Gruźlica – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania. Jak zapobiegać gruźlicy?
Katarzyna Gmachowska

Gruźlica – przyczyny, objawy, leczenie, powikłania. Jak zapobiegać gruźlicy?

Przed erą antybiotykoterapii była jedną z głównych przyczyn zgonów. Gruźlica, bo o niej mowa, występuje obecnie znacznie rzadziej i jest w pełni wyleczalna. Co wywołuje gruźlicę i jakie są objawy tej choroby? W jaki sposób leczy się gruźlicę? Co robić, aby jej zapobiec? 

Gruźlica jest chorobą zakaźną, wywoływaną przez prątki z grupy Mycobacterium tuberculosis. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową w wyniku dostania się prątków gruźlicy do dróg oddechowych. Tylko około 2–3 % wszystkich zakażeń prątkami Kocha prowadzi do rozwoju gruźlicy. Najczęstszą postacią choroby jest gruźlica płucna, która objawia się przewlekłym kaszlem, odkrztuszaniem wydzieliny, dusznością, bólem w klatce piersiowej oraz krwiopluciem.  

Gruźlica – charakterystyka choroby. Co ją wywołuje?  

Gruźlica jest chorobą zakaźną wywoływaną przez prątka gruźlicy z grupy Mycobacterium tuberculosis complex (M. tuberculosis, M. bovis i M. africanum). Gruźlica dawniej nazywana była galopującymi suchotami, ze względu na fakt, iż w krótkim okresie prowadziła do ciężkiego wyniszczenia i objawów takich jak krwioplucie, gorączka, utrata masy ciała i kaszel.

Do zakażenia gruźlicą dochodzi drogą kropelkową. Najczęstszą postacią tejże choroby jest gruźlica płucna, choć prątki gruźlicy, nazywane także prątkami Kocha, mogą wraz z krwioobiegiem docierać do wszystkich narządów. Prątki gruźlicy po dostaniu się do organizmu mogą pozostawać w formie utajonej i prowadzić do rozwoju objawów choroby nawet po wielu latach od zakażenia.  

Zachorowalność na gruźlicę w Polsce  

Gruźlica jest jedną z najczęstszych chorób zakaźnych na całym świecie. Polska zalicza się do krajów o średniej zapadalności na gruźlicę. W 2018 roku w Polsce odnotowano 5787 przypadków zachorowań na gruźlicę. Objawy choroby zazwyczaj rozwijają się u dorosłych, dzieci natomiast chorują rzadko, co jest zasługą obowiązkowych szczepień BCG po porodzie.  

Do czynników predysponujących do rozwoju gruźlicy zalicza się zakażenie HIV, alkoholizm, narkomanię, nikotynizm, niedobory odporności, leczenie immunosupresyjne oraz niedowagę.  

Typy gruźlicy  

Ze względu na fazę rozwoju zakażenia prątkiem Kocha wyróżnia się gruźlicę pierwotną i popierwotną. Gruźlica pierwotna rozwija się po pierwszym kontakcie z patogenem, najczęściej objawy dotyczą układu oddechowego, zwłaszcza płuc. Natomiast gruźlica popierwotna powstaje na skutek reaktywacji latentnego (utajonego) zakażenia pierwotnego prątkami Mycobacterium tuberculosis, najczęściej w momencie wystąpienia dodatkowych czynników ryzyka takich jak zakażenie HIV, niedobory odporności, cukrzyca czy leczenie immunosupresyjne.  

Ze względu na miejsce bytowania prątków gruźlicy i objawy choroby wyróżnia się gruźlicę płucną oraz pozapłucną. Gruźlica płucna stanowi zdecydowaną większość przypadków choroby i może mieć postać gruźlicy prosówkowej, zapalenia płuc lub gruźlicy włóknisto-jamistej. Gruźlica pozapłucna stanowi niecałe 10% wszystkich przypadków choroby i najczęściej dotyczy opłucnej, węzłów chłonnych, układu moczowo-płciowego, kości, stawów, mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych.  

Polecane dla Ciebie

Gruźlica – jak dochodzi do zarażenia prątkami gruźlicy? 

Gruźlica przenoszona jest drogą kropelkową przez kontakt z wydzieliną z dróg oddechowych chorego. Objawy choroby mogą wystąpić u człowieka, ale także u zwierząt, zwłaszcza u bydła (zakażenie Mycobacterium bovis). W przeszłości do zakażenia prątkami Kocha dochodziło także na skutek wypicia mleka od chorego bydła, obecnie ta droga zakażenia została wyeliminowana.  

Źródłem zakażenia najczęściej jest chory na gruźlicę płucną, który w momencie prątkowania (wraz w wydzieliną z dróg oddechowych) wydziela prątki gruźlicy, które po zainhalowaniu przez osoby z otoczenia prowadzą do zakażenia. Do zakażenia więc najczęściej dochodzi w zamkniętych, niedostatecznie wentylowanych pomieszczeniach.  

Warto podkreślić, że tylko u około 2–3% osób zakażonych dochodzi do rozwoju objawów gruźlicy. W pozostałych przypadkach zakażenie pozostaje w stanie utajonym, które może się reaktywować nawet po kilkunastu latach (5–10% przypadków).  

Objawy gruźlicy  

Do najczęstszych objawów gruźlicy zalicza się: 

  • symptomy ogólne – utrata masy ciała, brak apetytu, nawracające gorączki lub stany podgorączkowe, wzmożona potliwość w nocy i ogólne osłabienie, 
  • kaszel – jest to najczęstszy objaw gruźlicy płucnej i trwa powyżej 3 tygodnie,
  • odkrztuszanie wydzieliny o charakterze śluzowym, ropnym lub podbarwionej krwią,
  • duszność
  • ból w klatce piersiowej, 
  • krwioplucie,
  • objawy neurologiczne w przypadku gruźliczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (silny ból głowy, gorączka, sztywność karku, zaburzenia świadomości, wymioty), 
  • krwiomocz w przypadku gruźlicy dróg moczowo-płciowych
  • ból kości, patologiczne złamania w gruźlicy kości

Diagnostyka gruźlicy  

W przypadku podejrzenia gruźlicy zaleca się wykonanie RTG klatki piersiowej, pobranie plwociny na badania bakteriologiczne lub wykonanie testów IGRA, które są oparte na wydzielaniu interferonu γ przez limfocyty T.  

Odczyn tuberkulinowy, inaczej skórny test tuberkulinowy (TST, ang. tuberculin skin test), który polega na śródskórnym podaniu tuberkuliny i ocenie średnicy nacieku po 48–72 godzinach, nie różnicuje zakażenia prątkami od obecności choroby.  

W badaniach krwi niekiedy obserwuje się leukopenię lub leukocytozę, cechy niedokrwistości, przyspieszony OB.  

W przypadku podejrzenia gruźlicy opon mózgowo-rdzeniowych pobiera się płyn mózgowo-rdzeniowy poprzez nakłucie lędźwiowe.  

Gruźlica – leczenie i możliwe powikłania 

W procesie leczniczym gruźlicy stosuje się intensywne leczenie preparatami przeciwprątkowymi. Leczenie gruźlicy jest dwuetapowe: 

  • I etap – faza wstępna, trwająca 2 miesiące (do stosowanych leków zalicza się ryfampicynę, izoniazyd, etamputol, pirazynamid),
  • II etap – faza kontynuacji, leczenie 4 miesiące ryfampicyną i izoniazydem.  
Każdy przypadek gruźlicy jest zgłaszany przez lekarza do Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej.  

Profilaktyczne leczenie lekami przeciwprątkowymi stosuje się przez okres 6 lub 9 miesięcy u osób, które miały bezpośredni kontakt z chorym, zwłaszcza dzieci poniżej 5. roku życia i osób leczonych immunosupresyjnie, mających zmiany pogruźlicze w RTG klatki piersiowej i nieleczonych wcześniej na gruźlicę, osób z HIV, które mają dodatni wynik testu IGRA. 

Do najczęstszych powikłań gruźlicy należą odma opłucnowa, zwłóknienie opłucnej, krwotok płucny lub ropniak opłucnej. Są to choroby zagrażające życiu i mogą prowadzić do śmierci.  

Jak zapobiec gruźlicy?  

Do najważniejszych metod profilaktyki przeciwgruźliczej zalicza się: 

  • unikanie kontaktu z osobami chorymi lub podejrzanymi o zachorowanie na gruźlicę,
  • szybką diagnostykę i wdrożenie leczenia osób chorych na gruźlicę, 
  • izolowanie osób chorych na gruźlicę, które są w etapie prątkowania (osoby takie powinny być hospitalizowane),  
  • częste wietrzenie pomieszczeń,  
  • szczepienie na gruźlicę (BCG). 

Szczepionka BCG  

Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG, Bacillus Calmette-Guéri) zawiera żywe, ale osłabione prątki Mycobacterium. Szczepionka BCG jest jedną z najczęściej podawanych szczepionek na świecie. W Polsce szczepienie przeciw gruźlicy wykonuje się przed wypisaniem dziecka z oddziału noworodkowego. Szczepienie BCG chroni niemowlęta i dzieci przed rozwojem ciężkich postaci gruźlicy. Obecnie nie zaleca się stosowania dawek przypominających szczepionki.  

Nie należy wykonywać szczepienia przeciw gruźlicy u dzieci z ciężkimi niedoborami odporności, osób, które wcześniej chorowały na gruźlicę, dzieci zakażonych HIV oraz noworodków matek chorych na gruźlicę.  
  1. F. Mejza, Gruźlica, "www.mp.pl" [online] https://www.mp.pl/pacjent/pulmonologia/choroby/68756,gruzlica, [dostęp:] 12.11.2020. 
  2. Z. Dziubek, Choroby zakaźne i pasożytnicze, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2010.  

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Leki przeciwwirusowe na grypę. Czym jest amantadyna, rymantadyna, oseltamiwir i zanamiwir?

    Najsilniejszymi lekami przeciwwirusowymi na grypę są: amantadyna, rymantadyna (leki starej generacji), oseltamiwir i zanamiwir (leki nowej generacji). Stosowane są jedynie na wskazanie lekarza, który tylko w uzasadnionych przypadkach wdroży leczenie tymi substancjami. Mają one charakter wirusostatyczny, a leczenie z ich udziałem trwa najczęściej 5. dni. Jakie są przeciwwskazania do stosowania leków przeciwwirusowych, jaki jest ich mechanizm działania oraz kiedy leki na grypę są skuteczne? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Cynk – suplementacja, niedobory i nadmiar. Czy tabletki z cynkiem pomoga odzyskać węch i smak?

    Prawidłowy poziom cynku wynosi u osób dorosłych 11–18 µmol/l (70–120 µg/dl), natomiast u dzieci 11–24 µmol/l (70–160 µg/dl). Jego odpowiednia ilość pomaga zachować piękny wygląd skóry, włosów i paznokci. Cynk pełni bardzo istotne funkcje w metabolizmie komórkowym, wpływa na funkcjonowanie układu odpornościowego oraz działanie zmysłów smaku i węchu. Jakie jeszcze właściwości ma cynk, czy utrata powonienia przy COVID-19  to powód, dla którego warto go suplementować oraz czym jest cynk chelat aminokwasowy? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Tabletka „dzień po” – czym jest antykoncepcja awaryjna?

    Antykoncepcja awaryjna, potocznie nazywana tabletką „dzień po”, stosowana jest już po odbytym stosunku seksualnym, który był niezabezpieczony lub gdy inne zastosowane metody antykoncepcji okazały się niewystarczające. Ma ona na celu zapobiec zapłodnieniu przez blokowanie lub opóźnianie owulacji. Obecnie dostępne są dwa rodzaje tabletek „dzień po”. Czym się różnią? Jak działają? Czy można je dostać bez recepty?

  • Czym są beta-blokery i kiedy należy je stosować? Leki nowej generacji

    Efektem działania beta-blokerów jest m.in. zwolnienie akcji serca i jego kurczliwości, zmniejszenie zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen czy zmniejszenie ilości krwi, jaką podczas skurczu wyrzucają komory serca. W Polsce najczęściej rekomendowane przez lekarzy beta-blokery to: bisoprolol, metoprolol, nebiwolol. Beta-blokery są dopuszczone do leczenia nadciśnienia u kobiet w okresie ciąży, ponieważ uważane są za grupę leków stosunkowo bezpiecznych dla płodu.

  • Wazelina – jak działa?

    Wazelina od lat cieszy się popularnością wśród ludzi w każdym wieku ze względu na jej uniwersalne zastosowanie. W poniższym artykule omawiamy wszystkie zalety i właściwości wazeliny, a także sprawdzamy, czy jej stosowanie jest bezpieczne.

  • Czym są modulatory homocysteiny? Jak wpływa na zmęczenie i poziom hormonów?

    Homocysteina jest aminokwasem. Nieregulowany poziom tej cząsteczki sprzyja rozwojowi chorób układu krwionośnego u ludzi. Suplementy z modulatorami homocysteiny zawierają zazwyczaj witaminę B6, B12, kwas foliowy i betainę (trimetyloglicynę, TMG). Wyniki licznych badań naukowych wskazują, że regularne przyjmowanie przez minimum kilka tygodni modulatorów homocysteiny może przyczynić się do obniżenia nadmiernego poziomu homocysteiny we krwi.

  • Czy warto brać antyoksydanty w tabletkach, kroplach lub kapsułkach?

    Antyoksydanty w postaci tabletek to suplementy diety zawierające związki, które mogą pomóc w ochronie komórek organizmu przed uszkodzeniami powodowanymi przez wolne rodniki. Niektóre przykłady przeciwutleniaczy, które można znaleźć w postaci tabletek, to witaminy C i E, beta-karoten i selen. Przyjmowanie suplementów antyoksydacyjnych nie zawsze jest jednak zalecane. Zawsze zaleca się rozmowę z lekarzem przed przyjęciem jakichkolwiek suplementów diety.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij