Zatrucie alkoholem – objawy i leczenie

Zatrucie alkoholem jest stanem zagrożenia życia i występuje przy spożyciu zbyt dużej ilości etanolu lub po wypiciu alkoholi niespożywczych. Ze względu na to, że zarówno etanol, jak i metanol czy propanol wyglądają, smakują i pachną podobnie do zatrucia może dojść nawet przez pomyłkę. Co gorsze, objawy zatrucia alkoholem mogą przypominać oznaki zwykłego upojenia alkoholowego, co powoduje, że osoby zatrute otrzymują pomoc zbyt późno.

1. Zatrucie alkoholowe – czym jest?
2. Zatrucie alkoholowe – objawy
3. Zatrucie alkoholem – pierwsza pomoc
4. Leczenie zatrucia alkoholowego

W Polsce spożycie alkoholu wzrosło w ciągu ostatnich 20 lat aż do 10 litrów czystego etanolu rocznie. Trudno w końcu wyobrazić sobie rodzinną uroczystość lub piątkową imprezę bez spożycia tego środka psychoaktywnego. Po alkohol sięgają coraz młodsze osoby, a dodatkowo ze względu na rosnący kryzys osoby ubogie sięgają po niebezpieczne zamienniki alkoholu etylowego lub alkohol z niepewnego źródła. W związku z tym notuje się dużo przypadków zatrucia alkoholem w polskich szpitalach.

Zatrucie alkoholowe – czym jest?

Zatrucie alkoholem jest wynikiem celowego i rozmyślnego działania (kiedy osoba uważa, że ma większą tolerancję na alkohol lub w sytuacjach kryzysu suicydalnego) lub przypadkowej ekspozycji organizmu na alkohol niespożywczy (szczególnie gdy kupujemy go z niepewnego źródła).

Zatrucia alkoholowe możemy podzielić na:

• zatrucia ostre – kiedy jednorazowo jest przyjęta duża dawka trucizny, a objawy występują i postępują szybko,
• zatrucia podostre – gdy symptomy ukazują się wyraźnie, ale nie aż tak szybko, a spożycie mogło nastąpić kilkukrotnie w mniejszych dawkach,
• zatrucia przewlekłe – powstają, gdy przez długi czas jesteśmy eksponowani na działanie niewielkich dawek trucizny, która ulega akumulacji aż do wystąpienia objawów.

Zatrucie alkoholem etylowym

Etanol jest podstawowym składnikiem wódek oraz spirytusu. Bywa również wykorzystywany do dezynfekcji powierzchni przy stężeniu około 70%. W różnych alkoholach jego ilość oscyluje przeważnie w granicach od 3 do 60%. Dawka śmiertelna przy spożyciu jednorazowym wynosi około 300 ml – odpowiada to 0,7 litra czystej wódki. Czas trwania zatrucia jest bardzo różny i zależy od masy ciała, wieku, ogólnego stanu organizmu czy chorób współistniejących. Etanol działa narkotycznie i depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy oraz oddechowy. Do zgonu dochodzi najczęściej w wyniku śpiączki alkoholowej i zachłyśnięcia się wymiotami lub zablokowania zwiotczonym językiem dróg oddechowych. Alkohol etylowy zwiększa ryzyko nowotworów przełyku, krtani i żołądka. Etanol jest metabolizowany do aldehydu octowego i kwasu octowego – nie ma na niego specyficznej odtrutki.

• I stopień – pobudzenie – nadpobudliwość ruchowa, zapach alkoholu z ust, zaburzenia równowagi, problemy z mówieniem, dziwne zachowanie,
• II stopień – senność – chwiejność ruchów, osłabienie, problemy ze świadomością, przyspieszona akcja serca,
• III stopień – zamroczenie – utrata świadomości, panowania nad sytuacją, osłabienie, niemożność kontrolowania swojego zachowania,
• IV stopień – zamartwica – śpiączka, hipotermia (wychłodzenie organizmu), brak reakcji na bodźce, problemy z oddychaniem.

Zatrucie alkoholem metylowym

Metanol, zwany też inaczej spirytusem drzewnym, to bezbarwna ciecz o piekącym smaku, praktycznie nie do odróżnienia od etanolu, co prowadzi do tragicznych pomyłek. Może znajdować się w alkoholu pędzonym na własną rękę lub kupionym z niepewnego źródła. Jest znacznie bardziej toksyczny od etanolu i zdecydowanie szybciej ulega metabolizmowi.

Przed objawami zagrażającymi życiu najpierw może dojść do utraty wzroku ze względu na metabolity alkoholu metylowego. Zatrucie metanolem może powodować uszkodzenie mięśnia sercowego, wątroby oraz ostre uszkodzenie nerek. Metanol jest metabolizowany do zabójczo toksycznego formaldehydu oraz kwasu mrówkowego – odtrutką jest alkohol etylowy oraz fomepizol.

• I faza – zaraz „po spożyciu” – dochodzi do przyspieszenia częstości oddychania, pojawiają się bóle głowy, wymioty i nudności,
• II faza – powstaje kwas mrówkowy oraz aldehyd – spada ciśnienie krwi, zaczynają pojawiać się: ból brzucha, przekrwienie oczu i zaczerwienienie skóry,
• III faza – toksyny powodują uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego.

Zatrucie alkoholem izopropylowym

Alkohol izopropylowy jest gorzką, lotną i przezroczystą cieczą. To składnik płynów stosowanych w gospodarstwie domowym (płyny przeciwzamarzaniowe, płyny do szyb) oraz w placówkach medycznych (płyny do dezynfekcji powierzchni), występuje również w niektórych kosmetykach. Jest dwukrotnie bardziej toksyczny niż etanol i wykazuje toksyczność nawet w niewielkich dawkach. Dawka śmiertelna wynosi około 240 ml alkoholu, jednak objawy zatrucia mogą wystąpić już od 20 ml.

Nie tylko sam izopropanol jest toksyczny, bardzo toksyczny jest również jego metabolit (substancja, do której zmieniany jest alkohol w organizmie), czyli aceton. Obie substancje wpływają silnie na centralny układ nerwowy oraz podrażniają układ pokarmowy – szczególnie w początkowej fazie. Z czasem powodują zaburzenia koordynacji mięśni, bezład ruchowy, zaburzenia oddechowe i śpiączkę. Przy braku interwencji medycznej wysoka dawka alkoholu izopropylowego jest śmiertelna.

Zatrucie alkoholem a kac i upojenie

Mimo że (szczególnie na początku) objawy zatrucia alkoholem będą podobne do objawów kaca oraz upojenia, nie należy mylić tych dwóch stanów! Upojenie oraz kac są normalnymi stanami wynikającymi ze spożycia alkoholu etylowego, zatrucie jest natomiast stanem zagrożenia życia, który występuje zarówno przy zbyt dużym spożyciu alkoholu etylowego, jak i po spożyciu każdej ilości alkoholi niespożywczych (metylowy, izopropylowy, glikol etylenowy).

Objawy kaca związane są z tym, jak nasz organizm metabolizuje alkohol etylowy. Część etanolu jest wydalana poprzez drogi oddechowe lub mocz, większość jednak jest przetwarzana przez hepatocyty w wątrobie. Dochodzi tam do zmiany etanolu w aldehyd octowy (acetaldehyd) przez dehydrogenazę alkoholową, a następnie w kwas octowy przez dehydrogenazę acetaldehydową. Aldehyd octowy jest 10-krotnie bardziej toksyczny niż sam etanol i jest jedną ze składowych objawów kaca.

Dodatkowo do kaca dochodzi na skutek odwodnienia organizmu – człowiek nie tylko zapomina się nawadniać, ale alkohol działa również moczopędnie (przez blokowanie hormonu – wazopresyny), co dodatkowo pogarsza stan odwodnienia. Poza tym kac jest tym większy, im bardziej „zanieczyszczony” alkohol pijemy. Czysta wódka ma najmniej pozostałości produkcyjnych, natomiast alkohole kolorowe (whisky, rum, gin, brandy) mogą mieć śladowe ilości metanolu, propanoli, glikoli, acetonu oraz tanin, które łącznie mogą dawać nam objawy lekkiego zatrucia organizmu.

Zatrucie alkoholowe – objawy

Objawy zatrucia alkoholowego dotykają wszystkich układów ciała, jednak największe spustoszenie sieją w układach: nerwowym, krążenia i oddechowym. Zależnie od rodzaju alkoholu, dawki oraz czasu spożycia i masy ciała osoby zatrutej oznaki zatrucia będą wyglądały nieco inaczej.

Zbiorczo do najczęstszych symptomów zatrucia alkoholem zaliczymy:

• zapach alkoholu z ust,
• zaczerwienioną skórę,
• bełkotliwą mowę,
• nudności oraz wymioty,
• wzmożoną potliwość,
• przekrwienie spojówek,
• zaburzenia widzenia,
• uczucie zimna,
• bóle głowy,
• zawroty głowy,
• gorączkę i dreszcze,
• osłabienie,
• euforię,
• pobudzenie psychoruchowe,
• niezborność ruchową,
• ciężkie zaburzenia równowagi,
• senność,
• drgawki,
• zaburzenia świadomości,
• zniesienie odruchów,
• śpiączkę,
• spłycenie oddechu,
• zaburzenia oddychania i krążenia.

Zatrucie alkoholem – pierwsza pomoc

Jeśli wiemy, że dana osoba mogła potencjalnie zatruć się alkoholem, powinniśmy jak najszybciej wezwać zespół ratownictwa medycznego – dzwoniąc pod 112 lub 999.

Jeśli osoba jest przytomna, zadbajmy o to, żeby w euforii i pobudzeniu ruchowym nie zrobiła sobie krzywdy, chrońmy ją przed urazami i upadkiem. Zadbajmy o komfort psychiczny oraz komfort cieplny, gdyż w wyniku rozszerzenia naczyń może dojść do hipotermii (obniżenia temperatury ciała). Nie prowokujmy wymiotów na własną rękę i nie podawajmy osobie zatrutej niczego do picia, chyba że dyspozytor medyczny w trakcie rozmowy zaleciłby inaczej. Jeśli nie znamy zasad pierwszej pomocy, to on wesprze nas w tym kryzysowym momencie.

Gdy osoba jest nieprzytomna, najważniejsze będzie zabezpieczenie jej dróg oddechowych – przez ułożenie w pozycji bocznej bezpiecznej z lekko odchyloną głową. Również zadbajmy o komfort cieplny przez przykrycie wielowarstwowym okryciem. W sytuacji zatrzymania krążenia, resuscytację prowadzimy tylko poprzez uciski klatki piersiowej – toksyczne alkohole są lotne, a w jamie ustnej mogą znajdować się wymiociny z toksyną – dbajmy przede wszystkim o swoje bezpieczeństwo!

Leczenie zatrucia alkoholowego

Podstawą jest określenie, czym zatruła się osoba poszkodowana, oznaczenie stężenia alkoholu we krwi, surowicy i moczu oraz wykonanie gazometrii z krwi tętniczej, która pomoże nam stwierdzić kwasicę metaboliczną. Najważniejsze jest monitorowanie osoby zatrutej – jej funkcji życiowych, wsparcie układu krążenia oraz zabezpieczenie dróg oddechowych.

Jeśli od zatrucia minęło niewiele czasu, można zastosować płukanie żołądka. W skrajnych sytuacjach bywa wykorzystywana hemodializa, która zewnętrznie może pomóc oczyścić krew z toksycznej substancji.

Przy zatruciu alkoholem metylowym podawane jest około 100 ml 40% etanolu oraz lek hamujący dehydrogenazę alkoholową – fomepizol.