Mięsień gruszkowaty – czym jest zespół mięśnia gruszkowatego?

Zespół mięśnia gruszkowatego, nazywany potocznie "rwą gruszkowatą", to zespół objawów wywołanych przez nieprawidłowe napięcie mięśnia gruszkowatego. Mięsień gruszkowaty znajduje się pod mięśniami pośladkowymi, a symptomami które mogą wskazywać na jego przykurcz jest ból w okolicy pośladka promieniujący do uda i całej nogi oraz drętwienie kończyny dolnej (często mylony jest z dolegliwościami pojawiającymi się przy rwie kulszowej). Jakie są przyczyny zespołu mięśnia gruszkowatego? Jak wygląda leczenie i fizjoterapia?

Mięsień gruszkowaty – gdzie się znajduje i jakie pełni funkcje?

Mięsień gruszkowaty, z łac. piriformis, to płaski mięsień, który rozciąga się od kości krzyżowej po strukturę krętarza większego kości udowej. Położony jest na powierzchni miednicznej kości krzyżowej. Współuczestniczy w ruchach rotacji zewnętrznej w stawie biodrowym – odwodzenia oraz prostowania. Bierze udział w pochylaniu miednicy do boku. Jego nazwa wywodzi się od kształtu przypominającego gruszkę.

Zespół mięśnia gruszkowatego – przyczyny

Prowokacja objawów z mięśnia gruszkowatego może być konsekwencją:

• dyskopatii lędźwiowej, 
• hiperlordozy, 
• wad postawy ciała, 
• przebytych interwencji chirurgicznych w obrębie miednicy i bioder, 
• chorób stawów biodrowych,
• dysfunkcji stawów krzyżowo–biodrowych. 

Wśród przyczyn zespołu mięśnia gruszkowatego wymienia się również kontuzje. Szczególnym czynnikiem ryzyka bólu mięśnia gruszkowatego są urazy biodra i pośladka. Bardzo często drętwienie, ból pośladka występuje u kobiet w ciąży. Jest to zazwyczaj efekt pogłębiającej się lordozy lędźwiowej. 

Zespół mięśnia gruszkowatego – objawy

Do zdecydowanie najbardziej charakterystycznych objawów podrażnienia mięśnia gruszkowatego należą:

• ograniczenie zakresu ruchomości w stawie biodrowym,
• charakterystyczne ustawienie spoczynkowe kończyny dolnej (w rotacji zewnętrznej),
• ból w pośladku promieniujący na nogę, przypominający do złudzenia objawy rwy kulszowej,
• ból pośladka przy siedzeniu, mrowienie (narasta wyraźnie po 20 minutach siedzenia na twardym podłożu),
• duża wrażliwość uciskowa, 
• czasem objawy zapalenia mięśnia to także: zaczerwienienie, obrzęk, „ucieplenie” mięśnia.

Więcej informacji na temat rwy kulszowej znajdziesz w artykule: Rwa kulszowa – objawy. Czym jest rwa kulszowa? Jakie są przyczyny i w jaki sposób objawia się ischialgia?.

Ból mięśnia gruszkowatego może przysporzyć bardzo wielu dysfunkcji. Począwszy od ucisku na nerw kulszowy i związane z tym dolegliwości utrudniające wchodzenie po schodach czy pochylanie się z wyprostowanymi w stawach kolanowych kończynami dolnymi, aż po osłabienie i zanik mięśni pośladkowych. Często obserwuje się także wzmożone napięcie okolicznych tkanek, np. mięśnia biodrowego, mięśni kulszowo–goleniowych, mięśnia najszerszego grzbietu, mięśnia czworobocznego lędźwi oraz napinacza powięzi szerokiej. Zespół mięśnia gruszkowatego występuje także u kobiet w ciąży, może współtowarzyszyć mu zapalenie mięśnia pośladkowego.

Zespół mięśnia gruszkowatego – diagnostyka. Test na mięsień gruszkowaty

W rozpoznaniu zapalenia mięśnia gruszkowatego specjalista (neurolog lub ortopeda) wykorzystuje informacje zebrane podczas wywiadu z pacjentem, badanie fizykalne oraz wizualną ocenę ustawienia kończyn dolnych. Bardzo przydatnymi testami klinicznymi są: ocena siły mięśniowej w skali Lovetta, tzw. bowstring test, testy oporowe, bierne rozciąganie mięśnia gruszkowatego oraz palpację. Diagnostyka różnicowa obejmuje USG mięśnia gruszkowatego i okolicznych tkanek, badanie rezonansu magnetycznego oraz przewodnictwa nerwowego.

Postawienie diagnozy jest trudne, gdyż objawy mogą łudząco przypominać bóle wywoływane przez dyskopatię lędźwiową czy schorzenia stawów krzyżowo–biodrowych. Znamienne jest, że dolegliwości zmniejszają się podczas chodzenia, pod wpływem zwiększania rotacji zewnętrznej w stawie biodrowym. 

Zespół mięśnia gruszkowatego – leczenie

Jak leczyć zespół mięśnia gruszkowatego? Aby pozbyć się bólu mięśnia gruszkowatego, stosuje się różnorodne formy leczenia. Najczęściej postępowanie ma charakter zachowawczy i obejmuje przyjmowanie środków farmakologicznych o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Mogą one występować pod postacią maści, tabletek i zastrzyków. Dodatkowo zaognione miejsce można schładzać, wykorzystując zimne kompresy czy okłady z woreczków z lodem. 

Ostrzykiwania sterydowe stosuje się w sytuacji, gdy tryb objawowy nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Alternatywą jest podawanie bogatopłytkowego osocza oraz zastrzyki z toksyny botulinowej (w ciężkich przypadkach). 

W terapii punktów spustowych mięśnia gruszkowatego wykorzystuje się czasami igłoterapię. Polega ona na nakłuwaniu punktu spustowego i manewrowaniu igłą w taki sposób, aby w rezultacie doprowadzić do regulacji napięcia. Bardzo często takiemu zabiegowi podlegają także okoliczne mięśnie. Wynika to z faktu, że często są one zaangażowane w opisywany problem.

Zespół mięśnia gruszkowatego – fizjoterapia 

Fizykoterapia stosuje zabiegi o właściwościach przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Można tutaj wymienić krioterapię miejscową, fonoforezę czy wykorzystanie przekrwiennego efektu prądów interferencyjnych. Czasowe zablokowanie transmisji bólu można uzyskać niekiedy używając prądów Bernarda (diadynamik). 

Wykorzystując tę samą pozycję wyjściową, możemy zastosować ćwiczenie wzmacniające. Wystarczy unieść biodra do linii łączącej kolana i barki. Następnie utrzymać 3–5 sekund i opuścić. Można wykonać w ten sposób 2–3 serie po 8 powtórzeń. Są to przykładowe ćwiczenia na ból mięśnia gruszkowatego. Dobrym rozwiązaniem jest systematyczne uprawianie jogi, która również pozwala na utrzymanie dobrej kondycji mięśni. Osoby uprawiające bieganie, jazdę na rowerze, odwiedzające siłownie, powinny skonsultować przebieg swojej aktywności z terapeutą. Często błędy treningowe mogą skutkować pojawianiem się opisywanego przez autora problemu. 

Fizjoterapia na ból w pośladku oferuje także szereg zabiegów kinezyterapeutycznych. Kinesiotaping jest bardzo pomocny w zmniejszaniu napięcia, redukcji dolegliwości. Dobrym rezultatem cieszą się techniki eneregizacji mięśni, jak np. poizometryczna relaksacja mięśni, rozluźnianie mięśniowo–powięziowe, masaż poprzeczny, terapia punktów spustowych, wykorzystanie foam–rollera (rolowanie) czy wspomniany autostretching, wzmacnianie oraz dry needling. Istotą jest ustalenie przyczyny bólu pośladków. W przeciwnym razie podjęte działania mogą okazać się skuteczne jedynie krótkodystansowo, a czas trwania dolegliwości wydłuża się o kilka tygodni. 

Ćwiczenia na mięsień gruszkowaty

W zespole mięśnia gruszkowatego unikamy rozgrzewania oraz wykorzystujemy pozycje ułożeniowe zmniejszające rotację wewnętrzną i napięcie, np. leżenie na przeciwnym boku, nogi zgięte w biodrach i kolanach, między nogami poduszka lub ręcznik (tak należy spać przy bólach mięśnia gruszkowatego). 

Warto wykonywać samodzielnie w domu ćwiczenia na mięsień gruszkowaty. Bardzo ważne jest rozciąganie, a w dalszej kolejności wzmacnianie. Przykładem pierwszego jest wykorzystanie pozycji leżenia na plecach ze zgiętymi w biodrach i kolanach nogami. Stopa po stronie nogi bólowej oparta o przeciwległe kolano. Rękami należy chwycić za udo kończyny bezobjawowej i przyciągnąć do klatki piersiowej. Pozycję utrzymujemy przez 20–30 sekund. Rozciąganie powinno przebiegać tak, aby nie przenosić przyciąganego uda powyżej struktury kolców biodrowych.