Zatwardzenie u dziecka – przyczyny, leczenie i domowe sposoby na zaparcia u dzieci

Zaparcia u dzieci, nazywane także zatwardzeniem, cechują się oddawaniem stolca w dużych odstępach czasu (rzadziej niż co 3 dni) lub utrudnionym i wymagającym wysiłku wypróżnianiem. Co może być ich przyczyną? O czym powinni pamiętać rodzice, gdy ich dziecko cierpi na zatwardzenie? 

1. Zaparcia i zatwardzenie u dzieci – czym są i jak często występują?
2. Jak często dziecko powinno robić kupę?
3. Najczęstsze przyczyny zatwardzenia u dzieci
4. Objawy zaparcia u dziecka
5. Zaparcie u niemowlaka i starszego dziecka – kiedy to problem?
6. Jak wygląda leczenie zaparć u dziecka?
7. Domowe sposoby na zaparcia u dziecka – dieta, nawodnienie i aktywność
8. Kiedy zgłosić się do lekarza z dzieckiem cierpiącym na zatwardzenie?
9. Przyczyny zaparć u dzieci i niemowląt – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym są zaparcia u dzieci i jak często się pojawiają,
• skąd się biorą zaparcia u dzieci,
• jak wygląda leczenie zaparć u dzieci,
• co na zatwardzenie u dziecka można podać w domu.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że zaparcie u dzieci jest jedną z najczęstszych dolegliwości klinicznych. Zdecydowana większość przypadków zaparć u najmłodszych ma podłoże czynnościowe, czyli bez uchwytnej przyczyny chorobowej układu pokarmowego.

Zaparcia i zatwardzenie u dzieci – czym są i jak często występują?

Zaparcie jest jednym z najczęstszych zaburzeń przewodu pokarmowego u dziecka. Szacuje się, że dotyka ono nawet 8-10% dzieci i młodzieży. Pojawia się najczęściej w okresie nauki kontroli wypróżnień, a więc między drugim a czwartym rokiem życia. Zaparcie czynnościowe rozpoznaje się na podstawie występowania co najmniej dwóch charakterystycznych objawów, takich jak rzadkie wypróżnienia, twarde lub bolesne stolce, wstrzymywanie wypróżnień czy epizody brudzenia bielizny, utrzymujących się przez odpowiednio długi czas.

Podczas zatwardzenia może występować uczucie niepełnego wypróżnienia, mimo codziennego wypróżniania. Przewlekłemu zaparciu może towarzyszyć popuszczanie rzadkiego stolca i brudzenie bielizny przez dziecko przez zalegające masy kałowe w bańce odbytnicy.

U niemowląt karmionych piersią częstotliwość wypróżnień zmienia się wraz z wiekiem. U starszych niemowląt rzadsze oddawanie stolca może być fizjologiczne, jeśli stolec pozostaje miękki, a dziecko prawidłowo przybiera na masie ciała i nie wykazuje innych niepokojących objawów.

Jak często dziecko powinno robić kupę?

Częstotliwość wypróżnień u dzieci zależy od wieku, sposobu karmienia i indywidualnych predyspozycji.

Sama częstotliwość wypróżnień nie przesądza jednak o zaparciu. Istotne są również konsystencja stolca, obecność bólu i trudności podczas wypróżniania.

Najczęstsze przyczyny zatwardzenia u dzieci

Ze względu na przyczynę zaparcia u dzieci możemy podzielić na dwie grupy: 

• zaparcia o podłożu organicznym, czyli wywołane przez choroby, takie jak choroba Hirschprunga, niedoczynność tarczycy, alergia pokarmowa, mukowiscydoza lub choroby neurologiczne, 
• zaparcia czynnościowe.

U nawet 95% dzieci zaparcie wynika z zaburzeń czynnościowych, które mogą być spowodowane przez czynniki genetyczne, emocjonalne, dietetyczne. W przypadku występowania zaparć u dzieci podkreśla się istotą rolę nieprawidłowej diety, która może prowadzić do przewlekłych zaparć.

Objawy zaparcia u dziecka

Do najczęściej zgłaszanych objawów przez dziecko z zaparciem stolca zaliczamy:

• uczucie parcia na stolec i niepełnego wypróżnienia,
• ból przy defekacji,
• twarda konsystencja stolca (należy do typu 1-3 według Bristolskiej skali uformowania stolca),
• obecność świeżej krwi na stolcu lub papierze toaletowym.  

Zaparcie u niemowlaka i starszego dziecka – kiedy to problem?

U niemowląt zaparcia mogą pojawiać się podczas zmiany sposobu karmienia lub rozszerzania diety, natomiast u starszych dzieci często wiążą się z niewłaściwymi nawykami żywieniowymi i wstrzymywaniem wypróżnień. Utrzymujące się objawy wymagają konsultacji z pediatrą, szczególnie jeśli towarzyszą im wymioty, znaczne wzdęcie brzucha lub zaburzenia wzrastania.

Jak wygląda leczenie zaparć u dziecka?

Leczenie czynnościowego zaparcia stolca u dzieci polega na kompleksowym, długotrwałym postępowaniu dietetycznym, psychologicznym oraz farmakologicznym. Po rozpoznaniu choroby zaparciowej u dziecka należy wytłumaczyć dziecku oraz rodzicom mechanizm powstawania zaparć, zwłaszcza gdy dziecko popuszcza stolec lub brudzi bieliznę, przeprowadzić edukację w kierunku poprawnego postępowania głównie dietetycznego oraz podkreślić przewlekły i nawrotowy charakter choroby.  

Istotne jest jak najszybsze wdrożenie leczenia, gdyż opóźnienie może prowadzić do pogłębienia się objawów i wystąpienia tzw. błędnego koła, polegającego na coraz rzadszym wypróżnianiu ze względu na ból podczas oddawania stolca – coraz bardziej zbitego i twardego, wynikającego z długich przerw między kolejnymi defekacjami. Po uregulowaniu rytmu wyróżnień bardzo ważna jest kontynuacja leczenia nawet po ustąpieniu objawów tzw. leczenie podtrzymujące. Zaleca się stosowanie środków osmotycznie czynnych przez dwa miesiące od czasu unormowania konsystencji wypróżnień oraz stopniowe zmniejszanie dawki leku.  

Co na zatwardzenie u dziecka – farmakologia w przypadku zaparć

Dostępne w Polsce leki osmotycznie czynne to: 

• makrogole – należą do leków pierwszego rzutu. Stosowane są zarówno w leczeniu początkowym zaparć, jak i w podtrzymującym. Można podawać je u dzieci po 6. miesiącu życia. 
• laktuloza – powoduje fermentację w jelicie grubym, podczas której wydziela się dwutlenek węgla, dlatego może powodować wzdęcia. Nie należy jej stosować u dzieci z nietolerancją laktozy i galaktozy. 

W wyjątkowych sytuacjach, można zastosować czopek glicerynowy, dopasowany wielkością do wieku dziecka. Czopki glicerynowe pobudzają perystaltykę i ułatwiają poślizg. Należy pamiętać, aby czopek wprowadzać w jednorazowych rękawiczkach, po posmarowaniu okolicy odbytu wazeliną, w delikatny sposób. Ważne jest, aby czopek nie zatrzymał się w obrębie zwieraczy odbytu, gdyż dziecko będzie wówczas odczuwać dyskomfort i szybko go wydali.  

Domowe sposoby na zaparcia u dziecka – dieta, nawodnienie i aktywność

U większości dzieci cierpiących na zaparcia proste zmiany w diecie oraz zwiększenie aktywności fizycznej zazwyczaj przynoszą dobry efekt. Rodzic może pomóc dziecku z zaparciem stosując się do poniższych zaleceń: 

• dieta dziecka z zaparciem powinna być bogatoresztkowa (produkty bogate w błonnik: surowe warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste z mąki razowej, groch, fasola). Ilość produktów bogatych w błonnik należy stopniowo zwiększać w diecie dziecka, aby zapobiec nagłemu zwiększeniu się ilości gazów jelitowych i wzdęciu;
• prawidłowa ilość płynów w diecie dziecka. Woda zmiękcza konsystencje stolca, ułatwiając wypróżnianie. Należy pamiętać, aby unikać napojów z dużą zawartością cukrów oraz kakao;
• trening defekacji (korzystania z toalety) – regularne sadzanie dziecka na nocniku lub toalecie o stałych porach dnia, najlepiej rano i po posiłkach;
• u starszych dzieci regularna aktywność fizyczna, która pobudza motorykę jelit;
• system nagradzania dziecka (tzw. metoda żetonowa), która polega na pochwałach i nagradzaniu go za każdą próbę wypróżnienia się do nocnika lub toalety. Należy pamiętać, aby nagradzać wysiłki, a nie wyniki. Nie powinno się stosować kar, ani wyśmiewać dziecka, zwłaszcza gdy popuszcza stolec lub brudzi bieliznę, gdyż wynika to z przebiegu zaparcia, a nie jego złej intencji;
• w przypadku dzieci, u których stres, lęk przed wypróżnianiem lub inne trudności emocjonalne utrudniają leczenie, można rozważyć dodatkowe wsparcie psychologiczne.

Kiedy zgłosić się do lekarza z dzieckiem cierpiącym na zatwardzenie?

W przypadku wystąpienia zaparcia u dziecka należy przede wszystkim zmodyfikować dietę i styl życia. Rodzic powinien zgłosić się do lekarza, jeśli mimo stosowania prawidłowej diety u dziecka nawracają objawy choroby zaparciowej lub jeśli dziecko nie oddało stolca przez kilka dni.

 Do objawów wymagających pilnej oceny lekarskiej należą m.in.:

• znaczne wzdęcie brzucha,
• wymioty,
• opóźnione oddanie smółki po urodzeniu,
• zaburzenia wzrastania,
• objawy sugerujące chorobę neurologiczną lub anatomiczną. 

Przyczyny zaparć u dzieci i niemowląt – najczęściej zadawane pytania

Czy zatwardzenie u dziecka może być związane z odpieluchowaniem lub stresem?

Tak, odpieluchowanie, rozpoczęcie przedszkola lub niechęć do korzystania z obcej toalety mogą sprzyjać wstrzymywaniu stolca. Podobny mechanizm występuje u dzieci, które obawiają się wypróżniania po wcześniejszym bolesnym doświadczeniu.

Jakie produkty mogą nasilać zaparcia u dzieci?

Dieta uboga w błonnik, zawierająca niewiele warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych, może sprzyjać zaparciom. Znaczenie ma również odpowiednia podaż płynów. Warto włączyć do jadłospisu m.in. płatki owsiane, gruszki, śliwki i warzywa, dostosowując ich ilość do wieku dziecka.

Czy przy zaparciach u dziecka można stosować probiotyki?

Probiotyki mogą być stosowane jako uzupełnienie postępowania dietetycznego, jednak ich skuteczność w łagodzeniu zaparć u dzieci zależy od konkretnego szczepu. W badaniach oceniano m.in. Bifidobacterium lactis HN019 oraz wybrane mieszanki bakterii z rodzajów Lactobacillus i Bifidobacterium.

Jak odróżnić zwykłe zaparcie od zatrzymania stolca wymagającego pilnej konsultacji?

Pilnej oceny lekarskiej wymagają silny lub narastający ból brzucha, znaczne wzdęcie, wymioty, pogorszenie stanu ogólnego lub obfite krwawienie z odbytu. Niepokojące są także zaparcia występujące od pierwszych tygodni życia, szczególnie jeśli dziecko słabo przybiera na wadze.

Czy nawracające zaparcia u dziecka mogą prowadzić do bólu brzucha i problemów z apetytem?

Tak, zaleganie stolca w jelicie grubym może powodować ból brzucha, wzdęcia, uczucie pełności i zmniejszenie apetytu. Bolesne wypróżnienia sprzyjają wstrzymywaniu stolca, co nasila zaparcie i utrwala błędne koło.