Torbiele – czym są? Jak powstają?

Torbiel (cysta) jest przestrzenią wypełnioną zazwyczaj płynną treścią. Najczęściej lokalizuje się na jajnikach, nerkach i wątrobie, choć może pojawić się w każdym miejscu. Zwykle torbiel nie daje objawów, ból pojawia się dopiero wtedy, gdy zmiana ta uciska sąsiednie narządy. Jakie badania należy wykonać, by wykryć torbiel? Czy każdą zmianę torbielowatą należy usuwać? Podpowiadamy.

Termin torbiel oznacza patologiczną przestrzeń wypełnioną płynem. Zmiany mogą lokalizować się w każdym miejscu w organizmie. W większości przypadków ich przebieg jest niemy, natomiast duże torbiele mogą być przyczyną dolegliwości bólowych.

Torbiel – co to jest? Jak wygląda?

Torbiel (cysta, łac. cystis) to przestrzeń w obrębie tkanek zawierająca płynną lub półpłynną treść. W zależności od budowy ściany torbieli wyróżniamy torbiel prawdziwą (ściana pokryta jest nabłonkiem) i rzekomą (otacza ją tkanka łączna lub ziarnina zapalna).

Typowa torbiel prosta w obrazie ultrasonograficznym charakteryzuje się wyraźnym odgraniczeniem od otoczenia, okrągłym, regularnym kształtem, cienką i równą ścianą. Wnętrze torbieli pozbawione jest patologicznych ech, przegród i zwapnień. Zwykle wypełnia ją wodojasny płyn surowiczy.

Czy torbiele są niebezpieczne?

W większości przypadków cysty mają charakter łagodny i znajdowane są przypadkowo podczas wykonywania badań obrazowych (USG, tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny). Prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań rośnie wraz z wielkością torbieli.

Torbiele – gdzie mogą się pojawić?

Torbiele mogą powstawać praktycznie w każdym miejscu w organizmie. Najczęściej zmiany o budowie cysty występują w narządach o budowie miąższowej, jak nerki czy wątroba. Innymi narządami, w których stosunkowo często obecne są zmiany torbielowate, są piersi, tarczyca, jajniki.

Torbiel prosta wątroby ma zwykle wymiary od kilku milimetrów do kilku centymetrów, wypełnia ją wodojasny płyn surowiczy. Nieznacznie częściej występuje u kobiet. Niewielkie zmiany są zazwyczaj bezobjawowe, duże torbiele mogą uciskać miąższ wątroby, dając dolegliwości bólowe. Zmiany wykrywane są zwykle przypadkowo, w trakcie badania ultrasonograficznego jamy brzusznej przeprowadzanego z innych powodów. Dla torbieli prostych wątroby obraz jest na tyle charakterystyczny, że nie wymaga dalszej diagnostyki. Kiedy pojawiają się wątpliwości, można wykonać tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Zazwyczaj torbiele proste wątroby są zmianami łagodnymi, niewymagającymi leczenia, a jedynie okresowej kontroli w USG. W przypadku torbieli o bardzo dużych rozmiarach, będących przyczyną dolegliwości bólowych, wykonuje się przezskórną punkcję z aspiracją jej treści lub operacyjną resekcję torbieli.

Kolejnym narządem miąższowym, w którym często występują torbiele, są nerki. Torbiele proste nerek o średnicy do 3 cm zazwyczaj nie dają objawów klinicznych. Większe zmiany mogą powodować bóle w okolicy lędźwiowej, dyskomfort w jamie brzusznej czy krwiomocz.

Torbiele również lokalizują się w głowie. Przykładem może być torbiel szyszynki. Szyszynka jest niewielkim gruczołem dokrewnym zlokalizowanym w mózgu, odpowiadającym m.in. za produkcję melatoniny – tzw. hormonu snu. Torbiele szyszynki stwierdza się w ok. 2–4% badań rezonansu magnetycznego głowy (MR), najczęściej u nastoletnich dziewcząt. Zmiany poniżej 1 cm są zwykle bezobjawowe. W przypadku torbieli szyszynki wskazane jest jedynie okresowe monitorowanie zmiany.

Torbiel – przyczyny powstawania

Ze względu na etiologię możemy wyróżnić torbiele wrodzone lub nabyte. Najczęstszą przyczyną powstania torbieli wrodzonych są wady rozwojowe w okresie zarodkowym i choroby o podłożu genetycznym. Torbiele nabyte mogą powstać na każdym etapie rozwoju. Najczęstszymi przyczynami są urazy mechaniczne, stany zapalne, choroby pasożytnicze.

Torbiel zlokalizowana pod kolanem to najczęściej tzw. torbiel Bakera. Główną przyczyną jej powstawania jest nadmierna produkcja płynu stawowego w przebiegu urazów i infekcji w obrębie stawu kolanowego, zmian zwyrodnieniowych czy chorób reumatycznych, tj. tocznia, reumatoidalnego zapalenia stawów, łuszczycowego zapalenia stawów. Do charakterystycznych objawów zgłaszanych przez pacjentów należą: uczucie wypełnienia pod kolanem i bolesność, szczególnie podczas zginania stawu. W leczeniu torbieli Bakera stosowane są leki przeciwbólowe i przeciwzapalne, nakłucie i opróżnienie cysty pod kontrolą USG oraz chirurgiczne usunięcie zmiany.

Najczęstszą torbielą kości szczękowych jest torbiel korzeniowa (cystis radicularis). Jej powstawaniu sprzyja utrzymujący się długotrwale proces zapalny spowodowany nieprawidłowym leczeniem kanałowym, pozostawieniem korzeni zgorzelinowych czy obecnością zębów z martwicą miazgi. W początkowej fazie torbiele zwykle nie dają żadnych objawów. W zaawansowanym stadium obecne mogą być dolegliwości bólowe i ruchomość zębów spowodowana niszczeniem tkanek. W okresie bezobjawowym wykrywane są za pomocą zdjęcia rentgenowskiego. Leczenie prowadzi lekarz dentysta.

Najczęstsze torbiele u kobiet

Torbiele jajnika są grupą niejednorodnych zmian żeńskich narządów rozrodczych, wykrywanych stosunkowo często dzięki profilaktycznie wykonywanym badaniom ginekologicznym. Choć większość zmian ma charakter łagodny i nie stanowią zagrożenia życia, nie należy ich bagatelizować. Powstająca w okresie okołoowulacyjnym torbiel krwotoczna jest wynikiem uszkodzenia naczynia krwionośnego znajdującego się w sąsiedztwie pękającego pęcherzyka zawierającego komórkę jajową. Małe zmiany zwykle nie dają żadnych dolegliwości, ulegają samoistnemu wchłonięciu. Wykrywane są przypadkowo podczas badania USG ginekologicznego.

W przebiegu endometriozy możemy zaobserwować występowanie torbieli endometrialnych, tzw. torbieli czekoladowych. Wewnątrz torbieli znajdują się złuszczone komórki śluzówki macicy oraz krew, które swoją strukturą i barwą przypominają masę czekoladową. Z torbielą często współistnieją silne i bolesne krwawienia miesiączkowe, ból w trakcie stosunku, problemy z zajściem w ciążę. Operacje torbieli czekoladowych przeprowadza się zwykle metodą laparoskopową.

Kolejnym przykładem cysty rozwijającej się w jajnikach jest torbiel skórzasta (dermoidalna), zwana również potworniakiem. Pomimo niepokojąco brzmiącej nazwy zmiana jest łagodna. Wywodzi się ze struktur zarodkowych, a w jej wnętrzu mogą znajdować się włosy, paznokcie, a nawet zęby.

Również szyjka macicy jest miejscem, w którym możliwe jest występowanie cyst. W wyniku zamknięcia ujścia gruczołów śluzowych tworzy się tzw. torbiel Nabotha. Często nie wymaga ona leczenia i przebiega bezobjawowo.

Torbiele piersi są zmianami łagodnymi i powstają w wyniki rozrostu nabłonka przewodów mlecznych i ich zarośnięcia. Zmiany o charakterze torbieli obserwuje się u prawie połowy kobiet po 40. roku życia. Niewielkie torbiele nie wymagają leczenia operacyjnego, a jedynie regularnej obserwacji.

Najczęstsze torbiele u mężczyzn

Do częstych zmian wykrywanych przypadkowo podczas badania USG jąder lub samobadania należy torbiel najądrza (spermatocele), która może być obecna nawet u 20–40% mężczyzn. Zmiana występuje pod postacią miękkiego, dobrze odgraniczonego, niebolesnego uciskowo guza w pobliżu najądrza. Zazwyczaj torbiel najądrza nie wymaga interwencji urologicznej i wystarczy okresowa kontrola w USG.

Torbiel włosowa, zwana inaczej cystą pilonidalną, jest zmianą nabytą, powstałą w następstwie zakażenia mieszków włosowych w okolicy krzyżowo-guzicznej. Występuje głównie u młodych mężczyzn. Wśród czynników sprzyjających jej rozwojowi wymienia się: otyłość, nadmierną potliwość, zaniedbania higieniczne. Torbiel włosowa objawia się zwykle pod postacią bolesnego guza zlokalizowanego w okolicy krzyżowo-guzicznej. Leczeniem z wyboru jest zwykle zabieg chirurgiczny. Zdarzają się nawroty.

Kolejną chorobą dotykającą mieszków włosowych jest torbiel naskórkowa (tzw. kaszak), która powstaje w wyniku zaczopowania ujścia mieszka włosowego lub gruczołu łojowego, co powoduje gromadzenie się sebum i zrogowaciałego naskórka. Cysta przybiera formę miękkiego, przesuwalnego względem podłoża guzka barwy białawej lub żółtawej. Najczęściej zmiany lokalizują się na owłosionej skórze głowy, twarzy, szyi, górnej części tułowia. Mogą być pojedyncze i mnogie. Torbiele naskórkowe można usuwać laserem, krioterapią lub chirurgicznie.

Torbiele u dzieci

Dzięki powszechnie wykonywanym badaniom USG w ciąży można uwidocznić torbiele u nienarodzonego jeszcze dziecka. Torbiele splotów naczyniówkowych obecne są u około 1% płodów. W większości przypadków torbiele te wchłaniają się i w badaniach po porodzie nie są już obecne.

Rokowanie jest znacznie poważniejsze w przypadku torbieli występujących w wielotorbielowatości dysplastycznej nerek. Choroba powstaje w wyniku zaburzeń embriogenezy. Wówczas dochodzi do zaburzeń budowy kory i rdzenia nerek pod postacią torbieli, włóknienia miąższu i wad układu moczowego. Jeśli choroba dotyczy obu nerek, zwykle kończy się śmiercią w okresie noworodkowym. Zmianom w nerkach towarzyszą często inne wady rozwojowe.

Objawy torbieli – czy torbiel boli?

W większości przypadków torbiele nie dają żadnych objawów. Najczęstsze dolegliwości wynikają z wielkości torbieli i jej lokalizacji. Ból pojawia się, gdy cysta znacznie powiększy swoje rozmiary i zaczyna uciskać sąsiednie organy. Również w przypadku zakażenia torbieli może pojawić się uczucie bólu wraz z towarzyszącą mu gorączką. Z kolei nawet niewielkie torbiele endometrialne u kobiet mogą być przyczyną silnych dolegliwości bólowych w obrębie podbrzusza.

Jak diagnozuje się i leczy torbiel?

Objawy kliniczne i charakterystyczny obraz ultrasonograficzny z reguły pozwalają na odróżnienie niegroźnej torbieli prostej od innych zmian. W przypadkach wątpliwych można poszerzyć diagnostykę, wykonując tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. W celu wykluczenia zmian nowotworowych pomocne bywa wykonanie biopsji lub badanie markerów nowotworowych.

Czy istnieją domowe sposoby na torbiele?

Niestety nie istnieją żadne domowe sposoby pozwalające pozbyć się torbieli. Jeśli zauważymy niepokojące objawy, świadczące o możliwości istnienia torbieli, zawsze należy skontaktować się ze specjalistą.