Zatrucie rtęcią – przyczyny, objawy, leczenie

Ostatnie wydarzenia związane z zatruciem Odry spowodowały, że wiele osób zaczęło niepokoić się o obecność rtęci w wodach tej jednej z największych, polskich rzek. Warto mieć świadomość, jak niebezpieczna jest rtęć, jakie są objawy zatrucia tym pierwiastkiem, oraz jakie są dostępne sposoby leczenia.  

Niemal 100% toksycznej rtęci absorbowanej przez organizm człowieka pochodzi z pożywienia – największe ilości metylortęci znajdują się w rybach oraz owocach morza. Pierwiastek ten kumuluje się w narządach, ma działanie neuro-, immuno- i nefrotoksyczne, wpływa także negatywnie na pracę innych układów, np. krążenia oraz rozrodczego.

Co to jest rtęć?

Rtęć (Hg, łac. hydrargyrum) to pierwiastek chemiczny należący do grupy metali przejściowych. Jest jedynym metalem występującym w pokojowej temperaturze w formie ciekłej (choć może też występować w postaci oparów). Z tego powodu bywa nazywany również „żywym srebrem” bądź „płynnym srebrem”. Rtęć występuje powszechnie w środowisku naturalnym, jest m.in. składnikiem zasadowych skał krystalicznych, gleb gliniastych i torfowych czy łupków węglowych. Średnie stężenie tego pierwiastka nad rozwiniętymi przemysłowo terenami Europy Zachodniej w atmosferze mieści się w granicach od 1,2 ng/m3 do 4,0 ng/m3.

W znacznie większych stężeniach rtęć pojawia się w środowisku jako efekt działalności człowieka. Mowa tu przede wszystkim o spalaniu węgla kamiennego i brunatnego, niewłaściwej utylizacji odpadów (np. baterii, akumulatorów czy świetlówek) oraz stosowaniu pestycydów i nawozów z zawartością rtęci. Za wzrost emisji rtęci do atmosfery odpowiedzialny jest też rozwój przemysłu, głównie hutniczego, chemicznego, papierniczego oraz produkcja cementu. Pierwiastek ten pojawia się w przyrodzie również w następstwie zjawisk naturalnych, takich jak m.in. erozja skał czy wyziewów wulkanicznych i podwodnych.

Rtęć w żywności

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) szacuje, że 99% metylortęci (jednej z najbardziej toksycznych form rtęci, nawet w niewielkich dawkach) absorbowanej przez ludzi pochodzi z żywności. Związki rtęci dostają się do organizmu dwiema drogami: poprzez jedzenie ziaren, które były nawożone środkami zawierającymi substancje rtęciowe, a także na skutek spożywania mięsa (przede wszystkim wątroby) oraz ryb i owoców morza. Największe ilości rtęci kumulowane są w rybach znajdujących się na szczycie łańcucha pokarmowego, np. w tuńczyku czy mieczniku.

Wpływ rtęci na organizm człowieka

Rtęć nie pełni żadnej roli biologicznej, jest natomiast toksyczna dla wszystkich żywych organizmów, w tym dla człowieka. Niszczy ona błony biologiczne i wiąże się z białkami, poważnie zakłócając wiele niezbędnych do życia procesów biochemicznych. Hg wywołuje zmiany w obrębie:

• centralnego układu nerwowego – rtęć jest neurotoksyczna, może m.in. powodować zaburzenia w transporcie substancji do komórek nerwowych i upośledzać neuroprzekaźnictwo; kumuluje się przede wszystkim w korze mózgowej i móżdżku,
• układu krążenia – Hg może powodować np. wzrost ciśnienia tętniczego krwi, nieregularną pracę serca czy wzrost agregacji płytek, przyczyniając się do wystąpienia zawału serca bądź miażdżycy; związki rtęci mogą także powodować zaburzenia hemostazy organizmu,
• układu moczowego – rtęć kumuluje się w nerkach (jest nefrotoksyczna), prowadząc do wystąpienia zespołu nerczycowego,
• układu rozrodczego – rtęć może upośledzać funkcje rozrodcze zarówno kobiet, jak i mężczyzn, powoduje np. zmniejszenie liczby i ruchliwości plemników i zaburza cykl menstruacyjny; może przyczyniać się też do samoistnych poronień,
• układu immunologicznego – pierwiastek działa immunotoksycznie, prowadząc do zaburzeń autoimmunologicznych i immunosupresji organizmu,
• układu szkieletowego – rtęć kumuluje się również w tkance kostnej człowieka i chrzęstnej.

Zatrucie rtęcią – objawy

Metylortęć dostaje się do organizmu drogą pokarmową, oddechową oraz przez skórę. Gromadzi się tkankach, co może prowadzić do ostrego bądź przewlekłego zatrucia. Objawy dużego stężenia Hg w organizmie to:

• samoistne drżenie kończyn,
• mrowienie i drętwienie nóg, rąk i okolicy ust,
• utrata widzenia (głównie peryferyjnego),
• osłabienie mięśni,
• zaburzenia snu,
• zaburzenia koordynacji ruchowej,
• utrata pamięci,
• upośledzenie mowy i słuchu,
• stany lękowe, depresja.

Leczenie zatrucia rtęcią

Zatrucie rtęcią najczęściej diagnozuje się po ekspozycji i wystąpieniu ciężkich objawów, w przypadku zatrucia przewlekłego symptomy są nieswoiste, co utrudnia rozpoznanie (im większe stężenie Hg, tym objawy są poważniejsze). Zazwyczaj w przypadku zatrucia rtęcią stosuje się leczenie objawowe, podając sól sodową kwasu sulfonowego oraz penicylaminę. Jeśli doszło do uszkodzenia nerek, konieczne są dializy.

Naturalnym antagonistą rtęci jest selen – badania naukowe potwierdzają, że dieta bogata w ten pierwiastek przyczynia się do zwiększonego wydalania rtęci z organizmu. Sposobem na dostarczenie selenu jest zbilansowana dieta z dużą ilością warzyw oraz produktów pełnoziarnistych. Warto także rozważyć suplementację selenu w postaci organicznej.