kleszcz u dziecka
Katarzyna Makos

Kleszczowe zapalenie mózgu – przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

Kleszczowe zapalenie mózgu to odzwierzęca choroba zakaźna. Czynnikiem, który ją wywołuje jest ukąszenie kleszcza i przedostanie się do organizmu człowieka wirusa z rodzaju flawiwirusów (rzadko KZM może być spowodowane spożyciem niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia). Objawy kleszczowego zapalenia mózgu obejmują m.in. wysoką gorączkę, silne bóle głowy, wymioty, nudności, objawy oponowe, zaburzenia świadomości, niedowłady, zaburzenia oddychania. Dowiedz się, jak wygląda leczenie KZM oraz jak mu zapobiegać.

Kleszczowe zapalenie mózgu – czym jest? Jak można się zarazić?

Kleszczowe zapalenie mózgu to infekcja wirusowa atakująca ośrodkowy układ nerwowy. Wywołuje ją wirus RNA z grupy Flaviviridae, znajdujący się w przewodzie pokarmowym kleszcza. Wirus KZM może być obecny we wszystkich stadiach rozwojowych kleszcza, przez cały okres jego życia (czyli ok. 2–4 lata). Łatwo ulega rozprzestrzenieniu między kleszczami – mogą się zarazić od zwierzęcia, którego krwią się żywią, a także od innych osobników swojego gatunku poprzez bezpośredni kontakt, samica może także przenieść wirusa na swoje potomstwo. 

Wyróżnia się trzy typy wirusa: europejski (obecny w Polsce), syberyjski i dalekowschodni. Do zarażenia dochodzi na skutek wstrzyknięcia wirusa wraz z śliną pajęczaka. Istnieją przypadki zakażeń na skutek spożycia niepasteryzowanego mleka zwierzęcia znajdującego się w okresie ostrego zakażenia (nawet 25 dni od uzyskania mleka). 

W Polsce dochodzi do średnio 200–300 zakażeń rocznie, najwięcej w regionach endemicznych (Podlasie, Warmia i Mazury). Największe narażenie na kleszcze jest w lasach liściastych, na terenach granicznych między lasem i krzewami oraz wśród traw. Okres inkubacji (od czasu ukąszenia do czasu wystąpienia objawów) wynosi 2–28 dni (średnio ok. 2 tygodnie, przy zakażeniu drogą oralną 3–4 dni). Niestety większość osób (nawet do 65%) nie zauważa, że zostało ukąszone przez pajęczaka, ze względu na substancje znieczulające skórę, jakie wydziela on przed wkłuciem. Kleszcze są aktywne od kwietnia do listopada, ze szczytem przypadającym na czerwiec-lipiec oraz wrzesień-październik. 

Kleszczowe zapalenie mózgu – objawy

U 30% osób z kleszczowym zapaleniem mózgu zakażenie jest bezobjawowe. Przebieg infekcji zazwyczaj jest dwufazowy – pierwszy etap to namnażanie wirusa w komórkach układu odpornościowego, w skórze oraz węzłach chłonnych, skąd dalej rozprzestrzenia się naczyniami limfatycznymi i krwionośnymi do układu nerwowego. Pierwsza faza wiremii trwa ok. 1–8 dni, objawia się dolegliwościami grypopodobnymi – zmęczenie, bóle głowy, gorączka, wymioty. Następnie, po ok. 8 dniach bez symptomów, występują objawy zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, zazwyczaj jako postać oponowa (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych): wysoka gorączka, silne wymioty i nudności, bóle stawowo-mięśniowe i objawy oponowe (m.in. sztywność karku). Trwa to średnio 7–14 dni. Cięższe przypadki obejmują zajęcie mózgu – z zaburzeniami świadomości, ubytkami neurologicznymi, porażeniem nerwów i mięśni. 

U ok 10% pacjentów występuje postać oponowo-mózgowo-rdzeniowa KZM, w której dochodzi do niedowładu kończyn (częściej górnych), a u 4% zapaleniem dotknięte są korzenie nerwowe. Zajęcie rdzenia przedłużonego i pnia mózgu (gdzie znajdują się ważne ośrodki kontrolujące czynności życiowe) wiąże się m.in. z zaburzeniami oddychania i stanowi duże zagrożenie dla życia. U 23–50% chorych brak jest objawów fazy pierwszej, a u 13–26% nie ma fazy drugiej.

Polecane dla Ciebie

Kleszczowe zapalenie mózgu – diagnostyka i leczenie

Diagnostyka laboratoryjna kleszczowego zapalenia mózgu obejmuje badanie ogólne płynu mózgowo-rdzeniowego metodą PCR (w poszukiwaniu materiału genetycznego wirusa), a także badanie serologiczne na obecność swoistych przeciwciał przeciwko wirusowi KZM. Badanie PCR jest jednoznaczne, ale rzadko przydatne – większość chorych trafia do szpitala w drugiej fazie choroby, kiedy wirusa już nie ma w płynach ustrojowych.

Przeciwciała pojawiają się po 2 tygodniach od zakażenia, zazwyczaj są nieobecne w okresie inkubacji i w I fazie zakażenia. Maksymalne stężenie osiągają w 4–5 tygodniu (klasa IgM) i 5–6 tygodniu (klasa IgG). Fałszywie dodatnie wyniki przeciwciał mogą pojawiać się na skutek szczepień lub u osób, które przebyły zakażenie innymi wirusami z rodziny Flaviviridae (denga, żółta febra, japońskie zapalenie mózgu). 

Leczenie KZM jest wyłącznie objawowe, brak jest swoistej terapii przeciwko wirusowi. Podaje się leki przeciwgorączkowe oraz przeciwbólowe, czasem również preparaty zmniejszające ciśnienie wewnątrzczaszkowe.

Kleszczowe zapalenie mózgu – powikłania

Ryzyko poważnych powikłań odkleszczowego zapalenia mózgu rośnie wraz z wiekiem, u dzieci mają one często postać pogorszenia zdolności behawioralno-poznawczych (zaburzenia uwagi, depresja, obniżony poziom inteligencji). Na cięższy przebieg narażone są osoby starsze, z immunosupresją, obciążone chorobami przewlekłymi.

Najczęściej powikłania po KZM związane są z zapaleniem mózgu. Są to: ubytek słuchu, zaniki mięśni obręczy barkowej, uszkodzenia móżdżku (zaburzenia równowagi, koordynacji ruchowej, ataksja), niedowłady. Nie mniej dokuczliwe, choć mało charakterystyczne, są zaburzenia sfery psychicznej – apatia, zaburzenia uwagi i pamięci, zaburzenia snu, bóle głowy, rozdrażnienie, męczliwość.

Kleszczowe zapalenie mózgu – zapobieganie

Ważne jest stosowanie repelentów odstraszających kleszcze, zakładanie odzieży ochronnej oraz szybkie usuwanie pajęczaków. Najskuteczniejszą ochroną są jednak szczepienia. Na rynku dostępne są dwa inaktywowane preparaty przeciwko wszystkim trzem typom wirusa. Szczepionki przeciwko KZM powodują powstawanie przeciwciał przeciwko antygenom wirusa, ich skuteczność jest bardzo wysoka (96–100%). Można nimi szczepić także dzieci (>1 r.ż.). 

Szczepienie obejmuje trzy dawki w schemacie: I dawka, po 1– 3 miesiącach II dawka i III dawka, w zależności od preparatu – po 5– 12 miesiącach lub 9–12 miesiącach.

I dawka przypominającą podaje się po 3 latach, a kolejne co 3–5 lat. Możliwy jest też schemat przyspieszony w zależności od preparatu: 0–14 dni–5/12 miesięcy lub 0– 7 dni–21 dni). Na terenach wysokiej endemiczności (≥5 przypadków/100 000 osób/rok) zalecane są szczepienia całej populacji. Po ukąszeniu przez kleszcza nie zaleca się szczepienia poekspozycyjnego (tak jest np. w przypadku wścieklizny, WZW B, ospy wietrznej). 

  1. E. Kuchar, J. Zajkowska, J. Flisiak i in., Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich – stanowisko Polskiej Grupy Ekspertów, „Medycyna Pracy” 2021, nr 72(2).
  2. J. Zajkowska, P. Czupryna, Kleszczowe zapalenie mózgu – epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie, „Forum Zakażeń” 2013, nr 4(1), s. 21-27
  3. Logar M., Arnez M., Kolbl J. i in., Comparison of the epidemiological and clinical features of tick-borne encephalitis in children and adults, “Infection” 2000, nr 28(2), s.74–77.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Rak żołądka – przyczyny, wczesne objawy, leczenie

    Podobnie jak większość nowotworów, rak żołądka rozwija się wiele lat, początkowo nie dając żadnych specyficznych objawów. Niestety, najczęściej rozpoznawany jest w stadium bardzo trudnym do wyleczenia, co w większości przypadków prowadzi do zgonu chorego. Kluczowa jest zatem szybka diagnostyka i wdrożenie skutecznej terapii. Jakie są wczesne objawy raka żołądka? Na co zwrócić uwagę?

  • Dializy – kiedy się je stosuje, jak długo, koszt, skutki uboczne

    Wprowadzenie terapii nerkozastępczej (potocznie dializ) było przełomowym osiągnięciem pozwalającym wydłużyć życie pacjentom z niewydolnością nerek. Najpowszechniej stosowana jest hemodializa, która wykorzystywana jest zarówno w przypadkach nagłego zachorowania, jak i w czasie leczenia przewlekłego.

  • HPV (wirus brodawczaka ludzkiego) – przyczyny, objawy, rozpoznanie, leczenie zakażenia wirusem HPV

    HPV, czyli wirus brodawczaka ludzkiego, ma ponad 120 typów, z czego część jest wysokoonkogenna. Human papilloma virus jest odpowiedzialny m.in. za raka szyjki macicy, gardła i krtani, prącia. HPV jest także przyczyną powstawania łagodnych zmian, takich jak kurzajki czy brodawki płciowe. Do zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego najczęściej dochodzi w trakcie stosunków seksualnych oraz przez kontakt z naskórkiem osoby zakażonej.

  • Aplazja szpiku kostnego – objawy, przyczyny, leczenie

    Aplazja szpiku kostnego, zwana również niedokrwistością aplastyczną lub anemią aplastyczną, to choroba, którą można podzielić na wrodzoną lub nabytą. Schorzenie może pojawić się nagle lub rozwijać się przez wiele miesięcy, nie dając przy tym żadnych specyficznych objawów.

  • Terapia dźwiękiem – na czym polega? Co leczy?

    Często mówi się o tym, że muzyka łagodzi obyczaje. Jest w tym wiele prawdy. Dźwięk od lat z powodzeniem wykorzystuje się w terapii osób dorosłych i dzieci. W Polsce terapia dźwiękiem zyskuje coraz większą popularność. Jak wpływa na organizm i psychikę? Co zrobić, aby zostać profesjonalnym terapeutą?

  • Felinoterapia, czyli… leczenie kotem

    Są puszyste, ciepłe i przyjemnie mruczą. Każdy, kto jest szczęśliwym posiadaczem kota, wie, że przebywanie w jego towarzystwie jest niczym balsam dla duszy – uspokaja zszargane nerwy, poprawia samopoczucie, a nawet pozytywnie wpływa na zdrowie. Nic w tym dziwnego, ponieważ zwierzęta te od lat wykorzystywane są w terapii wielu przypadłości.

  • Rak przełyku – przyczyny, objawy i leczenie

    Rak przełyku jest złośliwym nowotworem atakującym częściej mężczyzn niż kobiety. Lekarze są zgodni, że zdecydowana większość przypadków choroby wynika z prowadzenia niezdrowego stylu życia, w tym palenia papierosów i spożywania nadmiernej ilości alkoholu. Jakie są objawy raka przełyku i jak się go leczy?

  • Czym jest diastema i jak ją leczyć?

    Diastema popularnie określana jest jako przerwa między zębami. To nie tylko cecha szczególna, a dla niektórych defekt lub dodatkowy atrybut urody, to także możliwa przyczyna zaburzeń funkcjonalnych. Przyczyny tego defektu mogą być różne. Nie zawsze wymaga leczenia. Diastema fizjologiczna obserwowana u dzieci z czasem zanika. Diastemy zamyka się przy pomocy aparatów ortodontycznych lub odbudowy estetycznej, np. przy użyciu licówek.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij