kleszcz u dziecka
Katarzyna Makos

Kleszczowe zapalenie mózgu – przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

Kleszczowe zapalenie mózgu to odzwierzęca choroba zakaźna. Czynnikiem, który ją wywołuje jest ukąszenie kleszcza i przedostanie się do organizmu człowieka wirusa z rodzaju flawiwirusów (rzadko KZM może być spowodowane spożyciem niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia). Objawy kleszczowego zapalenia mózgu obejmują m.in. wysoką gorączkę, silne bóle głowy, wymioty, nudności, objawy oponowe, zaburzenia świadomości, niedowłady, zaburzenia oddychania. Dowiedz się, jak wygląda leczenie KZM oraz jak mu zapobiegać.

Kleszczowe zapalenie mózgu – czym jest? Jak można się zarazić?

Kleszczowe zapalenie mózgu to infekcja wirusowa atakująca ośrodkowy układ nerwowy. Wywołuje ją wirus RNA z grupy Flaviviridae, znajdujący się w przewodzie pokarmowym kleszcza. Wirus KZM może być obecny we wszystkich stadiach rozwojowych kleszcza, przez cały okres jego życia (czyli ok. 2–4 lata). Łatwo ulega rozprzestrzenieniu między kleszczami – mogą się zarazić od zwierzęcia, którego krwią się żywią, a także od innych osobników swojego gatunku poprzez bezpośredni kontakt, samica może także przenieść wirusa na swoje potomstwo. 

Wyróżnia się trzy typy wirusa: europejski (obecny w Polsce), syberyjski i dalekowschodni. Do zarażenia dochodzi na skutek wstrzyknięcia wirusa wraz z śliną pajęczaka. Istnieją przypadki zakażeń na skutek spożycia niepasteryzowanego mleka zwierzęcia znajdującego się w okresie ostrego zakażenia (nawet 25 dni od uzyskania mleka). 

W Polsce dochodzi do średnio 200–300 zakażeń rocznie, najwięcej w regionach endemicznych (Podlasie, Warmia i Mazury). Największe narażenie na kleszcze jest w lasach liściastych, na terenach granicznych między lasem i krzewami oraz wśród traw. Okres inkubacji (od czasu ukąszenia do czasu wystąpienia objawów) wynosi 2–28 dni (średnio ok. 2 tygodnie, przy zakażeniu drogą oralną 3–4 dni). Niestety większość osób (nawet do 65%) nie zauważa, że zostało ukąszone przez pajęczaka, ze względu na substancje znieczulające skórę, jakie wydziela on przed wkłuciem. Kleszcze są aktywne od kwietnia do listopada, ze szczytem przypadającym na czerwiec-lipiec oraz wrzesień-październik. 

Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy

U 30% osób z kleszczowym zapaleniem mózgu zakażenie jest bezobjawowe. Przebieg infekcji zazwyczaj jest dwufazowy – pierwszy etap to namnażanie wirusa w komórkach układu odpornościowego, w skórze oraz węzłach chłonnych, skąd dalej rozprzestrzenia się naczyniami limfatycznymi i krwionośnymi do układu nerwowego. Pierwsza faza wiremii trwa ok. 1–8 dni, objawia się dolegliwościami grypopodobnymi – zmęczenie, bóle głowy, gorączka, wymioty. Następnie, po ok. 8 dniach bez symptomów, występują objawy zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, zazwyczaj jako postać oponowa (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych): wysoka gorączka, silne wymioty i nudności, bóle stawowo-mięśniowe i objawy oponowe (m.in. sztywność karku). Trwa to średnio 7–14 dni. Cięższe przypadki obejmują zajęcie mózgu – z zaburzeniami świadomości, ubytkami neurologicznymi, porażeniem nerwów i mięśni. 

U ok 10% pacjentów występuje postać oponowo-mózgowo-rdzeniowa KZM, w której dochodzi do niedowładu kończyn (częściej górnych), a u 4% zapaleniem dotknięte są korzenie nerwowe. Zajęcie rdzenia przedłużonego i pnia mózgu (gdzie znajdują się ważne ośrodki kontrolujące czynności życiowe) wiąże się m.in. z zaburzeniami oddychania i stanowi duże zagrożenie dla życia. U 23–50% chorych brak jest objawów fazy pierwszej, a u 13–26% nie ma fazy drugiej.

Powiązane produkty

Kleszczowe zapalenie mózgu – diagnostyka i leczenie

Diagnostyka laboratoryjna kleszczowego zapalenia mózgu obejmuje badanie ogólne płynu mózgowo-rdzeniowego metodą PCR (w poszukiwaniu materiału genetycznego wirusa), a także badanie serologiczne na obecność swoistych przeciwciał przeciwko wirusowi KZM. Badanie PCR jest jednoznaczne, ale rzadko przydatne – większość chorych trafia do szpitala w drugiej fazie choroby, kiedy wirusa już nie ma w płynach ustrojowych.

Przeciwciała pojawiają się po 2 tygodniach od zakażenia, zazwyczaj są nieobecne w okresie inkubacji i w I fazie zakażenia. Maksymalne stężenie osiągają w 4–5 tygodniu (klasa IgM) i 5–6 tygodniu (klasa IgG). Fałszywie dodatnie wyniki przeciwciał mogą pojawiać się na skutek szczepień lub u osób, które przebyły zakażenie innymi wirusami z rodziny Flaviviridae (denga, żółta febra, japońskie zapalenie mózgu). 

Leczenie KZM jest wyłącznie objawowe, brak jest swoistej terapii przeciwko wirusowi. Podaje się leki przeciwgorączkowe oraz przeciwbólowe, czasem również preparaty zmniejszające ciśnienie wewnątrzczaszkowe.

Kleszczowe zapalenie mózgu – powikłania

Ryzyko poważnych powikłań odkleszczowego zapalenia mózgu rośnie wraz z wiekiem, u dzieci mają one często postać pogorszenia zdolności behawioralno-poznawczych (zaburzenia uwagi, depresja, obniżony poziom inteligencji). Na cięższy przebieg narażone są osoby starsze, z immunosupresją, obciążone chorobami przewlekłymi.

Najczęściej powikłania po KZM związane są z zapaleniem mózgu. Są to: ubytek słuchu, zaniki mięśni obręczy barkowej, uszkodzenia móżdżku (zaburzenia równowagi, koordynacji ruchowej, ataksja), niedowłady. Nie mniej dokuczliwe, choć mało charakterystyczne, są zaburzenia sfery psychicznej – apatia, zaburzenia uwagi i pamięci, zaburzenia snu, bóle głowy, rozdrażnienie, męczliwość.

Kleszczowe zapalenie mózgu – zapobieganie

Ważne jest stosowanie repelentów odstraszających kleszcze, zakładanie odzieży ochronnej oraz szybkie usuwanie pajęczaków. Najskuteczniejszą ochroną są jednak szczepienia. Na rynku dostępne są dwa inaktywowane preparaty przeciwko wszystkim trzem typom wirusa. Szczepionki przeciwko KZM powodują powstawanie przeciwciał przeciwko antygenom wirusa, ich skuteczność jest bardzo wysoka (96–100%). Można nimi szczepić także dzieci (>1 r.ż.). 

Szczepienie obejmuje trzy dawki w schemacie: I dawka, po 1– 3 miesiącach II dawka i III dawka, w zależności od preparatu – po 5– 12 miesiącach lub 9–12 miesiącach.

I dawka przypominającą podaje się po 3 latach, a kolejne co 3–5 lat. Możliwy jest też schemat przyspieszony w zależności od preparatu: 0–14 dni–5/12 miesięcy lub 0– 7 dni–21 dni). Na terenach wysokiej endemiczności (≥5 przypadków/100 000 osób/rok) zalecane są szczepienia całej populacji. Po ukąszeniu przez kleszcza nie zaleca się szczepienia poekspozycyjnego (tak jest np. w przypadku wścieklizny, WZW B, ospy wietrznej). 

  1. E. Kuchar, J. Zajkowska, J. Flisiak i in., Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich – stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów, „Medycyna Pracy” 2021, nr 72(2).
  2. J. Zajkowska, P. Czupryna, Kleszczowe zapalenie mózgu – epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(1), s. 21-27
  3. Logar M., Arnez M., Kolbl J. i in., Comparison of the epidemiological and clinical features of tick-borne encephalitis in children and adults, “Infection” 2000, nr 28(2), s.74–77.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Pneumokoki – czym są i jakie choroby wywołują? Jak chronić się przed pneumokokami?

    Streptococcus pneumoniae (pneumokoki, dwoinki zapalenia płuc) to bakterie, które osiedlają się w nosie oraz gardle i powodują groźne choroby. Zakażenia pneumokokowe dotyczą głównie małych dzieci oraz seniorów. Wśród grup ryzyka wymienia się również osoby z zaburzeniami odporności oraz osoby cierpiące na choroby przewlekłe. W jaki sposób można zarazić się pneumokokami? Jak się przed nimi chronić? Podpowiadamy.

  • Żółć w żołądku – objawy, przyczyny, dieta, leczenie

    Produkcja żółci ma miejsce w wątrobie, następnie dochodzi do jej magazynowania w pęcherzyku żółciowym i wydzielenia w dużej ilości po spożyciu tłustego posiłku. Kolejno żółć transportowana jest przewodem żółciowym wspólnym do dwunastnicy, gdzie emulguje tłuszcze. Przygotowane w ten sposób lipidy są łatwiejsze do strawienia.

  • Zanik wieloukładowy (MSA) – przyczyny, objawy, diagnoza, leczenie

    21 maja 2024 roku w wieku 71 lat po kilkuletniej walce z chorobą zmarł wybitny polski kompozytor Jan A. P. Kaczmarek. Muzyk zmagał się z nieuleczalnym, postępującym schorzeniem neurodegeneracyjnym – zanikiem wieloukładowym (MSA). Choroba ta prowadzi do uszkodzenia struktur mózgu, a objawy przypominają symptomy choroby Parkinsona. Dowiedz się więcej na temat przyczyn, objawów i sposobów leczenia MSA.

  • Pompa insulinowa – wskazania, działanie, refundacja

    Pompy insulinowe umożliwiają lepszą kontrolę cukrzycy, a tym samym poprawiają jakość życia osób wymagających insulinoterapii. Te niewielkich rozmiarów urządzenia naśladują działanie trzustki i eliminują konieczność wykonywania regularnych wstrzyknięć insuliny. Wyjaśniamy, jak działają pompy insulinowe i jakim grupom pacjentów zaleca się korzystanie z nich. Opisujemy również, komu przysługują z refundacją.

  • Grypa i RSV – szczepionka, podobieństwa i różnice

    Grypa i RSV (ang. Respiratory Syncytial Virus) to dwie powszechne choroby wirusowe, które mają znaczący wpływ na zdrowie publiczne, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. Obie mogą prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób starszych, niemowląt oraz osób z osłabionym układem odpornościowym. W tym artykule przyjrzymy się bliżej podobieństwom i różnicom między grypą a RSV, ze szczególnym uwzględnieniem dostępnych szczepień.

  • Sensor do pomiaru cukru – monitorowanie glikemii. Działanie, refundacja systemu ciągłego CGM

    Cukrzyca jest jedną z najczęstszych chorób cywilizacyjnych, na którą w Polsce choruje ponad 3 mln osób, z czego około 25% nie jest tego świadomych. W leczeniu tego schorzenia oraz w zapobieganiu występowania powikłań narządowych niezwykle istotne jest utrzymywanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Dzięki nowoczesnym technologiom w postaci systemów do ciągłego monitorowania glikemii mamy szansę na lepszą kontrolę choroby, a co za tym idzie – na opóźnienie rozwoju powikłań narządowych cukrzycy. Niestety należy pamiętać, że sensory są stosunkowo drogie, a ich zakup podlega refundacji przez Narodowy Fundusz Zdrowia jedynie w konkretnych wskazaniach.

  • Refundacja dla cukrzyków – zasady refundacji w diabetologii

    Od stycznia 2024 r. obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia wprowadzające w życie zmiany w refundacji wyrobów medycznych przeznaczonych dla pacjentów chorujących na cukrzycę. Wyjaśniamy zasady odpłatności systemów do ciągłego monitorowania glikemii, pomp insulinowych, pojemników na insulinę oraz zestawów infuzyjnych.

  • Zespół słabości (kruchości) to nie zwykłe starzenie. Objawy, diagnoza, leczenie

    Proces starzenia jest nieodłącznym elementem życia każdego człowieka i ma znaczący wpływ zarówno na fizyczne, jak i psychiczne funkcjonowanie seniorów. Wśród zachodzących zmian wymienić można między innymi pogorszenie pracy poszczególnych narządów, podatność na choroby, zaburzenia poznawcze czy zespół kruchości. Ten ostatni jest zagadnieniem szczególnie badanym przez geriatrów – szacuje się, że w populacji polskiej dotyka on około 7% seniorów, wśród których ponad 50% to osoby po 80. roku życia.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij