Depresja w ciąży – jak ją rozpoznać? Jak pomóc przyszłej mamie?

Ciąża jest czasem pełnym sprzecznych emocji – z jednej strony pojawia się radość i podekscytowanie, z drugiej lęk i niepewność. Przyszła mama musi mierzyć się też z gwałtownymi zmianami fizycznymi i emocjonalnymi. Wszystko to sprawia, że depresja jest jednym z najczęstszych powikłań ciąży, szacuje się, że dotyka ona około 15% kobiet. Dowiedz się, jakie są objawy depresji w ciąży i jak wygląda jej leczenie.

Czym jest depresja ciążowa?

Depresja ciążowa jest zagrożeniem dla zdrowia publicznego na całym świecie, ponieważ wiąże się z poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi (dla matki i dziecka) oraz społecznymi. Zaburzenia afektywne, w szczególności depresyjne, dotykają około 10-15% przyszłych mam (niektóre statystyki mówią nawet o 20%). Nieco większe ryzyko ich wystąpienia obserwuje się w krajach rozwijających się. Jak pokazują raporty Światowej Organizacji Zdrowia, samobójstwo jest główną przyczyną śmierci kobiet w ciąży i po porodzie.

Epizod depresyjny może pojawić się na każdym etapie ciąży, statystyki pokazują jednak, że największe ryzyko występuje pod koniec drugiego trymestru. Nieleczona bądź leczona niewłaściwie depresja ciążowa może prowadzić do wielu powikłań, takich jak poronienie, poród przedwczesny, niska masa urodzeniowa noworodka, niedożywienie matki czy podjęcie próby samobójczej. Niestety zaledwie około 20% ciężarnych z problemami psychicznymi otrzymuje fachową pomoc. Powodem jest zarówno niezgłaszanie się mam do specjalistów (większość z nich uznaje objawy depresji za typowe oznaki ciąży i zmian hormonalnych), jak i brak precyzyjnych narzędzi do oceny ryzyka depresji u ciężarnych.

Depresja w ciąży – objawy

Objawy depresji w ciąży są podobne do symptomów depresji występującej w każdym innym momencie życia i obejmują przede wszystkim:

• obniżony nastrój, przygnębienie,
• utratę zdolności odczuwania radości (anhedonia),
• nieuzasadniony pesymizm,
• zmniejszenie energii i ciągłe zmęczenie,
• osłabienie koncentracji i uwagi,
• niską samoocenę,
• poczucie winy,
• uporczywy lęk,
• rezygnację z kontaktów społecznych,
• brak apetytu (rzadziej wzmożony apetyt),
• bezsenność (rzadziej nadmierna senność),
• kłopoty z koncentracją i podejmowaniem decyzji.

Depresja w ciąży – czynniki ryzyka

Epizod depresyjny może wystąpić praktycznie u każdej ciężarnej, jednak istnieją pewne czynniki i sytuacje, które zwiększają ryzyko, np.:

• niechciana ciąża,
• ciąża zagrożona,
• trudna sytuacja materialna,
• narażenie na przemoc,
• niskie wsparcie partnera (lub jego brak),
• sytuacje konfliktowe w rodzinie, złe relacje z bliskimi,
• narażenie na silny stres niezwiązany z ciążą,
• depresja lub inne zaburzenia afektywne w przeszłości,
• traumatyczne doświadczenia w poprzednich ciążach, np. poronienie, ciężki poród, choroba lub śmierć dziecka.

Depresja ciążowa – diagnoza

Kryteria rozpoznania depresji w ciąży są takie same jak w przypadku innych pacjentów, tzn. uwzględnia się DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), czyli klasyfikację służącą do rozpoznawania lub wykluczania zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, oraz ICD-10 – Międzynarodową Statystyczną Klasyfikację Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems).

Gdy mowa o depresji w ciąży, niezwykle istotne jest wykonywanie testów przesiewowych pozwalających wyłonić kobiety obciążone zwiększonym ryzykiem depresji. Badania powinny zostać przeprowadzone dwukrotnie (przez lekarza prowadzącego ciążę lub położną): między 11. a 14. oraz między 33. a 37. tygodniem ciąży. Polegają na zadaniu dwóch pytań z kwestionariusza PHQ-9 – jeśli na przynajmniej jedno z nich kobieta odpowie twierdząco, zaleca się wykorzystanie Edynburskiej Skali Depresji Poporodowej (ESDP). Kwestionariusze te nie zastępują badania lekarskiego, jednak z dużą trafnością identyfikują osoby zagrożone.

Farmakologiczne leczenie depresji w ciąży

Leczenie depresji w ciąży jest trudne i kontrowersyjne, nie ma bowiem w pełni bezpiecznych leków przeciwdepresyjnych, które mogłyby być stosowane przez kobiety ciężarne. Dlatego też lekarz, rozważając wdrożenie właściwej terapii, każdorazowo określa, czy korzyści z zastosowania danego preparatu przewyższają ewentualne ryzyko dla płodu. Grupą leków, które najczęściej stosuje się u ciężarnych, są selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI), z wyłączeniem paroksetyny.

W klasyfikacji leków przyjmowanych w ciąży, stworzonej przez Amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA), znajdują się one w kategorii C. Oznacza to, że w badaniach na zwierzętach stwierdza się potencjalne ryzyko powodowania wad, jednak nie ma danych na temat ich szkodliwego działania u ludzi. W tej samej kategorii ryzyka znajdują się także: wenlafaksyna, duloksetyna, mirtazapina, trazodon, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne.

Niefarmakologiczne leczenie depresji ciążowej

Niefarmakologiczne metody leczenia depresji ciążowej mogą być alternatywą dla zażywania leków przeciwdepresyjnych w ciąży (choć decyzję o niestosowaniu farmakologii zawsze podejmuje lekarz psychiatra) lub mogą stanowić uzupełnienie leczenia farmakologicznego. Wśród nich znajdują się:

• Psychoterapia (najczęściej terapia poznawczo-behawioralna) – może pomóc pacjentce zidentyfikować negatywne myśli, a także nauczyć ją nowych, funkcjonalnych zachowań.
• Ćwiczenia fizyczne – regularna aktywność fizyczna naturalnie podnosi poziom serotoniny i obniża stężenie kortyzolu. W przypadku braku przeciwwskazań medycznych warto praktykować spacery, jogę czy pływanie.
• Medytacja i relaksacja – techniki relaksacyjne mogą pomóc w redukcji stresu i napięcia, które towarzyszą depresji.
• Zmiana stylu życia – wprowadzenie zdrowej diety, stosowanie suplementacji kwasów omega-3 oraz zadbanie o regularny sen może pomóc w łagodzeniu objawów depresji.
• Wsparcie – zrozumienie bliskich i ich pomoc w codziennym funkcjonowaniu to nieocenione elementy terapii depresji w ciąży. Jeśli nie jest to możliwe do zrealizowania, warto poszukać grup wsparcia.