Sepsa – przyczyny, objawy, leczenie posocznicy

Sepsa, inaczej posocznica, to nadmierna odpowiedź organizmu na infekcję. Jest to stan zagrożenia życia, który bez wdrożenia szybkiego leczenia może prowadzić do uszkodzenia tkanek, niewydolności narządów, a nawet do śmierci. Najczęstszą przyczyną sepsy są bakterie, ale mogą ją wywołać także inne patogeny. Jak objawia się posocznica?

Czym jest posocznica? Czy powinniśmy bać się sepsy? 

Sepsa (z łac. Sepsis), wymiennie nazywana posocznicą czy endotoksemią, jest uogólnioną reakcją zapalną organizmu, która może prowadzić do niewydolności wielonarządowej, oddechowej, wstrząsu, a nawet do śmierci. Ten zespół objawów przed 2016 r. definiowany był jako SIRS.

Najczęstszymi czynnikami etiologicznymi, tj. drobnoustrojami wywołującymi reakcję gospodarza przed patogenami, są meningokoki i pneumokoki. Pacjenci z podejrzeniem sepsy muszą trafić niezwłocznie do szpitala w celu podjęcia czynności ratunkowych i wstrzymania rozprzestrzeniania się zakażenia drogą krwionośną oraz napływu cytokin i interleukin (są to białka biorące udział w odpowiedzi odpornościowej, które nadmiernie produkowane zaburzają homeostazę organizmu.  

Jakie są przyczyny sepsy?  

W literaturze opisywane są również zakażenia jatrogenne, czyli związane ze środowiskiem medycznym, w tym przypadku spowodowane procedurami medycznymi wykonywanymi bez zachowania reżimu sanitarnego (jako powikłanie wniknięcia patogenu do organizmu), np. wraz z cewnikiem do pęcherza moczowego, kaniulami dożylnymi, drenami, podczas żywienia pozajelitowego, w trakcie prowadzenia mechanicznej wentylacji płuc czy przetaczania krwi. Do flory szpitalnej, która sprzyja rozwojowi sepsy należą głównie bakterie – sprawcy wielu wizyt w gabinecie lekarskim u osób z przejściową obniżoną odpornością, tzw. zakażenia oportunistyczne E. Coli, gronkowiec złocisty St. Aureus, K. pneumoniae, P. aeryginosato, A. baumanii oraz grzyb Candida albicans. Z wirusów wywołujących stan septyczny i gorączkę krwotoczną najgroźniejszy jest Ebola. 

Czy istnieją czynniki predysponujące do sepsy? 

Starszy wiek (powyżej 70. roku życia) oraz okres niemowlęcy mogą sprzyjać rozwinięciu się posocznicy ze względu na odpowiednio osłabiony lub niecałkowicie wykształcony układ odpornościowy. Szczególnie uważne powinny być osoby, które przyjmują leki immunosupresyjne, np. pacjenci onkologiczni oraz kobiety w ciąży i w okresie połogu. 

Jak objawia się sepsa i jak ją rozpoznać? 

Pacjent, u którego stwierdza się uogólnione zakażenie organizmu zwane sepsą ma szereg charakterystycznych objawów, takich jak: 

• podwyższona temperatura ciała – powyżej 38ºC lub znacznie obniżona – poniżej 36°,
• przyspieszona akcja serca – powyżej 100 uderzeń na minutę (tachykardia),  
• tachypnoe (oddechy wzrastają do ponad 30 na minutę). 

Chory może mieć także zaburzenia świadomości spowodowane m.in. niedotlenieniem mózgu, kumulacją toksyn nieskutecznie usuwanych przez płuca czy nerki. Na ciele możemy zaobserwować liczne obrzęki, dodatkowym objawem dopełniającym obraz kliniczny może być wysypka pod postacią wybroczyn. Ważne jest różnicowanie rodzaju zmian skórnych. Aby ocenić, czy mamy do czynienia z sepsą, zaleca się wykonanie tzw. testu szklanki. Do skóry zmienionej chorobowo należy przyłożyć bok szklanki, jeśli wysypka nie zblednie pod uciskiem, to znak, że musimy PILNIE udać się do lekarza. U pacjentów, nawet tych, którzy nie chorują na cukrzycę, glikemia wynosi powyżej 140 mg/dl.   

Lekarz rozpoznaje posocznicę na podstawie badań laboratoryjnych i mikrobiologicznych oraz po ogólnej ocenie stanu zdrowia pacjenta. Aby potwierdzić występowanie sepsy, należy wykonać badanie bakteriologiczne krwi, lecz czas oczekiwania na jego wynik może wynosić nawet do trzech dni! Zważywszy na to, że posocznica jest stanem nagłym i wymagającym natychmiastowego leczenia, w celu potwierdzenia uogólnionego zakażenia krwi wykonuje się również: 

• gazometrię krwi tętniczej i żylnej, 
• morfologię krwi oraz badanie parametrów stanu zapalnego (OB, CRP), 
• badanie poziomu prokalcytoniny, 
• badanie funkcji nerek i wątroby, 
• RTG płuc, USG i TK narządów jamy brzusznej.  

Wstrząs septyczny (septic shock) jest to stan o najgorszym rokowaniu, ze względu na brak wypełnienia łożyska naczyniowego i braku cyrkulacji krwi. Oprócz typowych objawów sepsy oraz niewydolności wielonarządowej (MODS) jest obecny wówczas również znaczny spadek ciśnienia. 

Ile trwa leczenie sepsy?

Czas leczenia zależy od stanu ogólnego pacjenta oraz występowania chorób towarzyszących. Podczas leczenia sepsy należy skupić się zarówno na przyczynie wystąpienia uogólnionego zakażenia organizmu, jak i na jego objawach.

Gdy poznana zostaje przyczyna zakażenia, np. zakażony dren, jest ona usuwana w trybie pilnym, co ułatwia leczenie objawów sepsy. W przebiegu łagodnej sepsy większość pacjentów całkowicie powraca do zdrowia. W stanach zagrażających życiu chorzy trafiają na Oddział Intensywnej Terapii w celu monitorowania holistycznego. Niezbędna może być dializoterapia, wentylacja mechaniczna czy sztuczne żywienie pacjenta. Długość leczenia dyktowana jest odpowiedzią pacjenta na leczenie, zazwyczaj trwa od 7 do 10 dni. Z powodu piorunującego tempa rozwinięcia się wstrząsu septycznego śmiertelność wynosi nawet 40%. Umieralność na posocznicę u dzieci wynosi od 4 do 30%.  

Powikłań poinfekcyjnych może być wiele, uzależnione są one od przebiegu sepsy. Stanem budzącym czujność kliniczną jest rozwijająca się niewydolność wielonarządowa, tj. mózgu, serca, nerek i wątroby. Kolejnym etapem niewystarczającej odpowiedzi organizmu na leczenie jest zgorzel – śmierć tkanki (głównie może zajmować dystalne części kończyn górnych i dolnych). Jest to bardzo poważne powikłanie mogące prowadzić do amputacji palców, a nawet części kończyn.  

Sepsa u dzieci 

Posocznica u dzieci, a zwłaszcza niemowląt, jest wyjątkowo niebezpieczna. Młode organizmy nie mają jeszcze odpowiednio wykształconego układu immunologicznego. Przyczyny sepsy u dzieci i dorosłych są takie same. W pediatrii postawienie rozpoznania może być problematyczne, gdyż może manifestować się jak zwykła infekcja.  

Czy da się zapobiec posocznicy? 

Niestety nie istnieje antidotum przeciwko sepsie. Można natomiast zaszczepić się profilaktycznie przeciwko patogenom, które mogą ją wywołać, tj. Haemophilus Influenzae typu B, Streptococcus Pneumoniae, Neisseria Meningitidis – jest to immunoprofilaktyka czynna. Stosowanie się do obowiązkowego kalendarza szczepień, wraz z rozszerzeniem o iniekcje zalecane, znacznie obniży nasilenie objawów w przypadku niefortunnego zakażenia.  

Dorośli w przypadku powtarzających się zakażeń powinni skierować się do lekarza celem konsultacji i rozpatrzenia stosowania szczepionki podskórnej lub doustnej zawierającej typowe patogeny. Należy jednak podkreślić fakt, iż wielu zakażeniom możemy zapobiec, stosując szeroko omawianą, zwłaszcza w okresie pandemii koronawirusa, higienę: mycie rąk, unikanie dzielenia się pokarmami oraz płynami, dezynfekcję powierzchni. Ważne są również regularne kontrole u dentysty. Jest to minimum, które skutecznie zmniejszy szanse zakażenia. 

Po kontakcie z osobą chorą na posocznicę należy wdrożyć chemioprofilaktykę, która polega na podaniu antybiotyków osobie narażonej maksymalnie do 7 dni od kontaktu. Powtórne zakażenie sepsą jest możliwe, gdyż jest to stan wywoływany przez różne drobnoustroje, a wirusy mają tendencję do mutacji i ciągłej wymiany materiału genetycznego.