PNF – na czym polega ta metoda rehabilitacji? Wskazania, przeciwwskazania, przykładowe ćwiczenia wykorzystywane w metodzie PNF

PNF (proprioceptive neuromuscular facilitation) to metoda rehabilitacji stworzona z myślą o fizjoterapii schorzeń neurologicznych, zwłaszcza mózgowego porażenia dziecięcego. Obecnie wykorzystywana jest również w różnego rodzaju zaburzeniach w obrębie układu kostno–mięśniowego. Celem metody PNF jest ułatwienie pacjentowi wykonywania codziennych czynności i osiągnięcie możliwie jak największej samodzielności. Terapeuta stymuluje receptory ruchu oraz pozycji ciała, dzięki czemu możliwe jest utworzenie nowego wzorca ruchowego i stopniowe przywracanie sprawności.

PNF – co to za metoda, na czym polega? Podstawowe zasady rehabilitacji z użyciem koncepcji PNF

PNF jest skrótem i oznacza proprioceptywne nerwowo–mięśniowe torowanie, z ang. proprioceptive neuromuscular facilitation. Koncepcja została stworzona z zamierzeniem jej wykorzystania u pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym. Wśród pionierów tego rodzaju proprioceptywnej stymulacji wyróżnia się dr Hermana Kabata, Margaret Knott oraz Doroty Voss, która jest autorką książki opisującej idee stworzenia tej metody rehabilitacji (metoda to narzędzie terapeutyczne w fizjoterapii, może wykorzystywać zarówno przyrządy, jak i ćwiczenia) – jako jedna z pierwszych organizowała półroczne kursy z terapii PNF w latach 50–tych ubiegłego wieku.

Koncepcja PNF wykorzystuje działanie receptorów pozwalających znacznie przyspieszyć reakcję zwrotną pochodzącą z układu nerwowego:

• proprioceptywna – czyli stymulująca głównie receptory ruchu oraz pozycji ciała, 
• nerwowo–mięśniowa – funkcjonuje z zaangażowaniem elementów wspólnych dla mięśni oraz układu nerwowego (synapsy, jednostki motoryczne, białka mięśniowe), 
• torowanie (ułatwianie, facylitacja) – ma wzbudzać motywację pacjenta i jest oparta o procesy nauczania motorycznego – tzw. motor learningu, torując nowe możliwości funkcjonalne. 

Najbardziej podstawowe zasady rehabilitacji metodą PNF to:

• odnalezienie najsilniejszych stron pacjenta,
• praca bez bólu,
• wykreowanie przestrzeni sprzyjającej efektom terapii,
• pozytywne nastawienie – usprawnianie należy rozpocząć od aktywności, które pacjent jest w stanie wykonać,
• motywacja – rolą terapeuty jest nauka rozwiązywania problemów i ukazanie efektów terapii, co stanowić będzie chęć do kontynuowania rehabilitacji.

Terapia PNF z perspektywy terapeuty to trójpłaszczyznowe wzorce ruchowe różnych części ciała i w różnych kombinacjach. Używanie technik, jak np. kombinacja skurczów izotonicznych czy rytmiczne pobudzanie ruchu do osiągnięcia pożądanego rezultatu terapeutycznego. 

Metoda PNF – wskazania i przeciwwskazania

Wskazania do zastosowania PNF w rehabilitacji to głównie:

• mózgowe porażenie dziecięce,
• porażenie nerwu twarzowego,
• dysfunkcje i zaburzenia połykania oraz żucia w logopedii – dysfagia,
• stymulacja oddychania,
• wady postawy ciała, skoliozy,
• choroby nerwowo–mięśniowe, np. SMA,
• usprawnianie po urazach, kontuzjach,
• zespoły bólowe,
• choroby o podłożu zwyrodnieniowym,
• rehabilitacja pacjentów po udarach mózgu.

Przeciwwskazania do wykonywania ćwiczeń metodą PNF to:

• odmowa współpracy z terapeutą,
• ciężkie stany chorobowe wymagające hospitalizacji,
• ostre stany zapalne,
• gorączka.

Niektóre źródła naukowe określają, że nie istnieją żadne przeciwwskazania do prowadzenia rehabilitacji z użyciem PNF, nie jest to do końca prawdą. Jak powszechnie wiadomo, stosowanie aktywności fizycznej podczas niektórych schorzeń o ostrym przebiegu może doprowadzić do pogorszenia stanu pacjenta. Warto o tym pamiętać.

Mnogość możliwości zastosowania ćwiczeń metodą PNF sprawiła, że obecnie ukończenie kursu stanowi podstawę do pracy z pacjentami i jest wymagane przez pracodawców w niemal wszystkich rodzajach placówek rehabilitacyjnych niezależnie od specjalizacji.

PNF w schorzeniach neurologicznych

Wcześniej wspomniana historia ćwiczeń PNF pokazuje, że została ona stworzona głównie z myślą o schorzeniach neurologicznych, a konkretnie o mózgowym porażeniu dziecięcym. Obecnie, poza koncepcją NDT Bobath, MAES, MEDEK czy metodą Vojty, znajduje się w arsenale metod neurofizjologicznych charakteryzujących się wysoką skutecznością terapeutyczną. Pacjentom neurologicznym pozwala na poprawę jakości życia poprzez naukę nowych oraz modyfikację dotychczasowych aktywności. To umożliwia im lepszą partycypację w życiu codziennym.

Jak powszechnie wiadomo, rehabilitacja pacjenta neurologicznego musi rozpocząć się jak najwcześniej i być prowadzona systematycznie, z pełnym zaangażowaniem po obu stronach. Tak też jest skonstruowana filozofia PNF. Na przykład po udarze pomaga odzyskać utracone możliwości samoobsługi, chodu, samodzielnych zmian pozycji. Jest to priorytetyzowany cel usprawniania.

PNF w schorzeniach ortopedycznych 

W schorzeniach ortopedycznych, zespołach bólowych, stanach pourazowych, najważniejsze jest z reguły pozbycie się ewentualnego bólu i możliwość powrotu do prowadzenia dotychczasowego trybu życia. W tym przypadku stosowane wzorce ruchowe oraz techniki PNF pozwalają na odzyskanie pełnego, bezbolesnego zakresu ruchu, siły mięśniowej oraz umożliwiają powrót funkcji niezbędnych chociażby do uprawiania sportu, jak np. zwiększenie prędkości chodu czy właściwe trzymanie rakiety tenisowej i umiejętność posługiwania się nią.

Metoda PNF – cele i efekty

Efektem metody PNF z założenia jest osiąganie nowych umiejętności funkcjonalnych, jak np. samodzielne zakładanie i zdejmowanie koszuli, nalewanie wody do szklanki, trzymanie torby z zakupami, samodzielne korzystanie z toalety. Jest to olbrzymią zaletą tej terapii funkcjonalnej, wpływa bowiem w istotny sposób na jakość życia. Ułatwia uczestnictwo w codziennych czynnościach, pozwala podejmować kontakty towarzyskie oraz uprawiać sport czy zwyczajnie posiadać wymarzone hobby. 

Metoda PNF – przykładowe ćwiczenia 

Stosowanie metody PNF po udarze mózgu opiera się na zjawisku zwanym irradiacją. Polega ono na tym, że podczas ćwiczeń zostaje wykorzystany mechanizm przekierowania siły z silnych grup mięśniowych na słabe. Dzięki temu wzbudzona zostaje aktywność w słabszych obszarach narządu ruchu. 

Przykładem może być sposób wykonywania ćwiczeń przez pacjenta po udarze z bezpośrednio zajętą lewą stroną ciała. W takim przypadku pacjenta sadzamy przy kozetce. Przedramiona oparte o powierzchnię leżanki, stopy stabilnie na podłodze. Chcąc uaktywnić lewą kończynę, należy ułożyć niewielkie, lekkie naczynie wypełnione wodą na prawej ręce pacjenta. Następnie prosimy go, aby unosił je i opuszczał, wykorzystując wzorce ruchowe PNF. Zmieniając tempo, ilość wody w naczyniu możemy dokonywać gradacji stopnia złożoności zadania. 

W przypadku jednołukowej skoliozy lewostronnej można wykorzystać wzorce ruchowe łopatki i miednicy. W tym celu terapeuta układa pacjenta na lewym boku i następnie wybraną techniką prowokuje wydłużenie strony wklęsłej skrzywienia, wykorzystując elewację łopatki i depresję miednicy. Modyfikując te kombinacje, można stworzyć wersje demonstracyjne ćwiczeń rehabilitacyjnych po złamaniu miednicy. 

Klasycznym przykładem ćwiczenia na kręgosłup jest wykonywanie wzorców tułowia – np. liftingu. Polega to na tym, że pacjent, wykorzystując np. pozycję siedzącą na krześle, łączy obie kończyny górne, chwytając jedną ręką poniżej nadgarstka przeciwnej kończyny. Następnie rozpoczyna ruch ręką od okolicy biodra i prowadzi go w kierunku przeciwnym, po skosie, do góry. Ręce cały czas we wspomnianej wcześniej konfiguracji. Można wykonywać to w różnych pozycjach, modyfikując poprzez aproksymację (docisk) ze strony fizjoterapeuty. Jest to przykład wykorzystania PNF w praktyce. 

Taki rodzaj terapii funkcjonalnej wpływa na poprawę wyprostu kręgosłupa, stanowiąc tym samym jedną z możliwości reedukacji postawy ciała. Generuje także zjawisko irradiacji do kończyn dolnych. Niektóre techniki PNF używane są w celu rozluźnienia nadmiernie napiętych tkanek. Zalicza się do nich: technikę „trzymaj–rozluźnij – hold–relax” oraz „napnij–rozluźnij – contract–relax”. Pierwsza z nich wykorzystuje rozluźnienie mięśni po wcześniejszym skurczu. Druga natomiast dynamiczne skurcze mięśni, które są skrócone. Obie pomagają w sytuacji bólu i przykurczów. Mechanizm działania jest oparty na metodzie PIR – poizometrycznej relaksacji mięśni.