Foliany – właściwości i źródła folacyny i kwasu foliowego

Foliany, czyli folacyna i kwas foliowy stanowią szeroką grupę związków, będącymi pochodnymi pteryny, które różnią się stopniem utlenienia i charakteryzują się aktywnością biologiczną kwasu foliowego. Kwas foliowy nie ma toksycznego charakteru, niemniej jego zbyt duże dawki mogą utrudniać rozpoznanie niedokrwistości wywołanej niedoborem witaminy B12. Jakie są objawy niedoboru folianów, co stanowi najlepsze źródła tych związków w pożywieniu oraz jaka jest zalecana dawka dzienna folianów? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

Foliany, do których należy kwas foliowy, wywierają wielokierunkowe działanie biologiczne. Jest ono kluczowe dla właściwego funkcjonowania organizmu, ponieważ związki te biorą udział m.in. w wytwarzaniu kwasów nukleinowych i aminokwasów. Foliany są niezbędne dla prawidłowego działania układu nerwowego, krwiotwórczego oraz krążenia, dlatego jego prawidłowe uzupełnienie, a w przypadku obniżonego poziomu – suplementacja, jest tak ważna dla utrzymania zdrowia. Ponadto niedobór folianów w organizmie może spowodować wystąpienie ciężkich chorób, takich jak anemia megaloblastyczna, hiperhomocysteinemia, a nawet nowotwory. Zbyt niski poziom folianów jest niebezpieczny zwłaszcza w okresie  ciąży. U ciężarnych z niedoborem tych związków może dojść do poronień, a w organizmie rozwijającego się płodu mogą wystąpić wady cewy nerwowej oraz upośledzenie dziecka.  Dlatego suplementacja folianów i utrzymanie ich prawidłowego poziomu w organizmie jest niezbędna dla kobiet w okresie ciąży, dla prawidłowego rozwoju płodu.

Co to są foliany?

Foliany stanowią dużą grupę związków kluczowych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu, które należy dostarczać wraz z pożywieniem. Zalicza się do nich m.in. kwas foliowy zbudowany z kwasu p-aminobenzoesowego, kwasu glutaminowego i zasady pterydynowej. Substancje należące do folianów różnią się stopniem utlenowania pierścienia pterydyny oraz liczbą reszt kwasu glutaminowego.

W organizmie człowieka aktywną biologicznie formą folianów jest kwas tetrahydrofoliowy, którego pochodne biorą udział w licznych przemianach biochemicznych, pełniąc funkcję koenzymów. W ten sposób foliany uczestniczą w podziale komórek (syntezie kwasów nukleinowych), wytwarzaniu białek, aminokwasów. Ponadto są niezbędne w procesach wytwarzania otoczki  mielinowej budującej komórki nerwowe. Dodatkowo zmniejszają ryzyko wystąpienia wad cewy nerwowej u płodu.

Źródła folianów

Kwas foliowy jedynie w niewielkim stopniu jest syntetyzowany przez bakterie jelitowe, dlatego musi być dostarczany z zewnątrz wraz z pożywieniem. Foliany występują zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego. Jednak głównym ich źródłem są warzywa. Największa zawartość folianów występuje w surowych lub krótko gotowanych warzywach liściastych (szpinak, sałata, szpinak), brokułach, brukselce. Znaczne ilości folianów występują w strączkach (groch, fasola, soja), drożdżach oraz warzywach i owocach (pietruszka, jarmuż, papryka, kiwi, maliny, pomarańcze). W produktach pochodzenia zwierzęcego bogate w foliany są podroby, a zwłaszcza wątróbka. Źródłem folianów jest także mąka pszenna, orzechy arachidowe i laskowe oraz pieczywo pszenne i żytnie.

W Polsce kwasem foliowym wzbogacane są produkty żywnościowe, które mogą utracić go w czasie przetwarzania technologicznego,  np. płatki zbożowe oraz soki warzywne i owocowe. Nie zmienia do faktu, że zwiększone zapotrzebowanie na kwas foliowy w poszczególnych grupach pacjentów wymaga dodatkowej suplementacji zgodnie z wytycznymi specjalistów.

Niedobór folianów – przyczyny, objawy

Zbyt niski poziom folianów w organizmie daje szereg objawów zewnętrznych, które można łatwo zaobserwować. 

Objawy niedoboru kwasu foliowego:

• nadmierna bladość skóry,
• stany zapalne w obrębie języka i warg,
• zaczerwienienie oraz owrzodzenie języka,
• gwałtowne oraz przedwczesne siwienie włosów.

Objawy neurologiczne niedoboru kwasu foliowego:

• zaburzenia koncentracji,
• nadmierne zmęczenie,
• problemy z zasypianiem i snem,
• uczucie niepokoju i lęku,
• depresja,
• drażliwość,
• pogorszenie samopoczucia.

W najcięższych przypadkach niedobór folianów może doprowadzić do: wad cewy nerwowej u płodu, niedokrwistości megaloblastycznej, zwiększenia poziomu homocysteiny (co w połączeniu z niedoborem witaminy B6 i kobalaminy, czyli witaminy B12 u osoby dorosłej może doprowadzić do rozwoju miażdżycy), a nawet do nowotworów. Jeśli ciężarna nie ma odpowiedniego poziomu folianów, wówczas u rozwijającego się nowo poczętego dziecka mogą wystąpić zaburzenia rozwoju układu nerwowego, które mogą prowadzić do rozszczepienia kręgosłupa, przepukliny mózgu i rdzenia kręgowego oraz bezmózgowia.

Ponadto, warto dodać, że wyniki niektórych badań naukowych potwierdzają, że niedobór folianów przyczynia się do rozwoju choroby Alzhaimera.

Nadmiar folianów – objawy

Zbyt duża ilość folianów dostarczanych do organizmu, np. w formie suplementów kwasu foliowego  i jego pochodnych (spożywanie powyżej 15 mg na dobę, jeśli brak jest stwierdzonych niedoborów), prowadząca do zwiększonego poziomu tych związków w organizmie, nie wywołuje zazwyczaj poważnych działań niepożądanych i nie powoduje efektu toksycznego. Niekiedy mogą wystąpić objawy alergiczne, takie jak odczyny skórne oraz łagodne zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego i układu nerwowego, a także szkodliwe kryształy folacyny w moczu.

Istnieją również przypuszczenia, że nadmiar folianów może prowadzić do hipermetylacji DNA, co może spowodować inaktywację genów supresorowych, odpowiedzialnych za prawidłową kontrolą podziałów komórkowych.

Co suplementować z folianami, a co ogranicza ich przyswajalność?

Foliany są wrażliwe na działanie podwyższonej temperatury, światła, a także pH środowiska. W trakcie przechowywania żywności bogatej w kwas foliowy i jego pochodne, związki te ulegają procesowi utleniania do form słabiej przyswajalnych. Podczas gotowania oraz przetwarzania folianów następuje znaczna ich utrata, przy czym strata zawartości początkowej może sięgać 40–70%. Dlatego produkty będące źródłem folianów, jak owoce i warzywa najlepiej przechowywać w niskiej temperaturze, w zaciemnionym miejscu. Dodatkowo najkorzystniej spożywać je na surowo lub po łagodnej obróbce termicznej, np. gotowaniu na parze. Wchłanianie kwasu foliowego i jego pochodnych może poprawić jednoczesna podaż źródeł witamin z grupy B oraz witaminy C. Z kolei zmniejszenie wchłaniania folianów mogą spowodować alkohol lub hormonalne środki antykoncepcyjne. Zalecane dzienne spożycie folianów to 400 µg.