróg zakażenia wirusem kleszczowego zapalenia mózgu).

Odkleszczowe zapalenie mózgu – najczęściej zadawane pytania

Czy można wyleczyć kleszczowe zapalenie mózgu?

Jak wspomniano wcześniej, nie istnieje leczenie przyczynowe, które eliminowałoby wirusa z organizmu. Leczenie polega na wspieraniu układu odpornościowego pacjenta w walce z infekcją oraz łagodzeniu objawów. W większości przypadków układ immunologiczny ostatecznie zwalcza wirusa, jednak proces ten może pozostawić po sobie trwałe ślady w układzie nerwowym. Termin „wyleczenie” w kontekście KZM oznacza zatem ustąpienie aktywnej infekcji, choć nie zawsze jest to równoznaczne z pełnym powrotem do sprawności sprzed choroby.

Czy można umrzeć na kleszczowe zapalenie mózgu?

Tak, kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą potencjalnie śmiertelną. Ryzyko zgonu zależy od podtypu wirusa. W przypadku wariantu środkowoeuropejskiego, który dominuje w Polsce, śmiertelność jest stosunkowo niska i wynosi około 1–2%. Znacznie groźniejszy jest podtyp dalekowschodni, w którym śmiertelność może sięgać nawet 20–30%. Zgony dotyczą najczęściej osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością, u których choroba może przyjmować postać zapalenia mózgu i rdzenia z porażeniem ośrodka oddechowego. Warto zaznaczyć, że szczepienie chroni przed wszystkimi 3 podtypami wirusa powodującego kleszczowe zapalenie mózgu.

Po jakim czasie pojawiają się pierwsze objawy KZM?

Od momentu ukąszenia przez kleszcza do wystąpienia pierwszych objawów grypopodobnych mija zazwyczaj od 7 do 14 dni. W tym czasie wirus namnaża się w organizmie. Należy jednak pamiętać o drodze pokarmowej – jeśli do zakażenia doszło przez wypicie skażonego mleka, okres wylęgania może być krótszy i wynosić zaledwie 3–4 dni. Z kolei w rzadkich przypadkach objawy mogą pojawić się nawet po miesiącu.

Czym się różni kleszczowe zapalenie mózgu od boreliozy?

Podstawowa różnica tkwi w czynniku etiologicznym – kleszczowe zapalenie mózgu jest wywoływane przez wirusa, a borelioza przez bakterię (krętek Borrelia burgdorferi). Z tego powodu boreliozę leczy się antybiotykami, które są całkowicie nieskuteczne w przypadku KZM. Przebieg obu chorób również jest inny – borelioza często (choć nie zawsze) zaczyna się od rumienia wędrującego, który nie występuje w KZM. Z kolei KZM charakteryzuje się gwałtowną, wysoką gorączką w drugiej fazie, co jest rzadsze w przebiegu boreliozy. Co najważniejsze, na KZM mamy skuteczną szczepionkę, natomiast szczepienie na boreliozę nie jest obecnie dostępne.

Gdzie występuje KZM w Polsce?

Polska jest krajem, w którym ryzyko zachorowania na KZM systematycznie rośnie. Tradycyjnie za obszary endemiczne, czyli takie, gdzie wirus występuje najczęściej, uważa się województwa podlaskie oraz warmińsko-mazurskie. W tych regionach notuje się najwyższy odsetek zakażonych kleszczy. W ostatnich latach obserwuje się jednak przesuwanie granic występowania wirusa na południe i zachód kraju. Coraz więcej przypadków odnotowuje się na Opolszczyźnie, Dolnym Śląsku czy w Małopolsce. Zmiany klimatyczne sprzyjają rozprzestrzenianiu się kleszczy, dlatego obecnie żaden region Polski nie może być uznany za całkowicie wolny od zagrożenia.