Kapsaicyna – co to jest i jak działa? Właściwości, skutki uboczne, przeciwwskazania

Z czym możemy skojarzyć kapsaicynę? Z suplementami diety na odchudzanie, znanymi „od zawsze” maściami i plastrami rozgrzewającymi i uśmierzającymi ból, ale także z ostrym smakiem papryki chili. Któż nie natknął się na program kulinarny lub podróżniczy, w którym jakiś śmiałek zmagał się z coraz to ostrzejszymi potrawami, a zmagania te opłacił łzami, potem i z trudem czerpanym oddechem? Oto kapsaicyna i jej niezwykłe właściwości. 

1. Kapsaicyna – co to za związek? 
2. Jak działa kapsaicyna? 
3. Na co pomoże kapsaicyna? Jak, kiedy i w jakiej formie ją stosować? 
4. Kapsaicyna – czy jest zdrowa? Przeciwwskazania, skutki uboczne 
5. Kapsaicyna – najczęściej zadawane pytania

Pilnie obserwując naturę i analizując procesy w niej zachodzące, człowiek uzyskuje dostęp do jej nieprzebranych bogactw (oczywiście zakładamy tu pełne poszanowanie praw świata przyrody). Tak tworzą się niezwykłe dzieje substancji pochodzenia naturalnego: czerwony, ostrzegawczy kolor oraz ostry smak papryki chili to wynik adaptacji do zagrożenia i próba odstraszenia roślinożerców. Wykorzystali to już rdzenni Amerykanie, używając wysuszonych i sproszkowanych papryczek jako środka bojowego upośledzającego wzrok przeciwnika. Z biegiem historii paprykę i jej składniki aktywne włączono do kulinariów, medycyny ludowej, a obecnie z jej możliwości korzysta medycyna nowoczesna, farmacja, a nawet kosmetyka. 

Kapsaicyna – co to za związek? 

Kapsaicyna (ang. capsaicin) to organiczny związek chemiczny pochodzenia naturalnego, przypisywany do grupy alkaloidów. Jest wytwarzana przez rośliny rodzaju pieprzowców (Capsicum) z rodziny psiankowatych (Solanaceae) i odpowiada za ich ostry, piekący wręcz smak. Dla celów przemysłowych pozyskuje się ją głównie z papryki chili. 

Różne odmiany papryk zawierają różne ilości alkaloidu, a co za tym idzie: różna jest siła ich właściwości drażniących. By umożliwić określenie skali ostrości (pikantności), porównuje się ją za pomocą skali Scoville’a wprowadzonej w 1912 roku. Czysta kapsaicyna ma ostrość 16 000 000 SHU (Scoville Heat Unit). 

Jak działa kapsaicyna? 

Właściwości kapsaicyny opierają się głównie na jej oddziaływaniu z receptorami waniloidowymi TRPV1 (które, co ciekawe, wiążą się też z piperyną z pieprzu czarnego, kurkuminą z ostryżu długiego i z zingeronem z imbiru lekarskiego), będącymi kationowymi kanałami. Receptory te występują w dużych ilościach na zakończeniach neuronów czuciowych, a także w mózgu, wątrobie, nerkach, pęcherzu moczowym. Po związaniu się z kapsaicyną kanał otwiera się i następuje napływ kationów do wnętrza komórki, co skutkuje depolaryzacją błony komórkowej.

Wygenerowany potencjał czynnościowy przekazywany jest do rdzenia kręgowego, a my odczuwamy za jego pomocą ciepło i – uwaga – ból. Wydzielone zostają również neuropeptydy wywołujące stan zapalny (np. substancja P). Skąd zatem biorą się właściwości przeciwbólowe kapsaicyny? Podczas dłuższego działania kapsaicyny na receptory TRPV1 dochodzi do ich inaktywacji – pomimo obecności bodźca (również bólowego) receptor nie jest pobudzany, a neuropeptydy nie zostają uwolnione. 

Na co pomoże kapsaicyna? Jak, kiedy i w jakiej formie ją stosować? 

Kapsaicyna jako składnik aktywny maści, kremów i plastrów jest stosowana jako:

• środek przeciwbólowy w bólach przewlekłych: mięśniowo-stawowych, nerwobólach (np. związanych z półpaścem),
• w dolegliwościach wywołanych neuropatią cukrzycową,
• w chorobie zwyrodnieniowej stawów,
• w reumatoidalnym zapaleniu stawów,
• w bólu towarzyszącym wysypkom i łuszczycom.

Kapsaicynę stosuje się zarówno w monoterapii, jak i w połączeniu z innymi lekami przeciwbólowymi. 

Na co jeszcze pomaga kapsaicyna? 

• ma działanie przeciwdrobnoustrojowe. Udowodniono hamujący wpływ np. na bakterie Salmonella typhimurium, Pseudomonas aeruginosa, Helicobacter pylori (najczęstsza przyczyna choroby wrzodowej) oraz na drożdże Saccharomyces cerevisiae, 
• obniża ciśnienie krwi, 
• ma właściwości antyoksydacyjne. Opóźnia oksydację lipoprotein LDL, tym samym opóźniając rozwój miażdżycy. Zmniejsza zatem ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej serca oraz zawałów mięśnia sercowego, 
• kapsaicyna w formie sprayu do nosa znajduje zastosowanie w łagodzeniu uporczywego, idiopatycznego (niealergicznego) nieżytu nosa, 
• w recepturze aptecznej wykonuje się tonik-wcierkę do skóry głowy na bazie nalewki z owoców pieprzowca (Tinctura capsici), której składnikiem aktywnym jest oczywiście kapsaicyna. Gotowy płyn stosuje się przy nadmiernym wypadaniu włosów, 
• stwierdzono również działanie odchudzające kapsaicyny. Alkaloid przyspiesza spalanie tłuszczów, stymuluje termogenezę, zmniejsza apetyt. Stąd obecność na rynku wielu preparatów doustnych na odchudzanie (najczęściej w tabletkach lub kapsułkach), które zawierają ekstrakty z papryki standaryzowane na konkretną zawartość kapsaicyny, 
• ekstrakt z papryki chili bywa dodatkiem do pomadek do ust – taki kosmetyk powoduje lepsze ukrwienie i uwydatnienie objętości ust. Efekty nie są długotrwałe, więc aplikację należy powtarzać. 

Kapsaicyna – czy jest zdrowa? Przeciwwskazania, skutki uboczne 

Dawka jest czynnikiem decydującym o efekcie działania kapsaicyny. Alkaloid w małych dawkach wykazuje bowiem właściwości korzystne dla zdrowia, a przy wyższych jest substancją toksyczną – takie zjawisko nazywane jest hormezą.

Zagrożenie dla zdrowia i życia wynika prawdopodobnie z paraliżu oddechowego, należy jednak zaznaczyć, że osiągnięcie tak wysokich, wręcz ekstremalnych dawek kapsaicyny w organizmie jest mało prawdopodobne. 

Stosowanie preparatów z kapsaicyną jest przeciwwskazane kobietom w ciąży i karmiącym piersią. 

Kapsaicyna – najczęściej zadawane pytania

Komu kapsaicyna może zaszkodzić?

Preparaty z kapsaicyną nie są zalecane dzieciom oraz kobietom w ciąży i karmiącym ze względu na brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa. Ostrożność powinny zachować również osoby z zaburzeniami krzepnięcia, przyjmujące leki przeciwzakrzepowe oraz pacjenci przygotowujący się do zabiegów operacyjnych.

Jakie są skutki uboczne po spożyciu kapsaicyny?

Kapsaicyna może podrażniać przewód pokarmowy, powodując uczucie pieczenia, ból brzucha, nudności, wymioty lub biegunkę. U niektórych osób może także wywoływać pocenie się, zaczerwienienie skóry czy katar.

Z czym nie łączyć kapsaicyny?

Preparaty z kapsaicyną mogą wpływać na działanie leków przeciwzakrzepowych oraz kwasu acetylosalicylowego, dlatego ich jednoczesne stosowanie warto skonsultować z lekarzem. Ostrożność powinny zachować także osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru we krwi lub ciśnienie tętnicze.