Z historii farmacji: leki kiedyś stosowane, dziś zapomniane

Leki, które w latach 60 oraz 90 były znane i powszechnie stosowane w leczeniu otyłości (sibutramina) hamowaniu wymiotów u ciężarnych (talidomid) oraz w zwalczaniu bólu i gorączki (pabialgina) dziś już nie są dostępne w aptekach. Co się z nimi stało? Dlaczego zostały wycofane? Czy naprawdę były szkodliwe dla naszego zdrowia i życia? W dzisiejszym artykule przedstawię kontrowersyjną historię tych preparatów.

Sibutramina. Bez otyłości, ale z ryzykiem zdarzeń sercowo-naczyniowych?

Sibutramina to substancja, która była obecna w składzie preparatu stosowanego w leczeniu otyłości u pacjentów ze wskaźnikiem BMI ≥ 30 kg/m2 oraz u pacjentów z nadwagą (BMI ≥ 27 kg/m2). Pierwszy oryginalny preparat został dopuszczony do obrotu w listopadzie 1997 roku. Mechanizm działania tego leku polegał na hamowaniu wychwytu zwrotnego noradrenaliny oraz serotoniny. W dniu 21 stycznia 2010 roku zostało zawieszone pozwolenie na dopuszczenie do obrotu na rynkach Unii Europejskiej przez Komitet ds. Produktów Leczniczych u Ludzi (Comittee for Medicinal Products for Human Use), działający w ramach Europejskiej Agencji Leków (EMA, European Medicines Agency). Dlaczego tak się stało? Jaki był powód tej decyzji?

FDA zapoznała się z danymi z badań SCOUT (Sibutramine Cardiovascular Outcomes) prowadzonymi od stycznia 2003 do marca 2009 roku w Europie, Ameryce Łacińskiej i Australii, które wykazały 16% wzrost ryzyka niepożądanych zdarzeń sercowo-naczyniowych takich jak:

  • złożony atak serca niezakończony zgonem,
  • udar bez zgonu,
  • resuscytacja po zatrzymaniu krążenia,
  • zgon z przyczyn sercowo-naczyniowych

u pacjentów leczonych lekiem zawierającym substancję czynną – sibutraminę – w porównaniu do pacjentów przyjmujących placebo.

Podczas przeprowadzonego badania stwierdzono również niewielką utratę masy ciała między dwoma grupami. Na podstawie powyższych danych Europejska Agencja Leków stwierdziła, że ryzyko niepożądanych zdarzeń sercowo-naczyniowych w badanej populacji przewyższa wszelkie korzyści wynikające z niewielkiej utraty masy ciała.

Mimo wszystko warto uważać również na inne produkty. Popularność preparatów na odchudzanie jest bardzo duża, szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych lub szybko rozwijających się. Spoglądając na rynek amerykański, gdzie ponad połowa dorosłych zgłasza spożywanie suplementów diety, podjęto decyzję o zbadaniu tego obszaru. Rezultatem tego było wykazanie 776 sfałszowanych preparatów, z czego około 35% stanowiły środki na odchudzanie zawierające zakazaną i szkodliwą sibutraminę. Wyniki te opublikowała Amerykańska Agencja ds.  Żywności i Leków (FDA) w 2018 roku.

Talidomid – antidotum na poranne mdłości ciężarnych, ale…

Talidomid zyskał swoją popularność jako lek przeciwwymiotny stosowany przez kobiety w ciąży w celu zapobiegania porannym mdłościom i wymiotom. Preparat został wprowadzony w ponad 50 krajach pod różnymi nazwami handlowymi. W 1960 roku okazało się, że ma działanie teratogenne, czyli powoduje potworne wady w rozwoju płodu. Substancja ta wiąże i blokuje białko o nazwie cereblon, mające duże znaczenie w procesie kształtowania się kończyn płodu. Dzieci urodzone przez kobiety przyjmujące ten lek w ciąży urodziły się ze zbyt krótkimi i zniekształconymi rękami, nogami lub bez kończyn.  Istnieją także doniesienia, że dzieci te miały także uszkodzenia oczu, uszu, narządów płciowych i mięśnia sercowego. W listopadzie 1961 został wycofany z rynku. Jednak ofiarami tego preparatu padło około 15 tysięcy ludzkich płodów z czego 12 tysięcy zostało donoszonych i urodzonych jako dzieci z głębokimi wadami rozwojowymi.

Kontrowersyjny talidomid zyskał nowe życie. Jego historia przyczyniała się do przeprowadzania szczegółowych badań klinicznych przed dopuszczeniem do obrotu nowych leków, przez co talidomid zyskał nowe wskazania terapeutyczne. Stosowany jest w leczeniu szpiczaka mnogiego. Prowadzone są także badania, czy może być stosowany w leczeniu innych nowotworów.

Mocny lek przeciwbólowy, który uszkadzał wątrobę i uzależniał

Pabialgina to lek, który w swoim składzie zawierał aminofenazon oraz allobarbital. Połączenie tych dwóch substancji uczyniło w Polsce pabialginę kultowym, bardzo silnym lekiem przeciwbólowym. Idealnie sprawdzała się w kobiecych bólach menstruacyjnych, migrenie oraz bólu zęba. Z czasem została wycofana z polskich aptek ze względu na działanie niepożądane aminofenazonu. To właśnie ta silnie toksyczna substancja przy dłuższym stosowaniu i w dużych dawkach uszkadzała wątrobę, nerki oraz szpik kostny, wywołując leukopenię i agranulocytozę. Z kolei zawarta w preparacie pochodna barbituranów – czyli allobarbital – działa uspokajająco i nasennie. Ta grupa leków przy dłuższym stosowaniu wykazuje działanie uzależniające zarówno psychiczne jak i fizyczne. Charakteryzuje się szybkim wzrostem tolerancji, co powoduje chęć po sięgnięcie coraz większych dawek.

Wybieraj bezpieczne preparaty z wiarygodnego źródła

Krótki przegląd tych leków pokazuje, jak dużą odpowiedzialność ponoszą firmy farmaceutyczne, które wprowadzają leki do obrotu. Mam nadzieję, że artykuł będzie również pewnego rodzaju punktem wyjścia do własnych przemyśleń dla osób przyjmujących suplementy diety. Poświęćmy trochę czasu na znalezienie informacji o danym produkcie, nie kierujmy się tylko ceną. Możemy również postawić na produkty certyfikowane (np. certyfikat EISD). Suplementy diety oznaczone tym znakiem gwarantują spełnienie wymagań prawnych, jakościowych i etycznych w zakresie składu.

Bibliografia  zwiń/rozwiń

  1. J. Tucker, T. Fischer, L. Upjohn, D. Mazzera, M. Kumar, Unapproved Pharmaceutical Ingredients Included in Dietary Supplements Associated With US Food and Drug Administration Warnings, „JAMA Netw. Open”, 2018.
  2. R. Zięba, Otyłość: przegląd aktualnie stosowanych leków i nowych związków poddawanych ocenie klinicznej, „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej”, 2007; 61: 612-626 [online], http://www.phmd.pl/api/files/view/2214.pdf, [dostęp:] 5.04.2019.
  3. W. Philip T. James, The SCOUT study: risk-benefit profile of sibutramine in overweight high-risk cardiovascular patients, „European Heart Journal Supplements”, Volume 7, 2005.
  4. Talidomid (Thalidomid®), „Instytut Hematologii i Transfuzjologii” [online], http://www.ihit.waw.pl/talidomid.html, [dostęp:] 29.03.2019.

Podziel się: