Czosnek – właściwości lecznicze i zastosowanie. Dlaczego jest nazywany naturalnym antybiotykiem?

Czosnek pospolity (Allium Sativum) jest jedną z najstarszych roślin wykorzystywanych przez człowieka zarówno w celach spożywczych, jak i prozdrowotnych. Jego zastosowanie sięga czasów starożytnych – był znany i ceniony już wieki temu w Egipcie, Grecji czy Chinach. Do dziś stanowi istotny element diety i jest wykorzystywany jako źródło cennych dla zdrowia substancji biologicznie czynnych.

1. Jakie wartości odżywcze ma czosnek pospolity?
2. Czosnek – właściwości lecznicze
3. Jak stosować i spożywać czosnek w celach leczniczych?
4. Czy można stosować czosnek na przeziębienie u dzieci?
5. Kiedy warto włączyć suplement z czosnkiem?
6. Czosnek – przeciwwskazania do stosowania i spożywania
7. Właściwości czosnku i suplementacja – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie substancje czynne biologicznie zawiera czosnek,
• w jaki sposób czosnek wspiera zdrowie,
• na co zwrócić uwagę podczas stosowania czosnku oraz kto nie powinien go przyjmować.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz wartość prozdrowotną czosnku oraz dowiesz się, w jaki sposób go stosować. Poznasz ewentualne interakcje czosnku z przyjmowanymi lekami i zapoznasz się z jego potencjalnymi działaniami niepożądanymi.

Jakie wartości odżywcze ma czosnek pospolity?

Czosnek jest rośliną o dobrze udokumentowanym składzie odżywczym, który obejmuje makroskładniki i mikroskładniki, a także liczne związki biologicznie czynne. Zazwyczaj jest spożywany w niewielkich ilościach (jeden ząbek czosnku waży około 3–5 g), ale mimo to stanowi istotne źródło substancji wspierających zdrowie.

Podstawowe makroskładniki czosnku to:

• węglowodany (33 g/100 g),
• białko (7 g/100 g),
• tłuszcze (0,5 g/100 g).

Zawartość wody w surowym czosnku jest wysoka – wynosi około 60–70%.

Analiza składu chemicznego ząbków czosnku wykazała obecność wielu witamin (kwasu askorbinowego, witamin z grupy B) oraz związków mineralnych (potasu, wapnia, fosforu, magnezu, manganu, żelaza, miedzi i selenu), jednak ze względu na niewielkie spożycie czosnku mają one znikome znaczenie dla organizmu.

Charakterystyczną cechą czosnku jest zawartość bioorganicznych związków siarki, które odpowiadają za większość jego właściwości zdrowotnych i specyficzny zapach ząbków. Znanym składnikiem jest allina, czyli aminokwas, który pod wpływem rozgniatania i krojenia oraz enzymu allinazy jest przekształcany do allicyny – substancji czynnej. Ponadto czosnek zawiera flawonoidy i fenole, w tym kwercetynę czy kwas galusowy, a także pektyny i kumaryny.

Czosnek – właściwości lecznicze

Czosnek jest jedną z najbardziej popularnych roślin jadalnych o dobrze udokumentowanych właściwościach prozdrowotnych. Od dawna pozostaje w centrum zainteresowania naukowców. Do tej pory wyizolowano z rośliny ponad 2000 różnych substancji o właściwościach prozdrowotnych.

1. Współczesne badania wskazują, że działanie biologiczne czosnku wynika przede wszystkim z obecności związków siarki, odpowiedzialnych m. in. za właściwości przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i kardioprotekcyjne rośliny.
2. Regularne spożywanie czosnku lub przyjmowanie preparatów czosnkowych może obniżać podwyższony poziom cholesterolu LDL i trójglicerydów we krwi, a jednocześnie podnosić ilość tzw. dobrego cholesterolu, czyli frakcji HDL. Mechanizm tego działania jest wielokierunkowy i bazuje m.in. na wpływie substancji aktywnych czosnku na procesy syntezy cholesterolu w wątrobie oraz nasileniu jego eliminacji z organizmu.
3. Zbadano, że czosnek może zmniejszać aktywność enzymów biorących udział w powstawaniu lipidów. W literaturze znajdziemy metaanalizy licznych badań klinicznych dotyczących wpływu czosnku na profil lipidowy. Analizy te sugerują, że przyjmowanie preparatów czosnku może być skuteczne w zmniejszaniu ryzyka dyslipidemii, dzięki czemu pomagają zapobiegać chorobom układu krążenia, w tym miażdżycy.
4. Czosnek wykazuje umiarkowane właściwości przeciwnadciśnieniowe, zwłaszcza u osób z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym, np. z współistniejącą dyslipidemią i w podeszłym wieku. Mimo że przyjmowanie czosnku nie zastąpi farmakoterapii, może wspomóc jej efekty. Mechanizmy hipotensyjnego działania czosnku nie zostały do końca poznane. Wiadomo jednak, że związki czynne rośliny zwiększają wytwarzanie tlenku azotu (znany czynnik rozkurczający mięśnie gładkie naczyń) przez komórki śródbłonka oraz hamują aktywność enzymu w układzie RAA (renina-angiotensyna-aldosteron), który odgrywa kluczową rolę w regulacji ciśnienia krwi i gospodarki wodno-elektrolitowej.
5. Związki obecne w czosnku wykazują właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne, co również stanowi istotny element prewencyjny w zapobieganiu rozwoju wielu chorób przewlekłych, w tym chorób krążenia.
6. Podejrzewa się, że regularne spożywanie czosnku ma ochronny wpływ na elastyczność aorty u ludzi.
7. Poza wpływem na układ sercowo-naczyniowy czosnek wykazuje dobrze udokumentowaną badaniami aktywność przeciwbakteryjną – zarówno wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych (w tym na szczepy gronkowca MRSA oporne na antybiotyki).
8. W przeciwieństwie do antybiotyków czosnek nie uszkadza naturalnej mikrobioty przewodu pokarmowego. Kluczową rolę w tym aspekcie odgrywają organiczne związki siarki, które powodują uszkodzenia błon komórkowych drobnoustrojów.
9. W badaniach laboratoryjnych wykazano, że ajoen – pochodna występującej w czosnku allicyny – wykazuje działanie przeciwwirusowe wobec wybranych wirusów, m.in. wirusa grypy typu A i B, cytomegalowirusowi, rinowirusowi, wirusowi HIV, wirusowi opryszczki pospolitej typu 1 i 2, wirusowi zapalenia płuc czy rotawirusom.
10. Badania laboratoryjne wskazują na działanie przeciwpasożytnicze czosnku, którego substancje czynne wyraźnie hamowały rozwój i przeżywalność wybranych pasożytów jelitowych. Choć brakuje badań klinicznych z udziałem pacjentów, czosnek tradycyjnie jest uważany za środek uzupełniający terapie infekcji pasożytniczych.
11. Od lat czosnek był stosowany w łagodzeniu objawów przeziębienia u dorosłych i dzieci. Niektóre z badań wykazały, że preparaty czosnku mogą wpływać na częstość występowania przeziębienia i grypy oraz nasilenie objawów, ale dowody kliniczne wciąż są niejednoznaczne.

Jak stosować i spożywać czosnek w celach leczniczych?

W aptece znajdziemy preparaty z czosnkiem w wygodnej do stosowania formie doustnej, najczęściej w postaci tabletek i kapsułek. Zawierają one sproszkowaną substancję ziołową, suszony ekstrakt etanolowy, olejek czosnkowy otrzymywany drogą hydrodestylacji lub przez ekstrakcję olejem roślinnym, a także ekstrakt etanolowy z czosnku poddanego procesowi starzenia (czosnek AGE, tj. Aged Garlic Extract). Często są to formuły bezzapachowe, standaryzowane na zawartość substancji czynnych. Preparaty z czosnkiem najczęściej mają status suplementów diety, choć dostępne są również leki.

Według europejskiej organizacji ESCOP zajmującej się badaniem surowców zielarskich czosnek jest wskazany do stosowania:

• jako element profilaktyki miażdżycy,
• w leczeniu podwyższonego poziomu lipidów we krwi,
• jako środek wspomagający w łagodzeniu objawów przeziębienia, zapalenia oskrzeli, kataru, nieżytu dróg oddechowych, krztuśca, astmy oskrzelowej i grypy.

Świeży czosnek cechuje się najwyższą zawartością składników aktywnych, jednak jego stosowanie często wiąże się z dyskomfortem (przykry zapach z ust i ciała, podrażnienie przewodu pokarmowego).

Dawkowanie czosnku

Zalecane dawki czosnku według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dla osób dorosłych wynoszą:

• 2–5 g czosnku świeżego,
• 0,4–1,2 g sproszkowanego suszonego czosnku,
• 2–5 mg oleju czosnkowego,
• 300–1000 mg ekstraktu z czosnku w postaci stałej.

Czy można stosować czosnek na przeziębienie u dzieci?

Brakuje wiarygodnych dowodów naukowych dotyczących zasadności stosowania czosnku u dzieci. Konieczne jest przeprowadzenie dodatkowych, szerokich badań w tej grupie, aby potwierdzić skuteczność i bezpieczeństwo stosowania czosnku. Suplementację czosnku najczęściej uznaje się za bezpieczną u dzieci powyżej 12. roku życia, oczywiście zgodnie z dawkami zalecanymi przez producenta.

Inhalacje ze zmiażdżonych ząbków czosnku są tradycyjnym sposobem walki z katarem, ale praktyka ta wiąże się z ryzykiem podrażnienia dróg oddechowych przez lotne związki siarki. Jest ono szczególnie wysokie u dzieci z alergią, atopią lub astmą.

Kiedy warto włączyć suplement z czosnkiem?

1. Ze względu na prozdrowotne właściwości czosnku włączenie suplementacji preparatami zawierającymi Allium sativum może być dobrym rozwiązaniem u dorosłych i młodzieży, szczególnie w okresach zwiększonej zapadalności na infekcje (okres jesienno-zimowy).
2. Czosnek może sprawdzić się jako surowiec wspierający funkcjonowanie układu odpornościowego.
3. Suplementację czosnku warto także rozważyć w sytuacjach zwiększonego zapotrzebowania na wsparcie układu sercowo-naczyniowego, np. w przypadku podwyższonego poziomu cholesterolu oraz łagodnie podniesionych wartości ciśnienia tętniczego.

Czosnek – przeciwwskazania do stosowania i spożywania

1. Ze względu na zawartość związków siarki oraz fruktanów spożywanie czosnku (zwłaszcza w postaci surowej) powinny ograniczyć osoby z chorobami przewodu pokarmowego. Dotyczy to szczególnie pacjentów cierpiących na refluks, chorobę wrzodową żołądka i dwunastnicy czy zespół jelita wrażliwego. Suplementacja czosnku u tych osób również nie jest wskazana, ponieważ czosnek może nasilać dolegliwości.
2. Ze względu na właściwości przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe czosnku nie powinien być stosowany (suplementowany oraz spożywany w dużych ilościach) przez osoby z zaburzeniami krzepliwości krwi (małopłytkowością, hemofilią, niedoborem czynników krzepnięcia krwi).
3. Należy pamiętać o odstawieniu suplementów z czosnkiem przed planowanymi zabiegami chirurgicznymi, tak aby zminimalizować ryzyko krwawienia śród- i pooperacyjnego. Decyzję najlepiej zawsze skonsultować z lekarzem.
4. Nie zaleca się suplementacji w okresie karmienia piersią. Czosnek może zmieniać smak i zapach pokarmu matki.
5. Suplementy z czosnkiem nie powinny być podawane dzieciom ze względu na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, m.in. podrażnień przewodu pokarmowego. Czosnek może być natomiast wprowadzany u dzieci jako niewielki dodatek do potraw (od około 11. miesiąca życia, najlepiej po obróbce termicznej, ponieważ ma wtedy łagodniejszy smak).
6. Regularne jedzenie czosnku w dużych ilościach oraz jego suplementacja może zmieniać działanie leków, dlatego warto tę kwestię omówić z lekarzem lub farmaceutą. Dotyczy to m.in. leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, przeciwwirusowych z grupy inhibitorów proteaz, przeciwcukrzycowych i hipotensyjnych.
7. Opisano rzadkie przypadki alergii na czosnek. Osoby z nadwrażliwością lub alergią na czosnek nie powinny go spożywać i przyjmować w postaci preparatów aptecznych.
8. Nie należy stosować czosnku na skórę i błony śluzowe. Czosnek, zwłaszcza surowy, może spowodować kontaktowe zapalenie skóry, a nawet oparzenia. W przypadku błon śluzowych ryzyko to jest jeszcze wyższe z uwagi na delikatną strukturę i wysokie ukrwienie (np. nosa czy narządów płciowych).

Właściwości czosnku i suplementacja – najczęściej zadawane pytania

Co to znaczy, że czosnek jest naturalnym antybiotykiem?

Czosnek jest nazywany naturalnym antybiotykiem, ponieważ w warunkach laboratoryjnych wykazano jego szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego. Związki siarkowe obecne w czosnku odpowiadają za skuteczne hamowanie wzrostu wielu chorobotwórczych szczepów bakterii i grzybów, m.in. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Helicobacter pylori, Salmonella spp. oraz Candida albicans. Hamują także powstawanie biofilmów bakteryjnych.

Zbadano, że reaktywne związki siarkoorganiczne rośliny reagują z wolnymi grupami sulfhydrylowymi na powierzchni białek i enzymów bakteryjnych, przez co naruszają integralność błon komórkowych drobnoustrojów. Czosnek nie może być jednak stosowany jako lek przeciwbakteryjny z uwagi na brak dostatecznych dowodów klinicznych u ludzi.

Jakie są skutki uboczne spożywania dużej ilości czosnku?

Spożywanie dużej ilości czosnku, zwłaszcza surowego, może skutkować podrażnieniem przewodu pokarmowego i powodować ból brzucha, wzdęcia, gazy, zgagę, refluks żołądkowo-przełykowy, nudności i biegunkę. Częstym efektem jest także nieświeży oddech i specyficzny zapach ciała, który wynika z zawartości lotnych związków siarki w czosnku. Część z tych substancji jest wydalana z organizmu przez pot i oddech.

Ze względu na właściwości przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe czosnek zjadany w dużych ilościach zwiększa ryzyko wystąpienia krwawień, np. z dziąseł lub nosa, i predysponuje do powstawania siniaków.

Z jakimi lekami nie łączyć czosnku?

Istnieje możliwość wystąpienia interakcji czosnku z lekami przeciwwirusowymi z grupy inhibitorów proteaz (rytonawir, sakwinawir) stosowanych w leczeniu wirusa HIV. Substancje czynne czosnku zmniejszają stężenie leku we krwi, przez co obniżają efektywność terapii.

Należy zachować ostrożność podczas przyjmowania leków przeciwpłytkowych (m.in. kwas acetylosalicylowy, klopidogrel, tiklopidyna, prasugrel, tikagrelor) i przeciwzakrzepowych (warfaryna, acenokumarol, rywaroksaban, dabigatran, heparyna) oraz preparatów czosnku ze względu na zwiększenie ryzyka wystąpienia krwawień.

Suplementacja czosnku lub regularne spożywanie dużych ilości czosnku może nasilać efekty działania leków przeciwcukrzycowych i przeciwnadciśnieniowych.

Czy czosnek skraca przeziębienie?

W oparciu o aktualną wiedzę medyczną i dostępne dowody naukowe nie można jednoznacznie stwierdzić, że przyjmowanie czosnku skraca czas trawnia przeziębienia.

Istnieje ograniczona ilość badań sugerujących, że regularne przyjmowanie preparatów czosnkowych może zmniejszyć częstość zachorowań. Analizy badań pokazują, że wpływ przyjmowania suplementów z czosnkiem był znikomy w aspekcie skrócenia liczby dni, w których występowały objawy przeziębieniowe.

Czy czosnek zabija pasożyty?

Czosnek wykazuje udowodnione badaniami in vitro oraz in vivo właściwości przeciwpasożytnicze, co wynika z bezpośredniego oddziaływania związków czynnych rośliny (m.in. allicyny, ajoenu, siarczków diallilu i innych) na komórki pasożyta. Czosnek może również modulować odpowiedź układu odpornościowego organizmu gospodarza walczącego z zakażeniem. Istnieją dowody na zasadność stosowania czosnku jako środka uzupełniającego standardowe leczenie wielu chorób pasożytniczych, np. malarii, lambliozy, leiszmaniozy czy schistosomatozy. Nie jest to jednak metoda leczenia ani profilaktyki tych schorzeń.

Konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań klinicznych, które pozwoliłyby na określenie optymalnych dawek czosnku i odpowiednich strategii leczenia.