Substancje pomocnicze – dodatki, które znajdziemy w każdym preparacie leczniczym
Joanna Orzeł

Substancje pomocnicze – dodatki, które znajdziemy w każdym preparacie leczniczym

Leki dostępne w aptekach mogą mieć różne formy. Najpopularniejsze są wszelkich kształtów tabletki i pastylki; obok nich znajdziemy syropy, kapsułki, zawiesiny, proszki, maści czy krople. Pod tymi postaciami substancja czynna (wywołująca pożądany efekt terapeutyczny) może zostać dostarczona do naszego organizmu. Co – obok substancji czynnej – zawierają przyjmowane przez nas leki? Substancje pomocnicze, które nie wykazują działania terapeutycznego. Ich zadaniem jest poprawa szeroko pojętej jakości gotowego preparatu leczniczego. Wpływają na polepszenie właściwości organoleptycznych, sposobu wchłaniania czy trwałość dostępnych produktów.

Zawartość substancji czynnej, czyli najważniejszego składniku leku jest niewielka w porównaniu z ilością preparatu, którą zgodnie z dawkowaniem powinniśmy zażyć. Przykładowo: dawka ibuprofenu to 200 mg, podczas gdy tabletki lub kapsułki zawierające tę substancję mają masę nawet kilku gramów, czyli dziesięciokrotnie większą.

Funkcje substancji pomocniczych

Ze względu na prężny rozwój gałęzi przemysłu farmaceutycznego, jaką jest technologia produkcji leków, lista substancji pomocniczych jest niezwykle długa. Co warte podkreślenia, znajdują się na niej zarówno substancje pochodzenia naturalnego (np. laktoza, skrobia), jak i sztuczne, niewystępujące w przyrodzie (np. aspartam).

Wybór substancji dodatkowych podyktowany jest przez wiele kryteriów: postać, w której lek będzie przyjmowany przez pacjenta, sposób uwalniania substancji czynnej czy warunki przechowywania. Innym kryterium jest atrakcyjność smakowa czy wizualna produktu.

Poznaj podstawowe funkcje substancji pomocniczych:

  • Nadanie właściwej postaci leku – uzyskanie trwałej, nierozpadającej się tabletki, w której w sposób równomierny rozmieszczona będzie substancja czynna wymaga zastosowania odpowiednio dobranego wypełniacza (np. skrobi) oraz substancji wiążącej. Kapsułki wymagają przygotowania „opakowania”, w którym umieszczona zostanie substancja aktywna, wykonanego np. z żelatyny. Przygotowanie syropu wymaga natomiastbużycia wypełniacza płynnego – np. syropu glukozowego. Bazą dla kropli jest z kolei woda oczyszczona, dla maści – wazelina, smalec lub mieszanki syntetyczne.
  • Nadanie pożądanych cech fizycznych leku – np. kształtu czy gładkości. Większość z nas woli zażywać tabletki powleczone śliską warstwą, która ułatwia przełknięcie (często pozwala również ukryć nieprzyjemny smak substancji aktywnej), a wykonana jest np. z metylocelulozy czy sacharozy.
  • Zwiększenie trwałości substancji aktywnej. Tlen i wilgoć to czynniki, które w największym stopniu wpływają na obniżenie trwałości substancji aktywnej. Substancjami pomocniczymi hamującymi proces utleniania są przeciwutleniacze, pośród których znajdziemy witaminy A, E czy C lub butylohydroksytoluen (BHT). Nowoczesna metoda zabezpieczenia przed wilgocią to proces mikrokapsułkowania, czyli zamknięcia substancji aktywnej w otoczce wykonanej z substancji pomocniczej, jaką może być alginian, gluten czy siarczan wapnia.
  • Poprawa wyglądu i smaku preparatu. Stwierdzenie „lekarstwo musi być niedobre” już dawno odeszło do lamusa. Wachlarz substancji pomocniczych ułatwiających ukrycie nieprzyjemnego smaku (np. gorzkiego czy kwaśnego) jest dość pokaźny. Rozpoczynając od zwykłego cukru (czyli sacharozy), przez substancje słodzące (jak aspartam), kończąc na cyklodekstrynach umożliwiających zamknięcie substancji w kompleksy inkluzyjne (uniemożliwiające kontakt nieprzyjemnej w smaku substancji aktywnej z językiem). Barwniki dodawane do preparatów leczniczych mają na celu nie tylko poprawienie estetyki zażywanego preparatu, ale często wykorzystywane są do odróżnienia leków czy identyfikacji jego dawek. Stosowane są barwniki naturalne, jak kurkuma i koszenila oraz syntetyczne barwniki azowe, np. żółcień pomarańczowa.
  • Regulacja szybkości wchłaniania i uwalniania substancji aktywnej. Zwiększenie biodostępności to niezwykle ważny aspekt wpływający na dawkę substancji aktywnej zawartej w preparacie leczniczym. Często bywa tak, że z przyjętej dawki substancji leczniczej tylko niewielki procent zostaje wchłonięty do naszego organizmu. Tak zwane promotory wchłaniania umożliwiają dostarczenie do komórek naszego ciała dawki zapewniającej efekt terapeutyczny przy minimalnej dozie zawartej w przyjmowanym preparacie. Są one dobierane odpowiednio do substancji leczniczej oraz lokalizacji, w której mają zadziałać. Przykładowe substancje zaliczane do promotorów wchłaniania to azon stosowany przy insulinie czy ibuprofenie, mocznik ułatwiający wchłanianie lidokainy lub etanol zwiększający biodostępność diklofenaku.

    Innym aspektem jest miejsce i czas uwalniania substancji aktywnej. Preparaty przyjmowane doustnie mogą być zaprojektowane tak, aby wchłaniane były do organizmu w wybranym miejscu przewodu pokarmowego. Rozpoczynając od jamy ustnej (tabletki rozpadające się na języku), przez żołądek (preparaty zawierające wypełniacze trawione przez kwas żołądkowy), na jelitach kończąc (leki, które nie rozpuszczają się w żołądku często zabezpieczone zewnętrzna otoczką odporną na działanie niskiego pH kwasu żołądkowego).

Substancje pomocnicze – negatywne skutki?

Jak każda substancja wprowadzana do organizmu ludzkiego, substancje dodatkowe mogą wywołać niepożądane skutki u przyjmującego je pacjenta. Najczęstszym negatywnym skutkiem jest reakcja alergiczna wywoływana przez popularne alergeny stosowane jako substancje pomocnicze – np. laktozę czy gluten. Również substancje słodzące mogą być przyczyną poważnych zagrożeń – np. aspartam dla osób cierpiących na fenyloketonurię. Informacja na temat składników preparatów leczniczych zawarta jest w ulotce informacyjnej i/lub na opakowaniu preparatów. Dlatego ważne jest, aby przed zażyciem preparatu przeczytać ulotkę lub skonsultować się z lekarzem bądź farmaceutą.

Substancje pomocnicze towarzyszą nam od wieków

Wydawać by się mogło, że obecność substancji pomocniczych w preparatach leczniczych jest wynikiem działalności koncernów farmaceutycznych i nowoczesnych odkryć naukowych. Wiele z nich rzeczywiście zostało specjalnie zaprojektowanych w celu ulepszenia działania leków, jednak towarzyszą nam one od dawien dawna. Jedną z pierwszych substancji pomocniczych był gin, czyli alkohol produkowany z owoców jałowca. Był on stosowany do maskowania gorzkiego smaku chininy (pierwszego skutecznego leku na malarię) przez brytyjskich kolonizatorów stacjonujących w Indiach.

Rozwój technologii produkcji leków i wprowadzenie coraz to nowych i efektywniejszych substancji pomocniczych powoduje, że pacjenci mogą przyjmować substancje aktywne w niższych dawkach, które zapewniają pożądany efekt terapeutyczny. Dodatkowo metody maskowania niepożądanych cech organoleptycznych ułatwiają podanie leków np. dzieciom.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Antocyjany – czym są i jaki mają wpływ na nasze zdrowie?

    Antocyjany to barwniki naturalnie występujące w roślinach, a mające niebagatelny, korzystny wpływ na nasze zdrowie. Co to za związki, gdzie występują i jakie mają właściwości? Zapraszamy do lektury. 

  • Filtry w okularach przeciwsłonecznych. Jak działają i dlaczego powinny być dobrej jakości?

    Są nieodłącznym atrybutem każdego słonecznego dnia. Najczęściej sięgamy po nie latem, jednak w ciągu całego roku powinniśmy mieć je przy sobie, aby chronić nasze oczy przed działaniem promieni słonecznych. Mowa oczywiście o okularach przeciwsłonecznych, które – oprócz pełnienia funkcji dodatku do stylizacji – powinny stanowić barierę chroniącą jeden z naszych zmysłów: wzrok. Podobnie jak przy zakupie ubrań, butów, żywności czy kosmetyków zwracamy uwagę na ich jakość, tak i w przypadku wyboru okularów słonecznych powinniśmy dobrać takie, które będą odpowiednie do naszych potrzeb nie tylko pod względem wizualnym, ale przede wszystkim jakościowym.

  • Ashwagandha – czym jest i jak działa? Właściwości, zastosowanie i przeciwwskazania do stosowania żeń-szenia indyjskiego

    Ashwagandha – tak egzotycznie i tajemniczo brzmi inna nazwa żeń-szenia indyjskiego, ważnego i cennego zioła Ajurwedy, czyli tradycyjnego indyjskiego systemu medycznego. Niezwykłe właściwości tej rośliny sprawiają, że chociaż znana i używana od tysięcy lat, to właśnie teraz zyskuje na popularności, ponieważ efekty jej działania wydają się skrojone na miarę naszych współczesnych potrzeb. Poznajmy zatem ashwagandhę: czym jest i jakie ma zastosowanie? 

  • Słodziki – dlaczego są słodkie i jak wpływają na nasz organizm?

    Słodki smak nie jest zarezerwowany tylko dla cukrów takich jak glukoza, fruktoza czy sacharoza. Istnieją setki substancji pochodzenia naturalnego i syntetycznego, które są słodkie. Wszystkie zaliczamy do substancji słodzących. Co ciekawe, słodki smak charakteryzuje nie tylko związki zaliczane do substancji organicznych (zbudowanych w większości z węgla, wodoru i tlenu). Również związki nieorganiczne, np. sole berylu i ołowiu, wywołują podobne doznania zmysłowe. Jednak należy pamiętać, że są silnie trujące i pod żadnym pozorem nie powinny być spożywane.

  • Kwas kojowy i jego zastosowania w kosmetologii, kosmetyce i medycynie

    Kwas kojowy (5-hydroksy-2-(hydroksymetylo)-4H-pirano-4-on) jest związkiem chemicznym naturalnego pochodzenia. Jest produkowany przez wiele gatunków grzybów i bakterii. Można go znaleźć w sfermentowanych produktach kuchni azjatyckiej – np. w sosie sojowym, paście miso czy winie ryżowym. Znany jest głównie ze względu na swoje działanie rozjaśniające. Ta niewielka cząsteczka chemiczna wykazuje także szereg innych ciekawych właściwości, dzięki którym znalazła o wiele szersze zastosowane praktyczne.

  • Cytrulina – właściwości i dawkowanie. Jak działa jabłczan cytruliny?

    Cytrulina jest aminokwasem, który pełny ważne funkcje w organizmie człowieka. Dzięki swoim właściwościom pomaga m.in. regulować ciśnienie krwi oraz zwiększyć wydolność mięśni. W jakich produktach można znaleźć cytrulinę? Kiedy warto sięgnąć po preparaty z cytruliną? Podpowiadamy. 

  • Sulforafan – charakterystyka i właściwości. W jakich produktach występuje?

    Substancje aktywne pochodzenia roślinnego od zarania dziejów towarzyszom ludzkości. Medycyna ludowa wielu regionów świata czerpie garściami z medykamentów oferowanych przez naturę. Wraz z rozwojem nauki i techniki ich prozdrowotne właściwości znajdują potwierdzenie w wynikach dostarczanych przez liczne badania na modelach komórkowych, zwierzęcych oraz klinicznych.  Poznajmy sulforafan – jakie ma właściwości? Na co może pomóc? Gdzie można go znaleźć? Podpowiadamy.

  • Niacynamid i jego właściwości – czym jest i na co pomoże?

    Niacynamid, znany również jako nikotynamid, to substancja będąca składową witaminy B3 (niacyny). Charakteryzuje się niezwykle szerokim spektrum działania. Czym jest dokładnie, jakie ma działanie i jak wykorzystać te właściwości dla swoich korzyści zdrowotnych? O tym piszemy poniżej. 

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij