Zaburzenia odżywiania – rodzaje, przyczyny, objawy, leczenie

Zaburzenia odżywiania mogą prowadzić do poważnych niedoborów pokarmowych, chorób i groźnych powikłań, dlatego nie należy ich bagatelizować. Jakie zaburzenia odżywiania występują najczęściej? Jak je rozpoznać i leczyć? W jaki sposób pomóc osobie, która ma przejawia problemy z odżywianiem? 

Uzależnienia są coraz częściej pojawiającym się problemem wśród ludzi. Jeśli ktoś chce skończyć z paleniem papierosów, musi usunąć całkowicie pewien problem ze swojego życia. Co, jeśli pewnego rodzaju uzależnieniem jest czynność, której nie można się pozbyć, jak na przykład jedzenie? W sytuacji, w której jedzenie przejmuje nad człowiekiem kontrolę lub kiedy myśli o pożądanej sylwetce całkowicie determinują nasz sposób jedzenia, niezależnie, czy będzie to z korzyścią dla naszego zdrowia, czy wręcz przeciwnie, mowa o zaburzeniach odżywiania. Jest to coraz częściej pojawiająca się w społeczeństwie choroba, która może być trudna do zrozumienia, ponieważ kręci się wokół czynności fizjologicznej, koniecznej dla każdego organizmu, żeby żyć. 

Zaburzenia odżywiania – czym są i dlaczego się pojawiają?

Zaburzenia odżywiania są to jednostki chorobowe, charakteryzujące się zaburzeniami łaknienia na poziomie psychicznym. Określa się w ten sposób nieprawidłowe zachowania żywieniowe oraz zachowania koncentrujące się na kontroli masy ciała oraz jej celowej utracie. Samo zaburzenie lub przeświadczenia mu towarzyszące prowadzą do pogorszenia się stanu zdrowia zarówno psychicznego, jak i fizycznego oraz pogorszenia funkcjonowania wśród społeczności. 

W przypadku najbardziej powszechnych – anoreksji i bulimii – zaburzenia odżywiania często pojawiają się w związku z kreowanym przez media nierealnym obrazem idealnego ciała, brakiem samoakceptacji czy akceptacji najbliższych lub rówieśników. Zaczynają się wtedy, kiedy dana osoba zbyt mocno skupia się na masie ciała oraz spożywanej żywności. U wielu osób ciągłe dążenie do idealnej sylwetki staje się pewnego rodzaju obsesją, niepozwalającą na normalne funkcjonowanie w społeczeństwie.

Dodatkowo powodem pojawienia się zaburzeń odżywiania mogą być na przykład uszkodzenia ośrodka sytości w mózgu lub inne problemy fizjologiczne. Zaburzenia te często pojawiają się u osób z depresją lub zaburzeniami lękowymi, często także działa to w drugą stronę – u osób z zaburzeniami odżywiania pojawia się depresja. 

Kogo najczęściej dotyczą zaburzenia odżywiania?

Rozpowszechnienie wszystkich zaburzeń odżywiania w ciągu życia wynosi 5%, najczęściej są to zaburzenia z napadami objadania się, bulimia oraz anoreksja. Większość przypadków dotyczy społeczeństwa zachodniego, osób pochodzących z klasy średniej lub wyższej, w znaczącej większości kobiet (nawet 90%), chociaż coraz częściej chorują także mężczyźni. W ogromnej ilości przypadków pojawiają się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości, ale nie jest to reguła. 

Zaburzenia odżywiania – objawy 

Objawy zaburzeń odżywiania będą bardzo różne, w zależności od konkretnego zaburzenia. Dodatkowym utrudnieniem jest to, że większość chorych stara się ukrywać swoje problemy, a tylko w przypadku anoreksji widocznym wyznacznikiem jest niska masa ciała, która wydaje się być widoczna na pierwszy rzut oka. Pozostałe zaburzenia mogą być bardzo niewidoczne dla osoby z boku.

W przypadku bulimii i anoreksji na pewno warto zwrócić uwagę, kiedy ktoś z bliskich bardzo mocno skupia się na swoim wyglądzie, ogranicza jedzenie i boi się przybrania kilogramów. Osoby chorujące na anoreksję nie mają miesiączki i często nie chcą spożywać posiłków w towarzystwie innych osób. Chorzy na bulimię po posiłkach często znikają w łazience, aby pozbyć się spożytego jedzenia, a w ich śmieciach nierzadko można znaleźć opakowania po dość dużej ilości jedzenia (podobnie u osób z atakami napadowego objadania się). 

Rodzaje zaburzeń odżywiania 

Zaburzenia jedzenia i odżywiania się wyróżnione są w klasyfikacjach: DSM-5, która dotyczy kryteriów diagnostycznych zaburzeń psychicznych oraz ICD-10 (obowiązującej do grudnia 2021) i ICD-11 (obowiązującej od stycznia 2022), które dotyczą międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych. W trzech klasyfikacjach obecne są pewne różnice, ale z pewnością wyróżnić można kilka głównych zaburzeń odżywiania: 

• jadłowstręt psychiczny (anoreksję), 
• żarłoczność psychiczną (bulimię), 
• zaburzenie z napadami objadania się, 
• zaburzenie z ograniczaniem/unikaniem przyjmowania pokarmów, 
• zespół Pica (łaknienie spaczone), 
• zaburzenie przeżuwania, 
• inne i nieokreślone zaburzenia jedzenia i odżywiania się (w tym zespół nocnego jedzenia). 

Zaburzenia odżywiania – rozpoznanie i diagnostyka 

Aby rozpoznane zostały u danej osoby zaburzenia odżywiania, konieczne jest spełnianie pewnych kryteriów zgodnie z systemem klasyfikacji DSM, która dotyczy kryteriów diagnostycznych zaburzeń psychicznych oraz ICD, czyli klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych. Każde zaburzenie ma swoje konkretne kryteria, które powinien ocenić lekarz lub psychoterapeuta. 

Rokowania i leczenie zaburzeń odżywiania 

Zaburzenia odżywiania wymagają wsparcia w kilku zakresach. Biorąc pod uwagę, że są to zaburzenia psychiczne i konieczna jest często zmiana myślenia i/lub zachowań, bardzo ważne jest wsparcie psychoterapeuty. Polecaną dla osób z zaburzeniami odżywiania szkołą psychoterapii pierwszego wyboru jest psychoterapia poznawczo-behawioralna.

Lekarzem pracującym z osobami chorującymi na zaburzenia odżywiania jest psychiatra, ale często może być konieczne wsparcie innego specjalisty, zależnie od problemu, jaki towarzyszy chorobie. W związku z tym, że są to problemy powiązane z jedzeniem, do leczenia powinien zostać także zaangażowany dietetyk, ale koniecznie z wiedzą i doświadczeniem z zakresu psychologii odżywiania i psychodietetyki – w przeciwnym razie może on jeszcze bardziej zaszkodzić. Przy zastosowaniu odpowiedniej terapii większość zaburzeń odżywienia, jeśli nie towarzyszą im inne choroby, jest wyleczalna. 

Zaburzenia odżywiania – konsekwencje 

Konsekwencjami nieleczonych zaburzeń odżywiania mogą być problemy z depresją, lękami czy różnego rodzaju niedobory pokarmowe powodujące wiele chorób. Osobom chorującym często trudno jest funkcjonować w społeczeństwie, wycofują się z życia społecznego. Zależnie od rodzaju zaburzeń różne mogą być powikłania choroby, jak i też różna masa ciała – od bardzo niskiej w przypadku anoreksji do ciężkiej otyłości w przypadku kompulsywnych napadów objadania się.

Jak pomóc osobie z zaburzeniami odżywiania? 

Najważniejszą rzeczą o której trzeba pamiętać, wspierając osobę z zaburzeniami odżywiania, jest zrozumienie jej problemu i nie bagatelizowanie go, pomimo że niektórym może wydawać się on zupełnie błahy. Ważne jest, żeby opowiedzieć o swoich obserwacjach i obawach, nie oceniając danej osoby, nie krytykując jej oraz nie powodować u niej poczucia winy. Zaburzenia odżywiania dla chorych są albo krępujące, albo zupełnie dla nich niezauważalne (tak jest w przypadku anoreksji). Warto wskazać, gdzie chory może szukać pomocy oraz zapewnić mu odpowiednie wsparcie.