Choroba autoimmunologiczna, pojęcie medyczne
Paulina Brożek

Choroby autoimmunologiczne – rodzaje, przyczyny, rozpoznanie, leczenie chorób z autoagresji

Badania epidemiologiczne wskazują, że na choroby z autoagresji cierpi 3-5% populacji, a częstość ich występowania ciągle wzrasta. Choroby autoimmunologiczne rozwijają się pod wpływem czynników środowiskowych u osób predysponowanych genetycznie. Główną ich przyczyną są zaburzenia tolerancji immunologicznej – organizm nieprawidłowo rozpoznaje własne antygeny. Choroby autoimmunologiczne mogą obejmować pojedyncze narządy lub całe układy. Jakie objawy mogą wskazywać się na rozwijającą się w naszym organizmie chorobę immunologiczną? Czy możemy im zapobiec? 

Choroby autoimmunologiczne – mechanizmy powstawania. Czym jest autoimmunizacja?

Do głównych zadań układu odpornościowego należy ochrona organizmu przed patogenami lub innymi czynnikami szkodliwymi, wykorzystuje on zdolności różnych komórek do selektywnego rozpoznawania zagrożeń i ich eliminacji. Podstawą tego mechanizmu jest zdolność komórek do rozróżniania obcych cząsteczek patogenów od własnych komórek, tkanek czy narządów. Rozpoznanie obcych cząsteczek rozpoczyna złożone procesy zapalne, w których uwalniane są mediatory zapalenia i chemokininy, umożliwiające migracje leukocytów z krwi do tkanek.

Typowymi objawami stanu zapalnego są: zaczerwienienie, opuchlizna, podwyższona temperatura w danym obszarze ciała, ból i zaburzenia funkcjonowania. Jeśli układ odpornościowy efektywnie wyeliminował patogeny, dochodzi do samoistnego wygaszenia odpowiedzi immunologicznej. W chorobach autoimmunologicznych organizmowi nie udaje się całkowicie wygasić przebiegających procesów, przechodzą one w stan przewlekły.

Dla lekarzy i naukowców wciąż jest zagadką, dlaczego układ odpornościowy uznaje własne ciało za wroga. Występowanie chorób immunologicznych to złożone zjawisko, na które składa się wiele czynników. W większości przypadków choroby te są wynikiem uwarunkowań genetycznych, mogą być także wywołane przez bakterie lub wirusy.

Choroby autoimmunologiczne (autoimmunizacyjne) są obecnie dość częste. Szacuje się, że dotknięte jest nimi 2–8% populacji ludzkiej, z czego przeważającą większość stanowią kobiety. Choroba może rozwinąć się w każdym wieku, choć częstość zdecydowanie wzrasta w przypadku starszych osób. 

Choroby autoimmunologiczne – rodzaje

Ze względu na lokalizację procesu zapalnego, choroby autoimmunizacyjne podzielono na narządowo swoiste i nieswoiste.

Choroby autoimmunologiczne narządowe – charakterystyka i przykłady

Poniżej scharakteryzowano kilka najczęściej występujących chorób autoimmunologicznych obejmujących określone narządy.

  1. W cukrzycy typu I dochodzi do zniszczenia komórek β trzustki przez proces autoimmunologiczny. W rozwoju choroby uczestniczą przeciwciała przeciwwyspowe, które mogą pojawić się na wiele miesięcy lub lat przed wystąpieniem objawów choroby. Zniszczenie komórek β wysp trzustkowych prowadzi do bezwzględnego niedoboru insuliny. Choroba ujawnia się u dzieci i młodzieży oraz osób do 30. roku życia. Do typowych objawów cukrzycy typu I należą: wielomocz, wzmożone pragnienie, osłabienie i senność spowodowana odwodnieniem, chudnięcie, kwasica i śpiączka ketonowa. Leczenie cukrzycy typu I polega na stosowaniu insuliny.
  2. Przewlekłe autoimmunologiczne (limfocytowe) zapalenie tarczycy, zwane popularnie chorobą Hashimoto, to niebolesne zapalenie gruczołu tarczowego związane z produkowanymi przez własny układ odpornościowy przeciwciałami przeciwko tyreoperoksydazie (anty-TPO) i przeciwko tyreoglobulinie (anty-Tg). Dochodzi do nacieków limfocytowych tego narządu, niszczenia komórek pęcherzykowych i rozwoju jego niedoczynności. Znacznie częściej występuje u kobiet. Przebieg choroby jest powolny, postępujący, nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe. U osób z rozpoznaną chorobą Hashimoto stosuje się leczenie substytucyjne hormonami tarczycy w dawce ustalanej indywidualnie dla każdego chorego.
  3. W chorobie Gravesa-Basedowa pobudzenie receptora TSH przez przeciwciała anty-TSHR powoduje wzmożone wydzielanie hormonów tarczycy, stymuluje jej wzrost i rozwój unaczynienia. Typowo choroba Gravesa-Basedowa przebiega z okresami zaostrzeń i remisji. Stwierdza się wole naczyniowe, wytrzeszcz, obrzęk przedgoleniowy. Do objawów nadczynności tarczycy należą: chudnięcie, zwiększona potliwość, drażliwość, bezsenność, biegunki, tachykardia, uczucie gorąca. W przypadku niepowodzenia leczenia farmakologicznego, stosuje się leczenie jodem promieniotwórczym (131I) lub leczenie chirurgiczne polegające na usunięciu gruczołu tarczowego.
  4. Choroba Adisona (pierwotna niedoczynność kory nadnerczy) – to zespół objawów klinicznych wywołanych długotrwałym niedoborem kortyzolu (hormon syntetyzowany w nadnerczach), najczęściej wskutek autoimmunologicznego uszkodzenia nadnerczy. Autoantygenami są enzymy uczestniczące w steroidogenezie (głównie 21-hydroksylaza). Podstawowe objawy wskazujące na niedoczynność kory nadnerczy to: stałe osłabienie, zmęczenie, zła tolerancja wysiłku, chudniecie, chęć spożywania słonych pokarmów, luźne stolce, bóle mięśni i stawów, niedociśnienie, zmniejszenie stężenia glukozy we krwi. W ciężkich przypadkach rozwija się przełom tarczycowy, który jest stanem zagrożenia życia. Podstawą leczenia chorych z niedoczynnością kory nadnerczy jest leczenie substytucyjne –wyrównujące niedobory hormonalne. 
  5. Najczęstszą postacią niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 jest choroba Addisona-Birmera (niedokrwistość złośliwa). Spowodowana jest obecnością autoprzeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym błony śluzowej żołądka. Średnia wieku zachorowań to 70-80 lat. W obrazie klinicznym dominują ogólne objawy niedokrwistości, dolegliwości ze strony układu pokarmowego (utrata smaku, pieczenie języka, nudności, zaparcia lub biegunka), parestezje rąk i stóp, utrata czucia wibracji i czucia głębokiego, zaburzenia funkcji poznawczych, depresja, zmienność nastrojów. Choroba Addisona i Biermera wiąże się z 2–3-krotnie zwiększonym ryzykiem raka gruczołowego żołądka. Leczenie preparatami witaminy B12 prowadzi do ustąpienia niedokrwistości.

Choroby autoimmunologiczne układowe – charakterystyka i przykłady 

Poniżej scharakteryzowano kilka najczęściej występujących chorób autoimmunologicznych obejmujących określone układy narządów.

  1. Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) to układowa choroba tkanki łącznej o podłożu autozapalnym i nieznanej przyczynie, osiągająca szczyt zachorowalności w 4. i 5. dekadzie życia. Kobiety chorują częściej niż mężczyźni. Do objawów charakterystycznych należą: symetryczny ból i obrzęk drobnych stawów, głównie rąk i stóp. Zmiany pozastawowe dotykają wielu narządów, prowadząc do upośledzenia ich funkcji, np. zmiany w układzie krążenia obejmują zapalenie osierdzia, nadciśnienie płucne, wzrost incydentów zatorowo-zakrzepowych. Choroba rozwija się podstępnie i zazwyczaj mija dużo czasu do momentu rozpoznania i wdrożenia leczenia. Długoletnia choroba prowadzi do inwalidztwa i przedwczesnej śmierci.
  2. Toczeń rumieniowaty układowy (SLE) jest chorobą autoimmunologiczną o nieznanej etiologii, częściej chorują kobiety. W toczniu najczęściej zajętymi narządami są: skóra, nerki, stawy. Choroba rozpoczyna się zazwyczaj między 16. a 55. rokiem życia. Do objawów ogólnych należą: gorączka, zmęczenie, brak apetytu. Zaatakowane zostają stawy, najczęściej nadgarstkowe, kolanowe, palce rąk i stopy – pojawia się ból i obrzęk. Zajęcie skóry manifestuje się charakterystycznym rumieniem w kształcie motyla na twarzy po ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Zmiany zapalne w nerkach mogą prowadzić do niewydolności tego narządu. Szybkie rozpoznanie i włączenie leczenia poprawiają jakość życia chorych i zmniejszają ryzyko groźnych powikłań.

Powiązane produkty

Choroby autoimmunologiczne u dzieci

Celiakia jest obok cukrzycy jedną z najczęściej rozpoznawanych chorób autoimmunologicznych u dzieci. Celiakia charakteryzuje się trwałą nietolerancją glutenu, jego spożywanie prowadzi do pobudzenia układu immunologicznego jelita, wynikiem czego jest zanik kosmków jelitowych z naciekami limfocytarnymi błony śluzowej jelita.

Objawy kliniczne chorób autoimmunologicznych u dzieci są zróżnicowane. U najmłodszych dominują objawy z przewodu pokarmowego: przewlekła biegunka lub zaparcia, bóle brzucha, wzdęcia, bolesne skurcze brzucha, spadek masy ciała, niedokrwistość z niedoboru żelaza. W przypadku podejrzenia choroby trzewnej wykonuje się oznaczenie przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej. Podstawą leczenia jest stosowanie diety bezglutenowej przez całe życie.

Do autoimmunologicznych chorób naczyń krwionośnych u dzieci należą: plamica Schonleina-Henocha i choroba Kawasaki. W przebiegu plamicy Schönleina-Henocha zazwyczaj zapalenie małych naczyń dotyczy skóry, przewodu pokarmowego, nerek oraz stawów. Chorują dzieci pomiędzy 4. a 7. rokiem życia, częściej dziewczynki. Wystąpienie objawów w większości przypadków poprzedzone jest zakażeniem górnych dróg oddechowych. Najbardziej charakterystycznymi objawami są: wysypka na skórze, dolegliwości bólowe stawów lub ich zapalenie, bóle brzucha, obecność krwi i białka w moczu. 

Choroba Kawasakiego jest natomiast ostrym zapaleniem naczyń, głównie średniego kalibru. Pierwsze objawy przypominają ostrą infekcję, jednak długo utrzymująca się gorączka nie reaguje na stosowane leki przeciwgorączkowe. Kolejno dołączają się: przekrwienie spojówek, żywoczerwone zabarwienie błony śluzowej gardła, malinowy język, powiększenie węzłów chłonnych, wysypka na tułowiu i kończynach. Powikłane przypadki prowadzą do rozwoju tętniaków tętnic wieńcowych mięśnia serowego.

Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów jest chorobą autoimmunologiczną u dzieci o nieznanej etiologii. Pierwsze objawy pojawiają się przed 16. rokiem życia. Postuluje się udział infekcji wirusowych (EBV, CMV, parwowirus B19) w aktywacji układu immunologicznego. Głównymi objawami są: obrzęk stawów z wysiękiem, zapalenie tkanek okołostawowych, bolesność, ograniczenie ruchomości, sztywność poranna.

Choroby autoimmunologiczne – jakie mogą dawać objawy? 

Choroby z autoagresji charakteryzują się mnogimi objawami klinicznymi oraz nieprawidłowościami w badaniach laboratoryjnych, w zależności od tego, jaki narząd lub układ w organizmie został zaatakowany. Objawami, które powinny skłonić nas do wizyty u lekarza są utrzymujące się dłuższy czas:

  • przemęczenie, 
  • zmiany skórne, 
  • wahania masy ciała,
  • bóle stawów o niewyjaśnionej przyczynie, 
  • podwyższona temperatura ciała, 
  • objawy ze stronu pokarmowego, 
  • zwiększone pragnienie, 
  • zespół suchego oka. 

Warto zwrócić uwagę na współwystępowanie różnych chorób o podłożu autoimmunologicznym – występowanie jednej choroby o podłożu autoimmunologicznym jest niewątpliwym czynnikiem ryzyka wystąpienia dodatkowej choroby w podobnym mechanizmie. Z przeprowadzonych badań wynika, że u pacjentów z cukrzycą typu I często współistnieje choroba Hashimoto, bielactwo, celiakia czy reumatoidalne zapalenie stawów. 

Choroby autoimmunologiczne cechują się przewlekłym przebiegiem, z okresami zaostrzeń i remisji. Ich konsekwencją może być trwałe inwalidztwo, a nawet śmierć.

Choroby autoimmunologiczne – jak się je diagnozuje?

Prawidłowe i szybkie rozpoznanie choroby autoimmunologicznej stanowi poważne wyzwanie dla lekarzy, zwłaszcza ze względu na wzrastającą zapadalność na choroby z autoagresji i ich przewlekły charakter. Do podstawowych badań, które mogą zostać zlecone przez lekarza pierwszego kontaktu należą: morfologia z rozmazem, ocena wskaźników stanu zapalnego (CRP, OB), ocena hormonów tarczycy, glikemia na czczo, badanie ogólne moczu. 

