Nadżerka szyjki macicy (ektopia) – przyczyny, objawy, metody leczenia

Nadżerka szyjki macicy to potoczne określenie, które często odnosi się do ektopii szyjki macicy – łagodnej zmiany polegającej na obecności nabłonka gruczołowego poza kanałem szyjki. Zmiany w obrębie szyjki macicy mogą mieć różne przyczyny, dlatego ich właściwa ocena podczas badania ginekologicznego oraz regularne kontrole mają istotne znaczenie dla zdrowia intymnego.

1. Czym jest nadżerka szyjki macicy, a czym ektopia?
2. Jakie są wczesne objawy nadżerki szyjki macicy?
3. Jak przebiega rozpoznanie nadżerki szyjki macicy?
4. Nadżerka szyjki macicy – metody leczenia
5. Nadżerka szyjki macicy w ciąży
6. Czy nadżerka szyjki macicy może pojawić się w młodym wieku?
7. Czy nadżerkę szyjki macicy powodują zmiany hormonalne lub inne choroby?
8. Skutki nieleczonej nadżerki szyjki macicy
9. Nadżerka szyjki macicy – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym różni się ektopia od prawdziwej nadżerki szyjki macicy i jakie są przyczyny powstawania tych zmian;
• kiedy konieczna jest diagnostyka, w tym badanie cytologiczne i dokładna ocena stanu szyjki macicy;
• jakie są metody leczenia nadżerki szyjki macicy i kiedy wystarczy obserwacja.

Ektopia najczęściej przebiega bezobjawowo i nie wymaga leczenia. U części kobiet może jednak wiązać się z występowaniem plamień, szczególnie w trakcie stosunku. W przypadku niepokojących objawów lub nieprawidłowych wyników badań lekarz może zalecić dalszą diagnostykę oraz odpowiednie postępowanie.

Czym jest nadżerka szyjki macicy, a czym ektopia?

W prawidłowych warunkach tarcza szyjki macicy, czyli jej część pochwowa znajdująca się w okolicy ujścia zewnętrznego, pokryta jest nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, który ma zwykle jasnoróżową barwę. Czerwone zabarwienie szyjki macicy może mieć różne przyczyny – może być związane m.in. z obecnością ektopii, stanem zapalnym lub innymi zmianami wymagającymi oceny ginekologicznej.

Jedną z częstych przyczyn czerwonego koloru szyjki jest ektopia. To łagodna, często fizjologiczna zmiana, która najczęściej występuje u kobiet w wieku rozrodczym, zwłaszcza stosujących dwuskładnikową antykoncepcję hormonalną oraz u kobiet w ciąży. Ektopia jest związana ze zwiększonym wpływem estrogenów.

Tymczasem nadżerka prawdziwa oznacza ubytek nabłonka pokrywającego szyjkę macicy, który może być związany m.in. ze stanem zapalnym lub miejscowym uszkodzeniem.

Jakie są wczesne objawy nadżerki szyjki macicy?

Ektopia nabłonka gruczołowego może powodować zwiększoną produkcję śluzu, dlatego niektóre osoby obserwują większą ilość wydzieliny z pochwy. Nabłonek gruczołowy jest z natury wyspecjalizowany w produkcji śluzu. Kiedy znajduje się na zewnątrz, w środowisku o odmiennym pH (kwaśne środowisko pochwy), jego komórki są podrażniane i reagują hipersekrecją.

Innym objawem są plamienia kontaktowe, czyli krwawienia pojawiające się po stosunku seksualnym (plamienia postkoitalne), a także w trakcie lub tuż po rutynowym badaniu ginekologicznym. Plamienia kontaktowe mogą występować przy ektopii, jednak zawsze wymagają oceny ginekologa, ponieważ mogą mieć także inne przyczyny, w tym takie, które wymagają dalszej diagnostyki.

Jak przebiega rozpoznanie nadżerki szyjki macicy?

Rozpoznanie nadżerki szyjki macicy opiera się przede wszystkim na badaniu ginekologicznym, podczas którego lekarz ocenia wygląd szyjki macicy. W wielu przypadkach ektopia szyjki macicy jest widoczna już podczas standardowego badania wziernikiem i nie wymaga dodatkowej diagnostyki, jeśli nie towarzyszą jej niepokojące objawy, a wyniki badań przesiewowych są prawidłowe.

Jakie badania diagnostyczne wykrywają nadżerki szyjki macicy?

1. Jeśli zmiana na szyjce ma nietypowy wygląd, występują nieprawidłowe wyniki badań przesiewowych (np. cytologii czy testu HPV) lub lekarz ma wątpliwości diagnostyczne, może zalecić kolposkopię. Procedura ta polega na oglądaniu powierzchni narządu w wielokrotnym powiększeniu przy użyciu urządzenia optycznego zwanego kolposkopem.
2. Jeśli w obrazie kolposkopowym nadżerka na szyjce budzi szczególne wątpliwości onkologiczne, ostatnim i ostatecznym etapem diagnostyki jest biopsja celowana, czyli pobranie niewielkich wycinków tkankowych do wnikliwego badania histopatologicznego. Tylko ocena histopatologa pozwala jednoznacznie określić charakter komórek.

Nadżerka szyjki macicy – metody leczenia

W przypadku występowania niepokojących objawów, takich jak krwawienia kontaktowe, plamienia czy nasilona wydzielina z dróg rodnych, należy najpierw ustalić ich przyczynę. Jeżeli zostanie rozpoznany stan zapalny lub infekcja, wdraża się odpowiednie leczenie. Nieprawidłowy wynik cytologii wymaga natomiast dalszej diagnostyki zgodnie z obowiązującymi zaleceniami.

W przypadku ektopii bezobjawowej nie zaleca się leczenia zabiegowego. Zabiegi niszczące tkankę szyjki macicy mogą bowiem prowadzić do miejscowego bliznowacenia, dlatego powinny być wykonywane wyłącznie przy określonych wskazaniach. Zdarza się, że ektopia wycofuje się samoistnie i dalsze postępowanie nie jest konieczne. Przed leczeniem zabiegowym zmian określanych dawniej jako „nadżerka” należy wykluczyć stan zapalny oraz wykonać aktualne badania oceniające szyjkę macicy, zgodnie ze wskazaniami lekarza.

Elektrokoagulacja i elektrokonizacja

Są to metody wykorzystujące energię elektryczną w leczeniu zmian szyjki macicy, jednak dotyczą różnych procedur.

Elektrokoagulacja polega na miejscowym zniszczeniu powierzchniowej tkanki za pomocą energii cieplnej. W przeszłości była często stosowana w leczeniu tzw. nadżerek, jednak obecnie nie wykonuje się jej rutynowo u kobiet bezobjawowych.

Elektrokonizacja polega natomiast na wycięciu fragmentu szyjki macicy za pomocą pętli elektrochirurgicznej. Jest to zabieg stosowany przede wszystkim w przypadku podejrzenia lub potwierdzenia zmian przedrakowych szyjki macicy, gdy konieczne jest usunięcie zmienionej tkanki oraz uzyskanie materiału do badania histopatologicznego. Elektrokonizacja nie jest metodą leczenia samej ektopii szyjki macicy.

Przed zabiegiem należy wykluczyć lub wyleczyć aktywny stan zapalny w obrębie dróg rodnych. Termin wykonania zabiegu ustala lekarz, często planując go po zakończeniu krwawienia miesiączkowego. Zabieg może zostać przeprowadzony w znieczuleniu miejscowym lub innym, zależnie od sytuacji klinicznej i miejsca wykonywania procedury.

Krioterapia

Krioterapia polega na miejscowym wymrożeniu tkanki za pomocą ciekłego azotu. Zaletą tej metody jest prostota wykonania oraz zwykle niewielki dyskomfort podczas zabiegu. Jej ograniczeniem jest natomiast brak możliwości pobrania tkanki do badania histopatologicznego. Z tego powodu przed wykonaniem krioterapii należy upewnić się, że nie ma wskazań do pobrania materiału do badania. Zabieg często wykonuje się po zakończeniu miesiączki, aby zapewnić odpowiedni czas gojenia bez dodatkowego krwawienia.

Fotokoagulacja

Kolejną metodą leczenia miejscowego jest fotokoagulacja laserowa. Polega ona na skierowaniu wiązki lasera na zmieniony obszar szyjki macicy. Metoda ta pozwala na precyzyjne działanie na wybranej powierzchni i zwykle wiąże się z niewielkim dyskomfortem.

Podobnie jak inne metody niszczące, fotokoagulacja nie umożliwia uzyskania materiału do badania histopatologicznego, dlatego przed jej zastosowaniem konieczne jest wykluczenie zmian wymagających diagnostyki tkankowej.

Nadżerka szyjki macicy w ciąży

Ciąża to okres intensywnych zmian ogólnoustrojowych, w którym układ endokrynologiczny pracuje na najwyższych obrotach. Znaczący i nagły wzrost stężenia hormonów płciowych – przede wszystkim estrogenów i progesteronu – powoduje fizjologiczne rozpulchnienie i obrzęk tkanek narządu rodnego. Pod wpływem tej burzy hormonalnej tkanka łączna staje się bardziej wiotka, co ułatwia „wywinięcie się” nabłonka gruczołowego kanału szyjki na jej tarczę zewnętrzną.

Większość położników unika interwencji zabiegowych u ciężarnych, pod warunkiem że cytologia nie wskazuje na ciężką dysplazję. Zabieg na szyjce może bowiem wiązać się z ryzykiem przedwczesnych skurczów i poronienia. Taką zmianę zazwyczaj pozostawia się do całkowitego zakończenia okresu połogu. Po porodzie, wraz ze zmianami hormonalnymi, ektopia często zmniejsza się lub zanika samoistnie. Jeśli w ciąży występuje infekcja intymna, należy ją odpowiednio rozpoznać i leczyć. Sama obecność ektopii zwykle nie wymaga leczenia.

Czy nadżerka szyjki macicy może pojawić się w młodym wieku?

Zdecydowanie tak. Istnieje silna korelacja między wiekiem a tendencją do występowania ektopii. Młode kobiety, zwłaszcza dziewczęta w okresie intensywnego pokwitania, u których oś podwzgórze-przysadka-jajnik dopiero stabilizuje swoje funkcjonowanie, są szczególnie narażone na wahania hormonalne.

Pod wpływem dominacji estrogenowej, nierzadko w połączeniu z przyjmowaniem pierwszych dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych, nabłonek walcowaty z kanału szyjki staje się widoczny na jej części pochwowej.

Czy nadżerkę szyjki macicy powodują zmiany hormonalne lub inne choroby?

Ektopia szyjki macicy jest zjawiskiem związanym przede wszystkim z fizjologicznym wpływem hormonów płciowych, zwłaszcza estrogenów, na tkanki szyjki macicy. Z tego względu częściej obserwuje się ją u nastolatek, młodych kobiet, w czasie ciąży oraz podczas stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych. W przeciwieństwie do ektopii prawdziwa erozja (rzeczywisty ubytek nabłonka) może być związana m.in. ze stanem zapalnym, infekcją lub urazem mechanicznym szyjki macicy.

Poza gospodarką hormonalną istnieje jednak całe spektrum innych jednostek chorobowych i czynników środowiskowych predysponujących do wystąpienia zmian. Przewlekłe i nawracające zakażenia dróg rodnych, wywoływane przez patogeny takie jak Trichomonas vaginalis (rzęsistek pochwowy), Chlamydia trachomatis czy rozmaite szczepy bakterii beztlenowych, mogą powodować stan zapalny szyjki macicy, który może prowadzić do krwawień, zwiększonej wydzieliny i zmian w wyglądzie szyjki.

Skutki nieleczonej nadżerki szyjki macicy

Ignorowanie ewidentnych sygnałów wysyłanych przez organizm i unikanie wizyt u specjalisty może prowadzić do przewlekłych konsekwencji zdrowotnych. Choć sama łagodna ektopia zazwyczaj nie jest zagrożeniem, przewlekle odsłonięty nabłonek walcowaty stanowi wrota zakażenia.

Komórki gruczołowe nie mają takiej samej odporności na infekcje jak gruba warstwa komórek nabłonka wielowarstwowego płaskiego. Oznacza to, że kobieta z rozległą, zapalnie zmienioną strefą ektopii jest bardziej podatna na zakażenia intymne, a także na transmisję wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV) w trakcie aktywności seksualnej.

Należy jednoznacznie wyjaśnić powszechny, budzący lęk mit i odpowiedzieć na pytanie, po jakim czasie nadżerka zmienia się w raka szyjki macicy. Sama ektopia nie ulega transformacji nowotworowej. Komórki gruczołowe ektopii to zdrowe, prawidłowe komórki znajdujące się w niewłaściwym miejscu, jednak obszar, w którym nabłonek gruczołowy styka się z nabłonkiem płaskim (tzw. strefa przekształceń), jest miejscem niezwykle intensywnych podziałów komórkowych, co czyni go biologicznym „słabym punktem”. To właśnie tam najczęściej dochodzi do trwałego wniknięcia onkogennych szczepów wirusa HPV (np. typ 16, 18, 31).

Proces transformacji zainfekowanej komórki w stan przednowotworowy (dysplazję), a następnie w raka inwazyjnego, jest bardzo długi – szacuje się, że trwa od 5 do nawet 15 lat. Zatem to nie sama nadżerka na szyjce macicy ulega zezłośliwieniu, lecz ignorowana i utrzymująca się infekcja wirusowa.

Nadżerka szyjki macicy – najczęściej zadawane pytania

Czy nadżerka szyjki macicy jest groźna?

Sama w sobie nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla życia i w przeważającej mierze jest zmianą całkowicie łagodną (często o podłożu wyłącznie fizjologicznym). Jeśli lekarz podczas badania stwierdzi zmianę na szyjce macicy, może zalecić odpowiednią diagnostykę, obejmującą m.in. badanie ginekologiczne, cytologię, test HPV, a w wybranych przypadkach również kolposkopię.

Czy nadżerka może sama zniknąć?

Tak, może ulec procesowi całkowitego, spontanicznego wygojenia u ogromnej liczby pacjentek. Następuje to na drodze tzw. metaplazji płaskonabłonkowej. Jest to powolny, biologiczny mechanizm naprawczy, w którym pod wpływem kwasowego odczynu flory bakteryjnej wewnątrz pochwy delikatne komórki ektopii są sukcesywnie zastępowane dojrzalszymi i bardziej odpornymi komórkami nabłonka płaskiego.

Czy nadżerka szyjki macicy boli?

Nie, jej obecność zwykle nie wywołuje doznań bólowych. Szyjka macicy ma stosunkowo niewiele wysoce wyspecjalizowanych receptorów odpowiedzialnych za przewodzenie bodźców nocyceptywnych (bólowych). Ewentualny dyskretny ból podbrzusza lub dyskomfort zgłaszany przez kobiety wynika na ogół z towarzyszącej infekcji grzybiczej bądź stanu zapalnego narządów miednicy mniejszej.

Czy nadżerka wpływa na ciążę?

Ektopia wykształcona pod wpływem działania ciążowych hormonów płciowych uchodzi za wariant normy i nie zagraża prawidłowemu utrzymaniu ciąży ani rozwojowi płodu wewnątrz jamy macicy. Sporadycznie wzmożone mikrokrwawienia z zaczerwienionego nabłonka mogą wywołać silny niepokój u matki, ponieważ imitują zagrożenie poronieniem, co wiąże się ze stresem psychologicznym.

Jakie objawy powinny skłonić do wizyty u ginekologa?

Niezwłocznej konsultacji medycznej i przeprowadzenia testów wymagają długotrwałe, krwisto-ropne lub brzydko pachnące upławy, wszelkie nietypowe, śródcykliczne plamienia krwotoczne (zwłaszcza te pojawiające się niemalże po każdym stosunku waginalnym) oraz nasilony ból w dole brzucha zlokalizowany w okolicach rzutu macicy. Profilaktycznie każda dorosła kobieta powinna zgłaszać się na badanie ginekologiczne przynajmniej raz w roku.