Dieta przy marskości wątroby. Co jeść, czego unikać, przykładowy jadłospis

Marskość wątroby jest czternastą przyczyną zgonów na świecie – każdego roku powoduje śmierć 1,03 miliona ludzi. To przewlekły stan chorobowy, który wiąże się z dużym ryzykiem niedożywienia, sarkopenii i zespołem kruchości organizmu. Dieta odgrywa istotną rolę we wspomaganiu leczenia marskości wątroby. Jaka dieta jest zalecana przy marskości wątroby?

1. Czym jest marskość wątroby i jakie są jej objawy?
2. Marskość wątroby a dieta – najważniejsze zasady
3. Dieta przy marskości wątroby – lista produktów zalecanych i zabronionych
4. Przykładowy jadłospis w diecie na marskość wątroby
5. Dieta w marskości wątroby – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest marskość wątroby i jakie są jej objawy,
• co jeść przy marskości wątroby,
• czego nie wolno jeść przy marskości wątroby.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, na czym polega odpowiednia dieta przy marskości wątroby, poznasz jej najważniejsze zalecenia oraz nauczysz się świadomie wybierać produkty, które wspierają leczenie chorej wątroby.

Czym jest marskość wątroby i jakie są jej objawy?

Marskość wątroby jest stanem, w którym wątroba ulega bliznowaceniu (patologicznemu włóknieniu) i trwałemu uszkodzeniu. U chorych z marskością wątroby tkanka bliznowata (tkanka łączna włóknista) zastępuje zdrową tkankę wątroby, co prowadzi do zmniejszenia ilości czynnego miąższu wątroby i zaburzeń jej prawidłowego funkcjonowania. W wyniku uogólnionego uszkodzenia miąższu wątroby dochodzi do zaburzeń czynności wątroby oraz struktury układu naczyniowego, czego następstwem jest nadciśnienie wrotne prowadzące między innymi do wodobrzusza i powiększenia śledziony. Marskość wątroby stanowi końcowe stadium wielu przewlekłych chorób tego narządu, a jej postęp prowadzi do niewydolności wątroby.

Marskość wątroby ma zazwyczaj wieloletni przebieg, a objawy kliniczne zależą od czasu trwania choroby, ilości czynnego miąższu wątroby, zaburzeń krążenia wrotnego oraz wdrożonego leczenia. Co ciekawe, nawet u 40% chorych marskość wątroby przebiega całkowicie bezobjawowo i jest wykrywana zupełnie przypadkowo. Najczęściej zgłaszane objawy ogólne marskości wątroby obejmują m.in.:

• osłabienie i łatwą męczliwość,
• stan podgorączkowy,
• utratę apetytu,
• spadek masy ciała,
• wygląd „kasztanowego ludzika” (szczupłe kończyny górne i dolne z powodu znacznego zaniku masy mięśniowej oraz powiększony obwód brzucha spowodowany wodobrzuszem),
• bolesne skurcze mięśni (nasilające się zwłaszcza w nocy),
• drżenie mięśniowe,
• świąd skóry,
• zaburzenia nastroju i koncentracji uwagi.

Marskość wątroby a dieta – najważniejsze zasady

Dieta przy marskości wątroby powinna pokrywać zwiększone dzienne zapotrzebowanie na energię (30–40 kcal na kilogram masy ciała na dobę) i białko (1,2–1,5 g na kilogram masy ciała na dobę), przy czym zaleca się, aby 60–70% białka pochodziło ze źródeł roślinnych. Chorzy bez cech niedożywienia powinni spożywać 30–35 kcal na kilogram masy ciała na dobę, podczas gdy osoby niedożywione wymagają większego dziennego spożycia energii na poziomie 35–40 kcal na kilogram masy ciała. Dieta przy marskości wątroby powinna dostarczać 45–65% energii pochodzącej z węglowodanów (zwłaszcza o niskim indeksie i ładunku glikemicznym) oraz 20–35% z tłuszczów (głównie roślinnych). Zaleca się, aby w diecie na marskość wątroby dzienne spożycie błonnika pokarmowego mieściło się w zakresie od 25 g do 45 g ze względu na jego pozytywny wpływ na mikrobiotę jelitową oraz motorykę przewodu pokarmowego. U pacjentów z wodobrzuszem lub obrzękiem zaleca się ograniczenie spożycia sodu do 2000–2600 mg na dobę, co odpowiada około jednej płaskiej łyżeczce soli kuchennej.

Dieta powinna uwzględniać 3 główne posiłki (śniadanie, obiad, kolację) oraz 3 przekąski w postaci drugiego śniadania, podwieczorku i późnowieczornego lekkiego posiłku zjedzonego między 19:00 a 22:00. Późna wieczorna przekąska powinna zawierać 200–275 kcal, 15–20 g białka oraz około 50 g węglowodanów.

Dieta w marskości wątroby – co jeść? Zalecane produkty

Do produktów zalecanych w marskości wątroby zalicza się różnokolorowe warzywa i owoce (głównie świeże), produkty zbożowe (przede wszystkim z pełnego przemiału), nasiona roślin strączkowych, naturalne napoje roślinne (bez cukru), mleko i naturalne przetwory mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu, niesolone i niesłodzone orzechy, migdały, nasiona i pestki, chude mięso drobiowe, jaja, gotowane i pieczone ryby oraz oliwę z oliwek z pierwszego tłoczenia. Świeże i niskoprzetworzone produkty dostarczają składników odżywczych i bioaktywnych, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu, poprawy czynności wątroby oraz stanu odżywienia. Pacjentom z marskością wątroby zaleca się także regularne spożywanie niesłodzonej kawy w ilości co najmniej 2 filiżanek dziennie w celu zmniejszenia ryzyka postępu włóknienia wątroby oraz rozwoju raka wątrobowokomórkowego.

Dieta dla osób z marskością wątroby – produkty zakazane

Dieta na marskość wątroby powinna być uboga we fruktozę i sacharozę, które są silnymi czynnikami wywołującymi insulinooporność oraz lipogenezę de novo w wątrobie, czyli proces, w którym nadmiar węglowodanów jest przekształcany w kwasy tłuszczowe, a następnie magazynowany w postaci trójglicerydów. Produkty bogate we fruktozę i sacharozę są zakazane w diecie na marskość wątroby, ponieważ powodują zaburzenia czynności wątroby i jej stłuszczenie, zapalenie oraz włóknienie. Zalicza się do nich przede wszystkim słodzone napoje, syropy owocowe, cukier stołowy, miód, słodzony nabiał, słodkie płatki śniadaniowe oraz słodycze i wyroby cukiernicze.

Chorzy na marskość wątroby powinni również unikać produktów ciężkostrawnych i wysokoprzetworzonych, takich jak słone przekąski (np. chipsy), dania typu fast food (np. hamburgery, hot-dogi, kebaby) czy przetworzone czerwone mięso (np. boczek, parówki i kabanosy). Dieta na marskość wątroby całkowicie wyklucza spożycie jakichkolwiek napojów alkoholowych, które powodują uszkodzenie wątroby oraz nasilenie niedożywienia związanego z niedoborem składników odżywczych, np. cynku i niektórych witamin rozpuszczalnych w wodzie.

Dieta przy marskości wątroby – lista produktów zalecanych i zabronionych

Produkty zalecane w diecie przy marskości wątroby:

• wszystkie świeże, mrożone i kiszone warzywa;
• wszystkie świeże i mrożone owoce (w umiarkowanych ilościach);
• suszone owoce bez cukru (w ograniczonych ilościach);
• pełnoziarniste produkty zbożowe – mąki z pełnego przemiału, pieczywo pełnoziarniste na zakwasie, płatki zbożowe naturalne (np. owsiane, orkiszowe, żytnie), kasze (m.in. bulgur, gryczana, jęczmienna pęczak, jaglana), ryż (np. brązowy, dziki, czerwony), makarony razowe (np. pszenny, żytni, gryczany, orkiszowy);
• pseudozboża – komosa ryżowa (quinoa), amarantus;
• warzywa skrobiowe – ziemniaki i bataty gotowane oraz pieczone (bez dodatku dużej ilości tłuszczu);
• nasiona roślin strączkowych i ich przetwory – gotowana ciecierzyca, groch, soczewica, fasola, bób, soja, ciecierzyca, pasty z nasion roślin strączkowych (np. hummus, fava), tofu, tempeh, mąka sojowa, naturalne napoje sojowe bez dodatku cukru, makarony z nasion roślin strączkowych (np. soczewicy, ciecierzycy, zielonego groszku);
• pasteryzowane mleko i produkty mleczne – mleko do 2% zawartości tłuszczu, naturalne przetwory mleczne (bez dodatku cukru) do 3% zawartości tłuszczu (np. jogurt, kefir, maślanka, mleko acidofilne, zsiadłe mleko, skyr, serek wiejski lekki, chude i półtłuste sery twarogowe), sery o obniżonej zawartości tłuszczu (mozzarella, feta, pleśniowe i żółte);
• chude mięso bez skóry – indyk, kurczak, królik oraz okazjonalnie niskotłuszczowa cielęcina, wołowina i wieprzowina (np. schab, polędwiczki), wędliny drobiowe;
• świeże ryby – dorsz, sola, morszczuk, mintaj, miruna, sandacz, leszcz, pstrąg, makrela, łosoś, halibut, śledź;
• jaja – gotowane na miękko, na twardo, w koszulce, jajecznica na parze, omlet smażony bez tłuszczu lub na niewielkiej ilości oliwy z oliwek;
• wszystkie orzechy, nasiona i pestki bez cukru, soli, czekolady oraz karmelu;
• słodkie przekąski – w umiarkowanych ilościach gorzka czekolada (minimum 70% kakao), przeciery owocowe, musy i sorbety bez dodatku cukru, smoothie i jogurty owocowe (bez cukru), niskosłodzone dżemy, kisiele i budynie z dodatkiem erytrytolu;
• tłuszcze – oliwa z oliwek z pierwszego tłoczenia, zimnotłoczony olej rzepakowy i lniany, margaryny miękkie ze sterolami lub stanolami roślinnymi.

Produkty zabronione lub niezalecane w diecie przy marskości wątroby:

• warzywa z dodatkiem masła, tłustych sosów, zasmażek;
• owoce kandyzowane, w syropach;
• soki i nektary owocowe;
• ziemniaki z dodatkiem masła, śmietany lub zasmażki, placki ziemniaczane i frytki smażone na tłuszczu;
• jogurty owocowe i desery mleczne z dodatkiem cukru;
• tłuste mięsa – żeberka, karkówka, golonka, baranina, gęsina, kaczka;
• tłuste wędliny – baleron, salami, boczek, konserwy mięsne, salceson, pasztety, parówki, kabanosy, kiełbasy, kaszanka;
• ryby w oleju i śmietanie, paluszki rybne w panierce smażone na tłuszczu;
• jaja smażone na dużej ilości tłuszczu (np. maśle, boczku, smalcu), jajka z majonezem;
• surowe lub niedogotowane mięso, jaja i owoce morza (np. tatar, sushi, carpaccio);
• niepasteryzowane mleko i jego przetwory;
• parówki i pasztety sojowe, kotlety sojowe w panierce;
• orzechy w czekoladzie, karmelu, miodzie, posypce, panierce oraz solone;
• słodycze o wysokiej zawartości cukru i tłuszczu, np. ciasta, ciastka, batony, praliny, czekolada mleczna i biała, chałwa, pączki, faworki, cukierki;
• słone przekąski, np. chipsy, słone paluszki, prażynki, krakersy, nachosy, chrupki;
• żywność typu fast food, np. zapiekanki, hot-dogi, hamburgery, kebaby, nuggetsy, pizza;
• wszystkie słodkie napoje gazowane i niegazowane oraz alkoholowe.

Przykładowy jadłospis w diecie na marskość wątroby

Co jeść przy marskości wątroby? Poniżej znajduje się przykładowy jadłospis dla osób z rozpoznaną marskością wątroby.

Śniadanie: owsianka na naturalnym napoju sojowym bez cukru z kiwi, malinami, skyrem, świeżo mielonym siemieniem lnianym, migdałami, pestkami dyni i gorzkim kakao

Drugie śniadanie: koktajl na bazie jogurtu naturalnego z bananem, borówkami amerykańskimi, cynamonem, kardamonem, nasionami chia i masłem migdałowym

Obiad: gotowany ryż brązowy z filetem z łososia pieczonym w ziołach prowansalskich i warzywami gotowanymi na parze (brokuły, cukinia, papryka)

Podwieczorek: zupa krem z dyni, marchewki, ziemniaków, cebuli i czosnku, z dodatkiem natki pietruszki, oliwy z oliwek z pierwszego tłoczenia oraz mieszanki ziół i przypraw

Kolacja: jajka na miękko z pieczywem żytnim razowym na zakwasie, hummusem, sałatą masłową, pomidorem, bazylią i pieprzem ziołowym

Nocna przekąska: jogurt naturalny skyr pitny zmiksowany z bananem i płatkami jaglanymi

Dieta w marskości wątroby – najczęściej zadawane pytania

Czego nie wolno jeść przy marskości wątroby?

Przy marskości wątroby nie wolno jeść żywności o wysokiej zawartości sodu (np. wędlin, chipsów, paluszków), przetworzonego czerwonego mięsa (np. bekonu, parówek, kabanosów), dań typu fast food, niepasteryzowanego mleka i przetworów mlecznych oraz surowych lub niedogotowanych pokarmów (mięsa, jaj i owoców morza). Ponadto przy marskości wątroby nie wolno spożywać napojów alkoholowych, napojów typu cola oraz nektarów i syropów owocowych o wysokiej zawartości fruktozy.

Czy przy marskości wątroby można jeść jajka?

Przy marskości wątroby można spożywać jajka, jednak zawsze powinny być poddane obróbce termicznej, aby uniknąć zatrucia pokarmowego bakteriami chorobotwórczymi, ponieważ w przebiegu choroby dochodzi do osłabienia układu odpornościowego. Zalecane są jajka gotowane na miękko, na twardo, w koszulce, jajecznica na parze, omlet smażony bez tłuszczu lub na niewielkiej ilości oliwy z oliwek.

Co na obiad przy marskości wątroby?

Na obiad przy marskości wątroby można przygotować pieczoną rybę (np. łososia, dorsza, pstrąga) lub filet z piersi kurczaka bez skóry z gotowaną kaszą gryczaną niepaloną i surówką warzywną. Dobrym pomysłem na obiad przy marskości wątroby będzie również gotowana na parze pierś z indyka bez skóry w ziołach z ziemniakami, marchewką i kalafiorem.