We wczesnym rozpoznaniu chorób z autoagresji podstawowe znaczenie ma diagnostyka serologiczna, polegająca na oznaczaniu poziomu przeciwciał we krwi, niestety ze względu na ograniczenia metodyczne i brak standaryzacji testów ewaluacyjnych, badań przeciwciał nie możemy uznać za złoty standard diagnostyczny. 

Ocenę autoprzeciwciał należy zlecać wyłącznie ze wskazań klinicznych, tzn. kiedy występują objawy choroby. W codziennej praktyce najczęściej badanymi przeciwciałami są: przeciwciała przeciwjądrowe (ANA, antinuclear antibodies), przeciwciała przeciw cytoplazmie granulocytów obojętnochłonnych (ANCA, anti-neutrophil cytoplasmic antibodies), przeciwciała przeciw cyklicznemu cytrulinowanemu peptydowi (anty-CCP, anti-cyclic citrullinated peptide antibodies) i przeciwciała przeciwfosfolipidowe (aPL, anti-phospholipid antibodies). 

Niekiedy do postawienia rozpoznania wymagane są badania obrazowe, np.: USG tarczycy w przypadku choroby Hashimoto, badania endoskopowe przewodu pokarmowego w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna czy badania radiologiczne w chorobach reumatologicznych, takich jak toczeń układowy czy reumatoidalne zapalenie stawów.

Choroby autoimmunologiczne – leczenie

Wśród leków stosowanych w chorobach na tle autoimmunologicznym możemy wymienić:

  • leki przeciwzapalne – zmniejszają stan zapalny, redukują dolegliwości bólowe,
  • glikokortykosteroidy – zmniejszają stan zapalny,
  • leki przeciwbólowe, 
  • leki biologiczne – uzyskiwane za pomocą technik inżynierii genetycznej, skierowane są przeciw czynnikom odpowiadającym za proces zapalny,
  • leki immunosupresyjne – zmniejszają aktywność układu odpornościowego,
  • leczenie hormonalne w przypadku niedoborów – np. lewotyroksyna w niedoczynności tarczycy, insulina w przypadku osób chorych na cukrzycę,
  • leczenie chirurgiczne – np. w chorobie Leśniowskiego-Crohna.

Duże znaczenie ma też fizjoterapia. Ma ona działanie usprawniające oraz przeciwbólowe w przypadku chorób autoimmunologicznych atakujących układ ruchu, jak np. toczeń układowy i  reumatoidalne zapalenie stawów.

Czy chorobom autoimmunologicznym można zapobiegać?

Niestety większości chorób z autoagresji nie jesteśmy w stanie zapobiegać. Brak jest wiarygodnych dowodów, że stosowanie specjalnych diet czy przyjmowanie suplementów uchroni nas przed ich rozwojem.

Aktualnie zaleca się stopniowe wprowadzanie małych ilości glutenu w okresie niemowlęcym, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia celiakii – należy unikać zarówno zbyt wczesnego (<4. miesiąca życia), jak i późnego (>7. miesiąca życia) wprowadzania glutenu do diety. Badania sugerują, że postępowanie takie zmniejsza ryzyko wystąpienia celiakii, jak również cukrzycy typu 1 oraz alergii na pszenicę.

  1. Szczeklik A., Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika 2017, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków 2017.
  2. Goworek M., Madej A., Suwała S., Szadkowska A., The prevalence of autoimmune diseases in patients with type 1 diabetes and in their relatives, „Diabetologia Kliniczna” 2013, nr 2(1), s. 9-13.
  3. Pearce E. N., Farwell A. P., Braverman, L., Thyroiditis, „N Engl J Med Vol.” 2003, nr 26, s.  2646-2655.
  4. Kakleas K., Soldatou A., Karachaliou F., Karavanaki K., Associated autoimmune diseases in children and adolescents with type 1 diabetes mellitus (T1DM), „Autoimmun Rev.” 2015, nr 14(9), s. 781-97.
  5. Iwańczak B., Iwańczak F., Nowe wytyczne dotyczące diagnostyki i leczenia choroby trzewnej u dzieci i młodzieży, „Przegląd Gastroenterologiczny” 2012, s. 185–191.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Pneumokoki – czym są i jakie choroby wywołują? Jak chronić się przed pneumokokami?

    Streptococcus pneumoniae (pneumokoki, dwoinki zapalenia płuc) to bakterie, które osiedlają się w nosie oraz gardle i powodują groźne choroby. Zakażenia pneumokokowe dotyczą głównie małych dzieci oraz seniorów. Wśród grup ryzyka wymienia się również osoby z zaburzeniami odporności oraz osoby cierpiące na choroby przewlekłe. W jaki sposób można zarazić się pneumokokami? Jak się przed nimi chronić? Podpowiadamy.

  • Żółć w żołądku – objawy, przyczyny, dieta, leczenie

    Produkcja żółci ma miejsce w wątrobie, następnie dochodzi do jej magazynowania w pęcherzyku żółciowym i wydzielenia w dużej ilości po spożyciu tłustego posiłku. Kolejno żółć transportowana jest przewodem żółciowym wspólnym do dwunastnicy, gdzie emulguje tłuszcze. Przygotowane w ten sposób lipidy są łatwiejsze do strawienia.

  • Zanik wieloukładowy (MSA) – przyczyny, objawy, diagnoza, leczenie

    21 maja 2024 roku w wieku 71 lat po kilkuletniej walce z chorobą zmarł wybitny polski kompozytor Jan A. P. Kaczmarek. Muzyk zmagał się z nieuleczalnym, postępującym schorzeniem neurodegeneracyjnym – zanikiem wieloukładowym (MSA). Choroba ta prowadzi do uszkodzenia struktur mózgu, a objawy przypominają symptomy choroby Parkinsona. Dowiedz się więcej na temat przyczyn, objawów i sposobów leczenia MSA.

  • Pompa insulinowa – wskazania, działanie, refundacja

    Pompy insulinowe umożliwiają lepszą kontrolę cukrzycy, a tym samym poprawiają jakość życia osób wymagających insulinoterapii. Te niewielkich rozmiarów urządzenia naśladują działanie trzustki i eliminują konieczność wykonywania regularnych wstrzyknięć insuliny. Wyjaśniamy, jak działają pompy insulinowe i jakim grupom pacjentów zaleca się korzystanie z nich. Opisujemy również, komu przysługują z refundacją.

  • Grypa i RSV – szczepionka, podobieństwa i różnice

    Grypa i RSV (ang. Respiratory Syncytial Virus) to dwie powszechne choroby wirusowe, które mają znaczący wpływ na zdrowie publiczne, szczególnie w okresie jesienno-zimowym. Obie mogą prowadzić do poważnych powikłań, zwłaszcza u osób starszych, niemowląt oraz osób z osłabionym układem odpornościowym. W tym artykule przyjrzymy się bliżej podobieństwom i różnicom między grypą a RSV, ze szczególnym uwzględnieniem dostępnych szczepień.

  • Sensor do pomiaru cukru – monitorowanie glikemii. Działanie, refundacja systemu ciągłego CGM

    Cukrzyca jest jedną z najczęstszych chorób cywilizacyjnych, na którą w Polsce choruje ponad 3 mln osób, z czego około 25% nie jest tego świadomych. W leczeniu tego schorzenia oraz w zapobieganiu występowania powikłań narządowych niezwykle istotne jest utrzymywanie prawidłowego stężenia glukozy we krwi. Dzięki nowoczesnym technologiom w postaci systemów do ciągłego monitorowania glikemii mamy szansę na lepszą kontrolę choroby, a co za tym idzie – na opóźnienie rozwoju powikłań narządowych cukrzycy. Niestety należy pamiętać, że sensory są stosunkowo drogie, a ich zakup podlega refundacji przez Narodowy Fundusz Zdrowia jedynie w konkretnych wskazaniach.

  • Refundacja dla cukrzyków – zasady refundacji w diabetologii

    Od stycznia 2024 r. obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia wprowadzające w życie zmiany w refundacji wyrobów medycznych przeznaczonych dla pacjentów chorujących na cukrzycę. Wyjaśniamy zasady odpłatności systemów do ciągłego monitorowania glikemii, pomp insulinowych, pojemników na insulinę oraz zestawów infuzyjnych.

  • Zespół słabości (kruchości) to nie zwykłe starzenie. Objawy, diagnoza, leczenie

    Proces starzenia jest nieodłącznym elementem życia każdego człowieka i ma znaczący wpływ zarówno na fizyczne, jak i psychiczne funkcjonowanie seniorów. Wśród zachodzących zmian wymienić można między innymi pogorszenie pracy poszczególnych narządów, podatność na choroby, zaburzenia poznawcze czy zespół kruchości. Ten ostatni jest zagadnieniem szczególnie badanym przez geriatrów – szacuje się, że w populacji polskiej dotyka on około 7% seniorów, wśród których ponad 50% to osoby po 80. roku życia.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij