pleśń na kawałku pomidora
Marta Pietroń

Mykotoksyny – czym grozi zatrucie nimi?

Zdarza Ci się odkroić spleśniały kawałek produktu spożywczego, a jego pozostałą część skonsumować, jak gdyby nic się nie stało? Jeśli tak, to powinieneś dowiedzieć się, czym są mikotoksyny, które w latach 60. XX wieku były przyczyną masowego zatrucia indyków w Anglii. Co więcej, podczas wielu wojen wykorzystywano je jako broń biologiczną (tzw. żółty deszcz). Dlaczego mikotoksyny są tak niebezpieczne dla ludzi? W jakich produktach możemy je znaleźć? Jakie są objawy zatrucia pleśnią i jak je leczyć?

Mykotoksyny – czym są?

Mykotoksyny to substancje silnie trujące, wytwarzane głównie przez grzyby pleśniowe z rodzajów Aspergillus, Penicillium i Fusarium. Stąd też ich nazwa, pochodząca od greckiego słowa mycos, czyli grzyb, i łacińskiego toxicum, czyli truzicna. 

Grzyby pleśniowe powszechnie występują w naszym środowisku, np. w mikroflorze gleby, jak również mogą pojawiać się w zawilgoconych budynkach, drewnie, na papierze, płycie pilśniowej, ścianie gipsowej czy płótnie. Optymalną temperaturą do ich rozwoju jest zakres 20–25°C, dlatego szczególnie dużo mykotoksyn powstaje w klimacie podzwrotnikowym i zwrotnikowym podczas niewłaściwego zbioru i przechowywania plonów.

Po raz pierwszy informacje na temat mikotoksyn pojawiły się w 1711 roku i dotyczyły toksyczności sklerotu sporyszu. O wiele głośniej zrobiło się o nich w latach 60. ubiegłego wieku, kiedy to doszło do masowego zatrucia indyków (padło około 100 000 sztuk) na farmach drobiowych w Anglii przez, jak się później okazało, toksyczne działanie aflatoksyny. Od tamtej pory prowadzono liczne badania nad metabolitami grzybów i ich wpływem na organizmy żywe. Dzisiaj wiemy, że mikotoksyny są związkami toksycznymi zarówno dla ludzi, zwierząt, roślin, a nawet drobnoustrojów.

Mykotoksyny wykazują działanie:

  • hepatotoksyczne – uszkadzają wątrobę,
  • nefrotoksyczne – uszkadzają nerki,
  • neurotoksyczne – zaburzają pracę układu nerwowego,
  • immunotoksyczne – negatywnie wpływają na układ odpornościowy,
  • teratogenne – mogą przyczyniać się do występowania wad u płodu,
  • mutagenne – mogą być przyczyną mutacji genetycznych.
Co więcej, jedna z mikotoksyn – aflatoksyna, a dokładnie jej forma B1 – ma kancerogenne (rakotwórcze) działanie i wywołuje raka wątroby. 

Rodzaje mikotoksyn

Wyróżnia się ponad 400 mykotoksyn, z czego najistotniejsze z punktu widzenia ekonomicznego i toksykologicznego są:

  • aflatoksyna B1 – najpowszechniej występująca mikotoksyna; wykrywana jest w orzeszkach arachidowych, bawełnie, kukurydzy, mleku, mięsie czy jajach; nawet przy bardzo małych stężeniach ma silne działanie mutagenne i teratogenne; narażenie na jej działanie zwiększa ryzyko wystąpienia marskości lub raka wątroby;
  • ochratoksyna A – zanieczyszcza zboża (jęczmień, pszenicę, owies, kukurydzę), kawę oraz winogrona; z łatwością przenika do mleka matki; można ją spotkać także w produktach mięsnych oraz mleku; uszkadza nerki i wątrobę oraz wykazuje działanie neurotoksyczne (uszkadza hipokamp odpowiedzialny głównie za pamięć) i immunotoksyczne;
  • deoksyniwalenol – którego źródłem są zboża: pszenica, jęczmień, kukurydza, owies oraz produkty przetworzone pochodzenia roślinnego, np. chleb, mąka, makaron, słód oraz piwo; ma toksyczny wpływ na układ pokarmowy: oprócz utraty łaknienia, biegunki i wymiotów może powodować krwotoki wewnętrzne w żołądku, jelitach, nerkach;
  • fumonizyna B – dotyka upraw kukurydzy oraz produktów zawierających kukurydzę; może przyczynić się do występowania nowotworów przewodu pokarmowego (zwłaszcza raka przełyku); u płodów powoduje zaburzenia rozwojowe kręgosłupa i mózgu (najczęściej rozszczep kręgosłupa i bezmózgowie);
  • zearalenon – występujący głównie w kukurydzy, sianie i kiszonkach; nazywany jest „mikoestrogenem”, ponieważ wykazuje powinowactwo do receptorów estrogenowych, u zwierząt hodowlanych może działać jako antykoncepcja, zaś u ciężarnych jest powodem poronień.
Nawet niewielkie dawki wymienionych mikotoksyn mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi oraz zwierząt.

Polecane dla Ciebie

Mikotoksyny w żywności

Mikotoksyny są jednymi z najgroźniejszych zanieczyszczeń żywności, można je znaleźć również w paszy dla zwierząt, zwłaszcza w ziarnach kukurydzy, śrucie zbożowej i sojowej. Ryzyko ich wystąpienia pojawia się już w trakcie wegetacji roślin na polu, podczas zbiorów, magazynowania czy transportowania. Stąd też bardzo ważne jest przestrzeganie zasad dobrej praktyki rolniczej oraz przemysłowej, co pozwala zminimalizować ryzyko wystąpienia mikotoksyn w żywności.

Z racji dość dużego zagrożenia, jakie niesie za sobą spożycie mikotoksyn, żywność w Polsce jest stale monitorowana pod kątem przestrzegania norm dopuszczalnych dla ich obecności w produktach spożywczych.

Mikotoksyny najczęściej wykrywane są w:

  • zbożach,
  • mące,
  • otrębach pszennych,
  • pieczywie,
  • mieszankach kuchennych,
  • ziarnach kukurydzy,
  • orzechach.

Ich źródłem mogą być także produkty mleczne, jaja, mleko czy mięso, co wynika z karmienia zwierząt paszą z mikotoksynami.

Jeśli w lodówce znajdziemy produkty z pleśnią – zazwyczaj są to owoce, warzywa, nabiał – to niestety, ale należy wyrzucić je w całości. W żaden sposób nie pomoże odkrojenie zepsutej części, ponieważ pozbycie się pleśni nie powoduje usunięcia mikotoksyn rozsianych po całym produkcie. Również gotowanie, pieczenie ani jakakolwiek inna obróbka termiczna nie zlikwiduje ich, ponieważ mykotoksyny są odporne na wysokie temperatury.

Zatrucie pleśnią – co robić? Jak rozpoznać?

Schorzenia wywoływane przez mikotoksyny to mikotoksykozy potocznie nazywane zatruciem pleśnią. Do zatrucia najczęściej dochodzi na skutek spożycia zanieczyszczonej żywności, czyli drogą pokarmową. Mogą również przedostać się drogą oddechową w wyniku przebywania w pomieszczeniach, gdzie są one obecne (zagrzybione budynki, słabo wentylowane pomieszczenia czy też miejsca klimatyzowane) lub podczas pracy z zanieczyszczoną żywnością (zbiory plonów, ich magazynowanie, transportowanie czy też sprzedawanie).

Jak rozpoznać zatrucie mikotoksynami? Nie jest to łatwe, ponieważ objawy nie są na tyle specyficzne, żeby od razu powiązać je z mikotoksykozą.

Najczęstsze objawy zatrucia pleśnią to:

  • ostre zatrucie pokarmowe z towarzyszącym bólem brzucha, wymiotami i biegunką,
  • odczuwanie zmęczenia, apatia,
  • zaburzenia koncentracji, pamięci,
  • zawroty głowy,
  • utrata przytomności,
  • ból i sztywność stawów,
  • zaburzenia krzepliwości krwi,
  • objawy alergiczne: nieżyt nosa, zmiany skórne.
Jeśli podejrzewasz, że mogłeś być narażony na kontakt z mikotoksynami i dodatkowo wystąpiły u Ciebie którekolwiek z powyższych objawów zgłoś się niezwłocznie do lekarza. Pozwoli to zminimalizować wpływ tych toksycznych substancji na Twój organizm.

Niestety, nie istnieją leki na zatrucie mikotoksynami, a leczenie ma charakter objawowy. W przypadku biegunki należy podać węgiel aktywny, który ma zdolność wiązania się z różnymi substancjami, dzięki czemu toksyny zostaną usunięte z organizmu. Przy biegunce istotne jest także regularne przyjmowanie płynów, aby zapobiec odwodnieniu. W przypadku wystąpienia poważniejszych objawów, należy natychmiastowo skontaktować się z lekarzem.

  1. S. Jarzynka i in., Mikotoksyny – niebezpieczne metabolity grzybów pleśniowych, „Medycyna Rodzinna”, nr 4 2010.
  2. J. Chełkowski, Mikotoksyny, grzyby toksynotwórcze i mikotoksykozy, cropnet.pl [online] http://www.cropnet.pl/dbases/mycotoxins.pdf.pl/download [dostęp:] 2.12.2022.
  3. G. Kowalska, R. Kowalski, Kontrola obecności mykotoksyn w produktach rolniczych i żywności. Cz.I, „Argonomy Science”, nr 3 2020.
  4. A. Kuzdraliński, Mikotoksyny, e-biotechnologia.pl [online] http://www.e-biotechnologia.pl/artykuly/mikotoksyny/ [dostęp:] 2.12.2022.
  5. Z. Gliński, Mikotoksykoza fumonizynowa zwierząt i człowieka, „Życie Weterynaryjne”, nr 94 (10) 2019.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi Ikona

Polecane artykuły

  • Dieta dla morsa – co powinny jeść osoby uprawiające morsowanie?

    Morsowanie jest formą rekreacji ruchowej uprawianej na świeżym powietrzu, która w ostatnich latach zyskuje na popularności nie tylko w Polsce, ale także w wielu różnych krajach Europy i Ameryki Północnej. Polega ono na zanurzaniu ciała w zimnej wodzie jeziora, rzeki lub morza, najczęściej w okresie zimowym, w celu odnowy sił psychofizycznych oraz poczucia relaksu i dobrej zabawy.

  • Dieta w depresji – co jeść?

    Skuteczność aktualnie stosowanych metod zapobiegania i leczenia depresji jest ograniczona, w dodatku często wiąże się z występowaniem skutków ubocznych. Obecnie dobrze wiadomo, że dieta wywiera istotny wpływ na ogólny stan zdrowia i dobrostan psychiczny, co sugeruje, że może być również ważnym elementem terapii wspomagającej leczenie depresji.

  • Dieta dla młodego piłkarza – co powinien jeść młody sportowiec uprawiający piłkę nożną?

    W dzisiejszych czasach coraz więcej młodych sportowców ma świadomość, że na ostateczny sukces w sporcie wpływ ma nie tylko systematyczny trening, lecz również dieta i zdrowy styl życia.

  • Dieta siatkarza – co jedzą zawodowi siatkarze?

    Nieadekwatna podaż energii oraz składników odżywczych w diecie siatkarza może przyczyniać się do zmniejszenia masy, siły i wytrzymałości mięśniowej, zakłócenia regeneracji potreningowej, jak również obniżenia odporności oraz zwiększenia ryzyka wystąpienia przetrenowania i kontuzji. Oznacza to, że na ostateczny sukces zawodowych siatkarzy ma istotny wpływ nie tylko systematyczna realizacja indywidualnie dobranego programu treningowego, lecz także przestrzeganie odpowiednio zbilansowanej i zróżnicowanej diety oraz jej suplementacji.

  • Bułka z bananem – na czym polegała dieta Adama Małysza?

    Adam Małysz jest niezwykle utytułowanym skoczkiem narciarskim, który odniósł znaczące sukcesy sportowe zarówno na arenie krajowej, jak i międzynarodowej. O ulubionym przysmaku „Orła z Wisły” – słynnej bułce z bananem – słyszał każdy kibic skoków narciarskich w Polsce.  

  • BCAA – czym jest, jak stosować i efekty

    Aminokwasy egzogenne to grupa dziewięciu aminokwasów, których organizm człowieka nie potrafi samodzielnie wytwarzać i dlatego muszą być regularnie dostarczane wraz z pokarmem. Wśród nich znajdują się trzy aminokwasy o rozgałęzionych łańcuchach bocznych, które od wielu lat przykuwają uwagę osób systematycznie uprawiających sport. Dzieje się tak ze względu na potencjalne korzyści wynikające z ich dodatkowej suplementacji.

  • Dieta Montignaca – czym jest?

    Dieta Montignaca jest metodą walki z nadwagą i otyłością, która jeszcze do niedawna była dosyć powszechnie stosowana w wielu krajach europejskich. Jej popularność wzięła się w dużej mierze z braku potrzeby skrupulatnego liczenia kalorii oraz ograniczenia ilości spożywanego pokarmu w celu uzyskania pożądanego efektu odchudzającego. Według opinii samego autora diety, Michela Montignaca, głównym powodem rozwoju nadwagi i otyłości nie jest zbyt wysokie spożycie kalorii w diecie, lecz nadmierna konsumpcja pokarmów węglowodanowych charakteryzujących się wysokim indeksem glikemicznym (IG).

  • Terapia śmiechem – geloterapia

    „Śmiech jest ćwiczeniem fizycznym wielce dla zdrowia korzystnym”. Słowa Arystotelesa, wypowiedziane ponad dwa tysiące lat temu, są wciąż aktualne i zostały udowodnione we współczesnych badaniach naukowych.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij