Delirium – czym jest?

Delirium jest stanem, w którym osoba chora może stwarzać zagrożenie dla siebie i innych, być agresywna, a także nie pamiętać całego okresu choroby. Dlatego tak ważna jest profilaktyka tego zaburzenia na szpitalnych oddziałach. Czy to choroba psychiczna? Jak długo trwa?

Delirium (inaczej ostry zespół mózgowy) jest najczęściej kojarzone z nadużywaniem alkoholu i jego odstawieniem jako delirium tremens. Jednak nie jest to cała prawda. Delirium jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń psychicznych u hospitalizowanych pacjentów – aż u 50% po złamaniu szyjki kości udowej i u aż 80% pacjentów wentylowanych respiratorem na oddziałach intensywnej terapii.

Delirium – co to takiego? Typy delirium

Delirium (majaczenie) to ostre zaburzenie świadomości charakteryzujące się najczęściej iluzjami, halucynacjami oraz pobudzeniem. Termin delirium został wprowadzony przez praojca medycyny Aulusa Corneliusa Celsusa i oznacza błądzenie lub bycie poza drogą (łac. delirare).

Delirium jest jedną z najczęstszych nagłych chorób u pacjentów hospitalizowanych, statystycznie wystąpi u co piątego dorosłego pacjenta. Niestety mimo tego bywa nierozpoznane aż w 75% przypadków, co niesie za sobą poważne konsekwencje. Wiąże się ze zwiększoną śmiertelnością, dłuższą hospitalizacją oraz trwałą utratą funkcji poznawczych – osoba wcześniej samodzielna może po nierozpoznanym majaczeniu wymagać już stałej opieki i dbania o podstawowe potrzeby.

Możemy wyróżnić 3 postacie delirium – delirium hiperaktywne (osoba staje się wzburzona i niespokojna), delirium mieszane oraz delirium hipoaktywne (osoba staje się wycofana i senna).

Delirium – przyczyny

Delirium jest najczęściej efektem nałożenia się wielu różnych i niezależnych od siebie czynników. Przyczyny delirium będą też zależeć od miejsca hospitalizacji i pierwotnego stanu osoby chorej.

Do najczęstszych czynników ryzyka delirium zaliczymy:

• uraz (najczęściej złamanie szyjki kości udowej oraz urazy głowy),
• zabieg operacyjny,
• narażenie na ostry nieleczony ból,
• infekcję i sepsę,
• długotrwałe unieruchomienie,
• cewnik w pęcherzu lub sondę dożołądkową,
• płeć męską,
• wiek powyżej 65 lat,
• ubytki słuchu lub wzroku,
• zaburzenia metaboliczne (zaburzenia hormonalne, zmiany w poziomie cukru we krwi, niedotlenienie, kwasicę, zaburzenia elektrolitowe),
• choroby nerek i wątroby,
• stosowanie benzodiazepin,
• transfuzję krwi,
• delirium w przeszłości,
• depresję w wywiadzie,
• otępienie,
• nadużywanie alkoholu.

Delirium tremens (alkoholowe) – ile trwa?

Delirium tremens (majaczenie drżenne, alkoholowe, biała gorączka) jest specyficzną formą majaczenia związaną ze zmniejszeniem spożycia lub całkowitym odstawieniem alkoholu u osoby go nadużywającej. Delirium tremens występuje około od 1 do 3 dni po odstawieniu alkoholu i trwa przez około tydzień. Oprócz objawów psychiatrycznych towarzyszą mu też objawy cielesne (somatyczne).

Do najczęstszych objawów delirium alkoholowego zaliczymy:

• zaburzenia świadomości,
• dezorientację co do miejsca oraz czasu,
• omamy wzrokowe, słuchowe i dotykowe,
• pobudzenie,
• przyspieszone tętno i oddech,
• drżenie języka i kończyn,
• wzmożoną potliwość,
• zaczerwienienie twarzy,
• nudności i wymioty,
• drgawki (nie są to jednak objawy padaczkowe).

Delirium alkoholowe – co robić?

Delirium tremens jest stanem zagrożenia zdrowia oraz życia i wymaga leczenia szpitalnego. Do czasu transportu do szpitala zadbaj o spokój osoby chorej, zmniejszone natężenie dźwięku i światła, komfort cieplny oraz chroń ją przed urazami w wyniku upadków lub drgawek. W szpitalu celem leczenia delirium alkoholowego stosuje się nawadnianie, uzupełnianie elektrolitów (sodu i potasu), podawanie witaminy B1 (tiaminy) oraz podawanie uspokajających benzodiazepin (najczęściej diazepam, lorazepam i oksazepam).

W skrajnych sytuacjach pobudzenia stosuje się też silny lek przeciwpsychotyczny – haloperidol.

Objawy delirium

Objawy delirium zależą oczywiście od jego typu.

Delirium hiperaktywne (najrzadsze) wiąże się ze wzmożoną energią osoby chorej, może przypominać stany psychotyczne czy po przyjęciu substancji psychoaktywnych, zaostrzenia chorób psychicznych – i to z nimi najczęściej jest mylone. Delirium hiperaktywne cechuje się:

• znacznym pobudzeniem,
• lękiem i niepokojem,
• zmiennością nastroju,
• halucynacjami (żywe obrazy, które nie mają oparcia w rzeczywistości),
• urojeniami (osoba chora może mieć wrażenie, że wszyscy na oddziale spiskują przeciwko jej zdrowiu),
• agresją,
• próbą wyrwania sobie wszystkich „rurek” i „kabli”,
• próbami opuszczenia łóżka, a nawet oddziału.

Delirium hipoaktywne wiąże się z nadmierną sennością i uspokojeniem chorego, a także pogorszeniem jego funkcji poznawczych, dlatego też jest najczęściej mylone z otępieniem, chorobą Alzheimera oraz depresją. Do najczęstszych objawów zaliczymy:

• wycofanie,
• osłabioną reakcję na bodźce (osoba chora nie odpowiada logicznie na pytania),
• apatię (osoba chora sprawia wrażenie obojętnej, niewzruszonej),
• senność,
• zaburzenia poznawcze (trudność w przypomnieniu sobie „oczywistych” informacji jak imię, wiek czy obecny rok).

Najczęściej stwierdzamy delirium mieszane (w ponad 50% przypadków), w którym osoba chora może przechodzić od stanu pobudzenia do uśpienia oraz zmieniać dynamicznie objawy.

Leczenie delirium – jakie leki?

Leczenie delirium jest trudne i zazwyczaj wymaga co najmniej kilku dni na stabilizację. Najważniejsze jest usunięcie potencjalnej przyczyny (np. zaburzeń utlenowania krwi, podwyższonego/obniżonego poziomu cukru we krwi, gorączki). Dodatkowo stosuje się psychoterapię oraz przymus bezpośredni lub unieruchomienie, jeśli osoba dotknięta delirium zagraża sobie lub innym. Stosowana powszechnie jako „uspokajacz” hydroksyzyna może wzmagać zaburzenia świadomości, a uspokajające benzodiazepiny powinny być stosowane tylko u pacjentów z delirium o podłożu alkoholowym, gdyż w klasycznym majaczeniu mogą na stałe upośledzać funkcje poznawcze.

Typowo w leczeniu można zastosować haloperidol w formie doustnej, domięśniowej lub dożylnej, ewentualnie również w formie doustnej rysperydon oraz kwetiapinę.

Zgodnie z przysłowiem „lepiej zapobiegać niż leczyć” warto przede wszystkim stosować profilaktykę delirium, do której można zaliczyć:

• regularną kontrolę parametrów pacjenta (saturacja, ciśnienie, nawodnienie, poziom cukru we krwi),
• regularną ocenę stanu świadomości,
• obecność 24-godzinnego zegara w otoczeniu osoby chorej,
• obecność osób bliskich przy osobie chorej,
• dbanie o to, żeby osoba chora zawsze miała swoje okulary oraz aparat słuchowy,
• wczesne usuwanie cewników i wenflonów,
• wczesne uruchamianie osoby chorej z łózka,
• regularne nawadnianie,
• dbanie o regularne wypróżnianie się oraz funkcję nerek,
• dbanie o dobrą jakość snu osoby chorej.

Jak pomóc osobie z delirium?

W sytuacji, w której nie udało się zapobiec delirium, najważniejsze jest wsparcie osoby chorej. Jest ona zdezorientowana oraz zlękniona, nie wie, gdzie jest i co się dzieje. Dobrym wsparciem osoby w delirium będzie:

• obecność kogoś bliskiego przez czas występowania zaburzenia,
• przyniesienie osobie chorej czegoś znanego z domu (np. zdjęcie rodziny w ramce),
• notowanie w dzienniku tego, co działo się z osobą przez okres delirium (pomoże to w przeanalizowaniu sytuacji później),
• zmniejszenie natężenia hałasu i oświetlenia,
• zapewnienie osobie chorej maksymalnego spokoju,
• mówienie do osoby w delirium krótkimi i zrozumiałymi zdaniami,
• zwracanie się do osoby w delirium po imieniu,
• nieodpowiadanie agresją na potencjalną agresję osoby chorej – osoba w delirium nie zdaje sobie sprawy z tego, co robi, nie rozumie, dlaczego się na nią krzyczy.