Szczepionka BCG – charakterystyka, cena, skutki uboczne szczepionki na gruźlicę

Szczepionka BCG, czyli szczepionka na gruźlicę, jest w Polsce obowiązkowa. Zgodnie z kalendarzem szczepień podaje się ją śródskórnie w pierwszej dobie życia. Po prawidłowo wykonanym szczepieniu przeciwko gruźlicy w miejscu wkłucia pojawia się odczyn, a następnie owrzodzenie, które pozostawia na skórze charakterystyczną bliznę. 

1. Co to jest szczepionka BCG? 
2. Przed czym chroni szczepionka BCG?
3. Czy szczepionka BCG jest obowiązkowa?
4. Kiedy wykonuje się szczepienie na gruźlicę?
5. Ile kosztuje szczepienie BCG przeciwko gruźlicy?
6. Jak wygląda odczyn po szczepieniu BCG?
7. Jakie powikłania może powodować szczepionka BCG?
8. Przeciwwskazania do szczepienia BCG
9. Jak działa szczepionka BCG – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• kiedy zaszczepić dziecko na gruźlicę,
• jak wygląda odczyn poszczepienny w przypadku szczepionki BCG,
• w jakim stopniu szczepionka BCG zmniejsza ryzyko zachorowania na gruźlicę.

Szczepienie BCG nie chroni przed wszystkimi postaciami gruźlicy, ale przede wszystkim zmniejsza ryzyko wystąpienia jej ciężkich postaci u niemowląt i małych dzieci. Warto wiedzieć, jak wygląda prawidłowy odczyn po szczepieniu BCG oraz kiedy zmiana w miejscu podania szczepionki wymaga konsultacji z lekarzem.

Co to jest szczepionka BCG? 

Szczepionka przeciw gruźlicy (BCG – szczep Bacillus Calmette-Guerin) składa się z żywych prątków gruźlicy o znacznie osłabionej zjadliwości (atenuowanych) i pozbawionych działania chorobotwórczego. Celem szczepionki BCG jest wytworzenie odporności przeciwgruźliczej bez wywoływania pełnoobjawowej choroby. 

Po podaniu śródskórnym prątki ulegają namnożeniu w miejscu wstrzyknięcia oraz w okolicznych węzłach chłonnych. Dodatkowo w miejscu podania powstaje białawy pęcherzyk, znikający po kilku minutach. Po około 2 tygodniach lub później w miejscu szczepienia pojawia się grudka, która może przekształcić się w niewielkie owrzodzenie. Zmiana stopniowo się goi, zwykle w ciągu 2-3 miesięcy, pozostawiając charakterystyczną bliznę.

Przed szczepieniem BCG lekarz przeprowadza badanie kwalifikacyjne. W określonych sytuacjach, np. przy podejrzeniu wcześniejszego kontaktu z prątkami gruźlicy, może być konieczne wykonanie dodatkowej diagnostyki.

Przed czym chroni szczepionka BCG?

Szczepionka BCG nie zapewnia pełnej ochrony przed zakażeniem prątkiem gruźlicy, ale przede wszystkim chroni małe dzieci przed najcięższymi postaciami gruźlicy. Dotyczy to przede wszystkim gruźliczego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych oraz gruźlicy rozsianej, które mogą prowadzić do ciężkich powikłań, a nawet zgonu. 

Czym jest gruźlica?

Gruźlica jest bakteryjną chorobą zakaźną wywoływaną przez prątki gruźlicy – Mycobacterium tuberculosis. Głównym źródłem zakażenia są chorzy na gruźlicę płuc, którzy aktywnie wydalają bakterie gruźlicy wraz z wydzielinami z dróg oddechowych w trakcie kaszlu, kichania, odksztuszania czy mówienia. Prątki gruźlicy wraz z wdychanym powietrzem dostają się do płuc, gdzie, zagnieżdżając się, wytwarzają ogniska pierwotne. Następnie przenoszone są za pomocą krwi i limfy do wielu narządów, gdzie przy sprzyjających warunkach wywołują pełnoobjawową chorobę. 

Do czynników zwiększających ryzyko rozwinięcia się gruźlicy zaliczamy:

• złe warunki sanitarne czy mieszkaniowe,
• niedożywienie,
• choroby obniżające odporność organizmu (zakażenie HIV, nowotwory, choroby krwi, transplantacje narządów).

Zmiany gruźlicze mogą występować w różnych narządach ciała, z czego najczęstszą postacią jest gruźlica płuc. Nie zawsze zakażenie prątkami oznacza rozwój choroby, czasami diagnozuje się utajoną postać gruźlicy, która może przekształcić się w formę aktywną. Do zarażenia może również dojść drogą pokarmowa w wyniku spożycia produktów mlecznych pochodzących od bydła chorego na gruźlicę. W Polsce ze względu na reżim sanitarno-weterynaryjny ryzyko zakażenia drogą pokarmową jest znikome. 

Jakie są objawy gruźlicy i jak wygląda leczenie?

Objawy gruźlicy początkowo nie są nasilone i mają charakter przewlekły. Najczęściej prątki gruźlicy zagnieżdżają się w płucach, dlatego u chorych dominują objawy ze strony układu oddechowego. Pojawia się kaszel trwający powyżej 3 tygodni, któremu może towarzyszyć odkrztuszanie śluzowej bądź ropnej wydzieliny, duszności oraz ból w klatce piersiowej. Sporadycznie dochodzi do krwioplucia.  

Do objawów gruźlicy zaliczają się:

• stan podgorączkowy,
• nocna potliwość,
• brak apetytu,
• utrata masy ciała,
• osłabienie,
• złe samopoczucie.

Leczenie gruźlicy jest długotrwałe i opiera się na stosowaniu 3 lub 4 preparatów przeciwprątkowych. W Polsce terapia przeciwgruźlicza finansowana jest przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Prawidłowo wdrożony schemat leczenia kończy się wyleczeniem. Nieregularne zażywanie leków lub całkowite zaprzestanie terapii przekształca chorobę w stan przewlekły, prowadzący do ciężkich niepełnosprawności, niewydolności oddechowej lub zgonu.

Czy szczepionka BCG jest obowiązkowa?

Tak, w Polsce szczepienie przeciwko gruźlicy szczepionką BCG należy do szczepień obowiązkowych. Szczepienie wykonuje się u noworodków, najczęściej jeszcze w pierwszej dobie życia, zgodnie z obowiązującym Programem Szczepień Ochronnych.

Kiedy wykonuje się szczepienie na gruźlicę?

U wcześniaków o masie urodzeniowej poniżej 2000 g szczepienie BCG odracza się do czasu osiągnięcia odpowiedniej masy ciała i stabilnego stanu klinicznego dziecka. Szczepienie uzupełniające u osób niezaszczepionych należy wykonać możliwie jak najwcześniej, nie później niż do ukończenia 15. roku życia. Nie zaleca się powtórnego szczepienia BCG.

Podanie szczepionki przeciw gruźlicy powinno być poprzedzone badaniem kwalifikacyjnym, przeprowadzonym przez lekarza. 

Ile kosztuje szczepienie BCG przeciwko gruźlicy?

Szczepienia obowiązkowe realizowane w ramach Programu Szczepień Ochronnych są bezpłatne. Szczepionka BCG podawana noworodkom w szpitalu zakupiona jest z budżetu państwa i dystrybuowana przez Inspekcję Sanitarną. Szczepienie uzupełniające dla osób niezaszczepionych, w ramach szczepień obowiązkowych (bezpłatnych) do ukończenia 15. roku życia, powinno być przeprowadzone w przychodni POZ. Przychodnia POZ odbiera szczepionki zakupione z budżetu państwa na podstawie zapotrzebowania z Powiatowej Stacji Sanitarno–Epidemiologicznej. 

Jak wygląda odczyn po szczepieniu BCG?

Po szczepieniu BCG w miejscu podania szczepionki pojawia się charakterystyczny odczyn.

Taki przebieg jest prawidłową reakcją na szczepienie.

Jakie powikłania może powodować szczepionka BCG?

Szczepionka przeciw gruźlicy podawana zdrowym dzieciom uznawana jest za bezpieczną.

1. Miejscowe odczyny poszczepienne (owrzodzenia, ropnie podskórne, krostki) nie wymagają leczenia, jedynie ochrony przed nadkażeniami, ustępują one samoistnie po około 3 miesiącach od zaszczepienia. Duże owrzodzenie, ropień lub nasilona reakcja w miejscu szczepienia wymagają konsultacji lekarskiej.
2. Niewielkie powiększenie regionalnych węzłów chłonnych może być prawidłową reakcją po szczepieniu BCG. Szczególnej uwagi wymagają natomiast węzły znacznie powiększone lub bolesne.
3. Konsultacja lekarska jest również wymagana w przypadku: wystąpienia gorączki, zaburzeń oddychania, bolesności czy ropnego zapalenia węzłów chłonnych.

Ciężkie powikłania po szczepieniu przeciw gruźlicy występują sporadycznie i najczęściej dotyczą osób z wrodzonymi zaburzeniami odporności. 

Przeciwwskazania do szczepienia BCG

Szczepionka BCG zawiera żywe, osłabione prątki, dlatego nie może być podawana osobom z ciężkimi zaburzeniami odporności. Ostateczną decyzję o możliwości wykonania szczepienia podejmuje lekarz podczas badania kwalifikacyjnego.

1. Do przeciwwskazań do szczepienia BCG należą przede wszystkim ciężkie wrodzone lub nabyte niedobory odporności, w tym zakażenie HIV, a także leczenie, które znacząco osłabia funkcjonowanie układu odpornościowego, np. leczenie immunosupresyjne.
2. Szczepienia nie wykonuje się również u osób, u których wystąpiła ciężka reakcja alergiczna na składnik szczepionki.
3. W przypadku ostrej choroby z gorączką lub uogólnionego zakażenia skóry szczepienie może zostać czasowo odroczone. Niewielkie zmiany skórne, takie jak wyprysk, nie zawsze są przeciwwskazaniem – szczepionkę można podać w zdrową okolicę skóry.
4. U noworodków decyzja o terminie szczepienia może wymagać indywidualnej oceny stanu zdrowia dziecka, szczególnie w przypadku wcześniactwa lub podejrzenia zaburzeń odporności.

Jak działa szczepionka BCG – najczęściej zadawane pytania

Czy zaczerwienienie, krostka lub strupek po BCG są prawidłowe?

Tak, zaczerwienienie, grudka, krostka, a następnie niewielkie owrzodzenie i strupek są typowymi etapami prawidłowego odczynu po szczepieniu BCG. Zmiany mogą utrzymywać się przez kilka tygodni, a ich całkowite wygojenie może trwać nawet 2-3 miesiące.

Kiedy odczyn po szczepieniu BCG powinien zaniepokoić rodzica?

Niepokój powinny wzbudzić przede wszystkim nasilające się lub rozległe zmiany w miejscu szczepienia, duży ropień, znaczne powiększenie okolicznych węzłów chłonnych, a także pojawienie się zmian skórnych poza miejscem szczepienia lub objawów ogólnych. W takiej sytuacji dziecko powinno zostać ocenione przez lekarza.

Czy szczepionka BCG chroni przed każdą postacią gruźlicy?

Nie, najlepiej udokumentowana jest ochrona przed ciężkimi postaciami gruźlicy u małych dzieci, szczególnie gruźliczym zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych i gruźlicą rozsianą. Skuteczność BCG w zapobieganiu gruźlicy płucnej jest bardziej zmienna, dlatego szczepienie nie oznacza całkowitej ochrony przed zachorowaniem.