Choroby autoimmunologiczne – jaki jest mechanizm powstawania chorób z autoagresji? - portal DOZ.pl
Choroba autoimmunologiczna, pojęcie medyczne
Paulina Brożek

Choroby autoimmunologiczne – rodzaje, przyczyny, rozpoznanie, leczenie chorób z autoagresji

Badania epidemiologiczne wskazują, że na choroby z autoagresji cierpi 3-5% populacji, a częstość ich występowania ciągle wzrasta. Choroby autoimmunologiczne rozwijają się pod wpływem czynników środowiskowych u osób predysponowanych genetycznie. Główną ich przyczyną są zaburzenia tolerancji immunologicznej – organizm nieprawidłowo rozpoznaje własne antygeny. Choroby autoimmunologiczne mogą obejmować pojedyncze narządy lub całe układy. Jakie objawy mogą wskazywać się na rozwijającą się w naszym organizmie chorobę immunologiczną? Czy możemy im zapobiec? 

Choroby autoimmunologiczne – mechanizmy powstawania. Czym jest autoimmunizacja?

Do głównych zadań układu odpornościowego należy ochrona organizmu przed patogenami lub innymi czynnikami szkodliwymi, wykorzystuje on zdolności różnych komórek do selektywnego rozpoznawania zagrożeń i ich eliminacji. Podstawą tego mechanizmu jest zdolność komórek do rozróżniania obcych cząsteczek patogenów od własnych komórek, tkanek czy narządów. Rozpoznanie obcych cząsteczek rozpoczyna złożone procesy zapalne, w których uwalniane są mediatory zapalenia i chemokininy, umożliwiające migracje leukocytów z krwi do tkanek.

Typowymi objawami stanu zapalnego są: zaczerwienienie, opuchlizna, podwyższona temperatura w danym obszarze ciała, ból i zaburzenia funkcjonowania. Jeśli układ odpornościowy efektywnie wyeliminował patogeny, dochodzi do samoistnego wygaszenia odpowiedzi immunologicznej. W chorobach autoimmunologicznych organizmowi nie udaje się całkowicie wygasić przebiegających procesów, przechodzą one w stan przewlekły.

Dla lekarzy i naukowców wciąż jest zagadką, dlaczego układ odpornościowy uznaje własne ciało za wroga. Występowanie chorób immunologicznych to złożone zjawisko, na które składa się wiele czynników. W większości przypadków choroby te są wynikiem uwarunkowań genetycznych, mogą być także wywołane przez bakterie lub wirusy.

Choroby autoimmunologiczne (autoimmunizacyjne) są obecnie dość częste. Szacuje się, że dotknięte jest nimi 2–8% populacji ludzkiej, z czego przeważającą większość stanowią kobiety. Choroba może rozwinąć się w każdym wieku, choć częstość zdecydowanie wzrasta w przypadku starszych osób. 

Choroby autoimmunologiczne – rodzaje

Ze względu na lokalizację procesu zapalnego, choroby autoimmunizacyjne podzielono na narządowo swoiste i nieswoiste.

Choroby autoimmunologiczne narządowe – charakterystyka i przykłady

Poniżej scharakteryzowano kilka najczęściej występujących chorób autoimmunologicznych obejmujących określone narządy.

  1. W cukrzycy typu I dochodzi do zniszczenia komórek β trzustki przez proces autoimmunologiczny. W rozwoju choroby uczestniczą przeciwciała przeciwwyspowe, które mogą pojawić się na wiele miesięcy lub lat przed wystąpieniem objawów choroby. Zniszczenie komórek β wysp trzustkowych prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny. Choroba ujawnia się u dzieci i młodzieży oraz osób do 30. roku życia. Do typowych objawów cukrzycy typu I należą: wielomocz, wzmożone pragnienie, osłabienie i senność spowodowana odwodnieniem, chudnięcie, kwasica i śpiączka ketonowa. Leczenie cukrzycy typu I polega na stosowaniu insuliny.
  2. Przewlekłe autoimmunologiczne (limfocytowe) zapalenie tarczycy, zwane popularnie chorobą Hashimoto, to niebolesne zapalenie gruczołu tarczowego związane z produkowanymi przez własny układ odpornościowy przeciwciałami przeciwko tyreoperoksydazie (anty-TPO) i przeciwko tyreoglobulinie (anty-Tg). Dochodzi do nacieków limfocytowych tego narządu, niszczenia komórek pęcherzykowych i rozwoju jego niedoczynności. Znacznie częściej występuje u kobiet. Przebieg choroby jest powolny, postępujący, nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe. U osób z rozpoznaną chorobą Hashimoto stosuje się leczenie substytucyjne hormonami tarczycy w dawce ustalanej indywidualnie dla każdego chorego.
  3. W chorobie Gravesa-Basedowa pobudzenie receptora TSH przez przeciwciała anty-TSHR powoduje wzmożone wydzielanie hormonów tarczycy, stymuluje jej wzrost i rozwój unaczynienia. Typowo choroba Gravesa-Basedowa przebiega z okresami zaostrzeń i remisji. Stwierdza się wole naczyniowe, wytrzeszcz, obrzęk przedgoleniowy. Do objawów nadczynności tarczycy należą: chudnięcie, zwiększona potliwość, drażliwość, bezsenność, biegunki, tachykardia, uczucie gorąca. W przypadku niepowodzenia leczenia farmakologicznego, stosuje się leczenie jodem promieniotwórczym (131I) lub leczenie chirurgiczne polegające na usunięciu gruczołu tarczowego.
  4. Choroba Adisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy) – to zespół objawów klinicznych wywołanych długotrwałym niedoborem kortyzolu (hormon syntetyzowany w nadnerczach), najczęściej wskutek autoimmunologicznego uszkodzenia nadnerczy. Autoantygenami są enzymy uczestniczące w steroidogenezie (głównie 21-hydroksylaza). Podstawowe objawy wskazujące na niedoczynność kory nadnerczy to: stałe osłabienie, zmęczenie, zła tolerancja wysiłku, chudniecie, chęć spożywania słonych pokarmów, luźne stolce, bóle mięśni i stawów, niedociśnienie, zmniejszenie stężenia glukozy we krwi. W ciężkich przypadkach rozwija się przełom tarczycowy, który jest stanem zagrożenia życia. Podstawą leczenia chorych z niedoczynnością kory nadnerczy jest leczenie substytucyjne –wyrównujące niedobory hormonalne. 
  5. Najczęstszą postacią niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 jest choroba Addisona-Birmera (niedokrwistość złośliwa). Spowodowana jest obecnością autoprzeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym błony śluzowej żołądka. Średnia wieku zachorowań to 70-80 lat. W obrazie klinicznym dominują ogólne objawy niedokrwistości, dolegliwości ze strony układu pokarmowego (utrata smaku, pieczenie języka, nudności, zaparcia lub biegunka), parestezje rąk i stóp, utrata czucia wibracji i czucia głębokiego, zaburzenia funkcji poznawczych, depresja, zmienność nastrojów. Choroba Addisona i Biermera wiąże się z 2–3-krotnie zwiększonym ryzykiem raka gruczołowego żołądka. Leczenie preparatami witaminy B12 prowadzi do ustąpienia niedokrwistości.

Choroby autoimmunologiczne układowe – charakterystyka i przykłady 

Poniżej scharakteryzowano kilka najczęściej występujących chorób autoimmunologicznych obejmujących określone układy narządów.

  1. Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to układowa choroba tkanki łącznej o podłożu autozapalnym i nieznanej przyczynie, osiągająca szczyt zachorowalności w 4. i 5. dekadzie życia. Kobiety chorują częściej niż mężczyźni. Do objawów charakterystycznych należą: symetryczny ból i obrzęk drobnych stawów, głównie rąk i stóp. Zmiany pozastawowe dotykają wielu narządów, prowadząc do upośledzenia ich funkcji, np. zmiany w układzie krążenia obejmują zapalenie osierdzia, nadciśnienie płucne, wzrost incydentów zatorowo-zakrzepowych. Choroba rozwija się podstępnie i zazwyczaj mija dużo czasu do momentu rozpoznania i wdrożenia leczenia. Długoletnia choroba prowadzi do inwalidztwa i przedwczesnej śmierci.
  2. Toczeń rumieniowaty układowy (SLE) jest chorobą autoimmunologiczną o nieznanej etiologii, częściej chorują kobiety. W toczniu najczęściej zajętymi narządami są: skóra, nerki, stawy. Choroba rozpoczyna się zazwyczaj między 16. a 55. rokiem życia. Do objawów ogólnych należą: gorączka, zmęczenie, brak apetytu. Zaatakowane zostają stawy, najczęściej nadgarstkowe, kolanowe, palce rąk i stopy – pojawia się ból i obrzęk. Zajęcie skóry manifestuje się charakterystycznym rumieniem w kształcie motyla na twarzy po ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Zmiany zapalne w nerkach mogą prowadzić do niewydolności tego narządu. Szybkie rozpoznanie i włączenie leczenia poprawiają jakość życia chorych i zmniejszają ryzyko groźnych powikłań.

Polecane dla Ciebie

Choroby autoimmunologiczne u dzieci

Celiakia jest obok cukrzycy jedną z najczęściej rozpoznawanych chorób autoimmunologicznych u dzieci. Celiakia charakteryzuje się trwałą nietolerancją glutenu, jego spożywanie prowadzi do pobudzenia układu immunologicznego jelita, wynikiem czego jest zanik kosmków jelitowych z naciekami limfocytarnymi błony śluzowej jelita.

Objawy kliniczne chorób autoimmunologicznych u dzieci są zróżnicowane. U najmłodszych dominują objawy z przewodu pokarmowego: przewlekła biegunka lub zaparcia, bóle brzucha, wzdęcia, bolesne skurcze brzucha, spadek masy ciała, niedokrwistość z niedoboru żelaza. W przypadku podejrzenia choroby trzewnej wykonuje się oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej. Podstawą leczenia jest stosowanie diety bezglutenowej przez całe życie.

Do autoimmunologicznych chorób naczyń krwionośnych u dzieci należą: plamica Schonleina-Henocha i choroba Kawasaki. W przebiegu plamicy Schönleina-Henocha zazwyczaj zapalenie małych naczyń dotyczy skóry, przewodu pokarmowego, nerek oraz stawów. Chorują dzieci pomiędzy 4. a 7. rokiem życia, częściej dziewczynki. Wystąpienie objawów w większości przypadków poprzedzone jest zakażeniem górnych dróg oddechowych. Najbardziej charakterystycznymi objawami są: wysypka na skórze, dolegliwości bólowe stawów lub ich zapalenie, bóle brzucha, obecność krwi i białka w moczu. 

Choroba Kawasakiego jest natomiast ostrym zapaleniem naczyń, głównie średniego kalibru. Pierwsze objawy przypominają ostrą infekcję, jednak długo utrzymująca się gorączka nie reaguje na stosowane leki przeciwgorączkowe. Kolejno dołączają się: przekrwienie spojówek, żywoczerwone zabarwienie błony śluzowej gardła, malinowy język, powiększenie węzłów chłonnych, wysypka na tułowiu i kończynach. Powikłane przypadki prowadzą do rozwoju tętniaków tętnic wieńcowych mięśnia serowego.

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów jest chorobą autoimmunologiczną u dzieci o nieznanej etiologii. Pierwsze objawy pojawiają się przed 16. rokiem życia. Postuluje się udział infekcji wirusowych (EBV, CMV, parwowirus B19) w aktywacji układu immunologicznego. Głównymi objawami są: obrzęk stawów z wysiękiem, zapalenie tkanek okołostawowych, bolesność, ograniczenie ruchomości, sztywność poranna.

Choroby autoimmunologiczne – jakie mogą dawać objawy? 

Choroby z autoagresji charakteryzują się mnogimi objawami klinicznymi oraz nieprawidłowościami w badaniach laboratoryjnych, w zależności od tego, jaki narząd lub układ w organizmie został zaatakowany. Objawami, które powinny skłonić nas do wizyty u lekarza są utrzymujące się dłuższy czas:

  • przemęczenie, 
  • zmiany skórne, 
  • wahania masy ciała,
  • bóle stawów o niewyjaśnionej przyczynie, 
  • podwyższona temperatura ciała, 
  • objawy ze stronu pokarmowego, 
  • zwiększone pragnienie, 
  • zespół suchego oka. 

Warto zwrócić uwagę na współwystępowanie różnych chorób o podłożu autoimmunologicznym – występowanie jednej choroby o podłożu autoimmunologicznym jest niewątpliwym czynnikiem ryzyka wystąpienia dodatkowej choroby w podobnym mechanizmie. Z przeprowadzonych badań wynika, że u pacjentów z cukrzycą typu I często współistnieje choroba Hashimoto, bielactwo, celiakia czy reumatoidalne zapalenie stawów. 

Choroby autoimmunologiczne cechują się przewlekłym przebiegiem, z okresami zaostrzeń i remisji. Ich konsekwencją może być trwałe inwalidztwo, a nawet śmierć.

Choroby autoimmunologiczne – jak się je diagnozuje?

Prawidłowe i szybkie rozpoznanie choroby autoimmunologicznej stanowi poważne wyzwanie dla lekarzy, zwłaszcza ze względu na wzrastającą zapadalność na choroby z autoagresji i ich przewlekły charakter. Do podstawowych badań, które mogą zostać zlecone przez lekarza pierwszego kontaktu należą: morfologia z rozmazem, ocena wskaźników stanu zapalnego (CRP, OB), ocena hormonów tarczycy, glikemia na czczo, badanie ogólne moczu. 

We wczesnym rozpoznaniu chorób z autoagresji podstawowe znaczenie ma diagnostyka serologiczna, polegająca na oznaczaniu poziomu przeciwciał we krwi, niestety ze względu na ograniczenia metodyczne i brak standaryzacji testów ewaluacyjnych, badań przeciwciał nie możemy uznać za złoty standard diagnostyczny. 

Ocenę autoprzeciwciał należy zlecać wyłącznie ze wskazań klinicznych, tzn. kiedy występują objawy choroby. W codziennej praktyce najczęściej badanymi przeciwciałami są: przeciwciała przeciwjądrowe (ANA, antinuclear antibodies), przeciwciała przeciw cytoplazmie granulocytów obojętnochłonnych (ANCA, anti-neutrophil cytoplasmic antibodies), przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP, anti-cyclic citrullinated peptide antibodies) i przeciwciała przeciwfosfolipidowe (aPL, anti-phospholipid antibodies). 

Niekiedy do postawienia rozpoznania wymagane są badania obrazowe, np.: USG tarczycy w przypadku choroby Hashimoto, badania endoskopowe przewodu pokarmowego w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna czy badania radiologiczne w chorobach reumatologicznych, takich jak toczeń układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów.

Choroby autoimmunologiczne – leczenie

Wśród leków stosowanych w chorobach na tle autoimmunologicznym możemy wymienić:

  • leki przeciwzapalne – zmniejszają stan zapalny, redukują dolegliwości bólowe,
  • glikokortykosteroidy – zmniejszają stan zapalny,
  • leki przeciwbólowe, 
  • leki biologiczne – uzyskiwane za pomocą technik inżynierii genetycznej, skierowane są przeciw czynnikom odpowiadającym za proces zapalny,
  • leki immunosupresyjne – zmniejszają aktywność układu odpornościowego,
  • leczenie hormonalne w przypadku niedoborów – np. lewotyroksyna w niedoczynności tarczycy, insulina w przypadku osób chorych na cukrzycę,
  • leczenie chirurgiczne – np. w chorobie Leśniowskiego-Crohna.

Duże znaczenie ma też fizjoterapia. Ma ona działanie usprawniające oraz przeciwbólowe w przypadku chorób autoimmunologicznych atakujących układ ruchu, jak np. toczeń układowy i  reumatoidalne zapalenie stawów.

Czy chorobom autoimmunologicznym można zapobiegać?

Niestety większości chorób z autoagresji nie jesteśmy w stanie zapobiegać. Brak jest wiarygodnych dowodów, że stosowanie specjalnych diet czy przyjmowanie suplementów uchroni nas przed ich rozwojem.

Aktualnie zaleca się stopniowe wprowadzanie małych ilości glutenu w okresie niemowlęcym, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia celiakii – należy unikać zarówno zbyt wczesnego (<4. miesiąca życia), jak i późnego (>7. miesiąca życia) wprowadzania glutenu do diety. Badania sugerują, że postępowanie takie zmniejsza ryzyko wystąpienia celiakii, jak również cukrzycy typu 1 oraz alergii na pszenicę.

  1. Szczeklik A., Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika 2017, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2017.
  2. Goworek M., Madej A., Suwała S., Szadkowska A., The prevalence of autoimmune diseases in patients with type 1 diabetes and in their relatives, „Diabetologia Kliniczna” 2013, nr 2(1), s. 9-13.
  3. Pearce E. N., Farwell A. P., Braverman, L., Thyroiditis, „N Engl J Med Vol.” 2003, nr 26, s.  2646-2655.
  4. Kakleas K., Soldatou A., Karachaliou F., Karavanaki K., Associated autoimmune diseases in children and adolescents with type 1 diabetes mellitus (T1DM), „Autoimmun Rev.” 2015, nr 14(9), s. 781-97.
  5. Iwańczak B., Iwańczak F., Nowe wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia choroby trzewnej u dzieci i młodzieży, „Przegląd Gastroenterologiczny” 2012, s. 185–191.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Wirus żółtej gorączki (żółta febra) – szczepionka, objawy i leczenie

    Pierwsze symptomy tej choroby są niecharakterystyczne i przypominają objawy typowe dla grypy. Jednakże u około 15% pacjentów nie następuje wyleczenie, a zamiast tego rozwija się drugi, gwałtowny okres schorzenia. Oto co należy wiedzieć o żółtej gorączce, zwanej też żółtą febrą.

  • Kleszczowe zapalenie mózgu – przyczyny, objawy, leczenie, szczepionka

    Kleszczowe zapalenie mózgu to odzwierzęca choroba zakaźna. Czynnikiem, który ją wywołuje jest ukąszenie kleszcza i przedostanie się do organizmu człowieka wirusa z rodzaju flawiwirusów (rzadko KZM może być spowodowane spożyciem niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia). Objawy kleszczowego zapalenia mózgu obejmują m.in. wysoką gorączkę, silne bóle głowy, wymioty, nudności, objawy oponowe, zaburzenia świadomości, niedowłady, zaburzenia oddychania. Dowiedz się, jak wygląda leczenie KZM oraz jak mu zapobiegać.

  • Guz Wilmsa – czym jest? Objawy, przyczyny

    Jednym z częstych nowotworów, jakie dotykają dzieci jest guz Wilmsa. Ta złośliwa choroba ma swoje źródło w nerkach, jednak przejawia się często w sposób, który jest łatwy do przeoczenia. Dlatego tak ważne jest, by znać objawy guza Wilmsa i odpowiednio wcześniej rozpoznać proces chorobowy oraz podjąć właściwe leczenie.

  • Remineralizacja szkliwa – czym jest?

    Pod wpływem różnych czynników szkliwo ludzkich zębów ulega stopniowemu niszczeniu. Istnieją jednak sposoby na powstrzymanie tego procesu – w tym celu niezbędna jest remineralizacja szkliwa. Jest to zabieg skuteczny zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych pacjentów.

  • Skala Silvermana – ocena oddechowa wcześniaka

    Wszelkie przejawy trudności w oddychaniu u noworodków to ogromny stres dla rodziców, a także potrzeba szybkiego działania personelu medycznego. Aby jak najlepiej zdiagnozować stopień zagrożenia powstała specjalna metoda – skala Silvermana, dzięki której lekarze są w stanie ocenić wydolność oddechową dziecka.  

  • Majaczenie – jak rozpoznać i leczyć?

    Majaczenie to zaburzenia świadomości, który może się przytrafić każdemu na dowolnym etapie życia. Między innymi z tego powodu warto wiedzieć, jak rozpoznać stan majaczenia, w jaki sposób można pomóc osobie majaczącej, a także jakie mogą być przyczyny takiego stanu rzeczy.  

  • Próchnica wtórna – czym jest i jak się objawia?

    Bardzo częstym problemem stomatologicznym, zarówno u dzieci, jak i dorosłych, jest próchnica wtórna. To proces, w którym zmiany próchnicowe powstają wokół poprzednich ubytków wypełnionych plombą. Warto wiedzieć, jak zapobiegać tego typu zmianom, oraz jaka jest w tym kontekście dobroczynna rola fluoru. 

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij