Niedobór witaminy B12 – przyczyny, objawy, skutki niskiego poziomu witaminy B12

Witamina B12 (kobalamina) pełni istotną rolę w organizmie, m. in. reguluje produkcję czerwonych krwinek. Znajduje się głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego, nie jest wytwarzana przez ludzki organizm, dlatego niedobór witaminy B12 jest dość częsty. Objawy niedoboru to np. nerwowość, depresja, zaburzenia chodu czy problemy ze wzrokiem. Jak powinna wyglądać dieta i suplementacja u osób z niskim poziomem kobalaminy?

1. Jaką rolę w organizmie pełni witamina B12?
2. Przyczyny niedoboru witaminy B12
3. Objawy niedoboru witaminy B12 
4. Niedobór witaminy B12 – dieta
5. Leczenie niedoboru witaminy B12
6. Niedobór witaminy B12 – najczęściej zadawane pytania

Dzięki temu artykułowi dowiesz się:

• jaką rolę w organizmie pełni witamina B12,
• jakie są przyczyny niedoboru witaminy B12,
• jakie pokarmy są bogate w witaminę B12.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru witaminy B12 i dlaczego problem ten może dotyczyć nie tylko wegan czy wegetarian. Dowiesz się, jakie objawy mogą świadczyć o zbyt niskim poziomie kobalaminy. Tekst wyjaśnia również, jakie skutki zdrowotne niesie długotrwały niedobór witaminy B12 oraz jak wygląda jego leczenie i odpowiednia dieta.

Jaką rolę w organizmie pełni witamina B12?

Witamina B12, czyli kobalamina, to cząsteczka rozpuszczalna w wodzie. W swoim składzie zawiera pierwiastek kobalt, stąd jej nazwa. Molekuła ta wchodzi w skład witamin z grupy B. Witamina B12 w przewodzie pokarmowym zwierząt jest wytwarzana przez drobnoustroje, zaś człowiek dostarczać ją musi w gotowej postaci, wraz z dietą. 

1. Witamina B12 pełni bardzo ważną rolę w procesach wzrostu organizmu, a dokładniej w procesach dzielenia się komórek (pełni ważną rolę w reakcjach syntezy cząsteczek budujących kwasy nukleinowe, czyli puryn i pirymidyn).
2. Kobalamina bierze także udział w procesie zwanym hematopoezą, czyli mechanizmie, w którym wytwarzane są komórki krwi oraz w procesie syntezy mieliny, czyli substancji wchodzącej w skład otoczki mielinowej na włóknach nerwowych. 

Witamina B12 pełni zatem istotną funkcję w prawidłowym funkcjonowaniu:

• układu nerwowego,
• układu pokarmowego (błony śluzowej),
• układu krwionośnego (m. in. pełni rolę regulatora w produkcji czerwonych krwinek),
• odpowiada za stan skóry.

Przyczyny niedoboru witaminy B12

Jedną z przyczyn niedoboru witaminy B12 w organizmie mogą być zaburzenia wchłaniania. Podłożem tego typu zaburzeń są nieprawidłowości w budowie glikoproteiny wytwarzanej przez komórki śluzówki żołądka, tzw. czynnika Castle’a lub receptora, który jest odpowiedzialny za wchłanianie witaminy B12 w jelitach. Kolejną przyczyną niedoboru witaminy B12 może być operacja bariatryczna, usunięcie jelita krętego, a także całkowite lub częściowe usunięcie żołądka, np. w wyniku zabiegu chirurgicznego, w którym konieczne jest usunięcie nowotworu.  Wśród przyczyn niedoboru witaminy B12 wymienia się także:

• niedobór witaminy B12 w diecie,
• wrodzony niedobór czynnika wewnętrznego Castle’a,
• chorobę Addisona i Biermera – chorobę autoimmunologiczną, atakującą komórki błony śluzowej żołądka,
• bakterię Helicobacter Pylori – stany zapalne błony śluzowej żołądka wywołane przez dany czynnik chorobotwórczy,
• zespół Zollingera–Ellisona,
• chorobę Leśniowskiego– Crohna,
• chorobę alkoholową,
• weganizm lub wegetarianizm,
• zarażenie tasiemcem – nieprawidłowości flory jelitowej,
• leki, które hamują wydzielanie kwasu solnego w żołądku.

Niedobór witaminy B12 może być również spowodowany przez długotrwałe stosowanie niektórych leków, np.: neomycyny, metforminy, kwasu paraaminosalicylowego, cholestyraminy czy kolchicyny.

Objawy niedoboru witaminy B12 

Charakterystyczną konsekwencją niedoboru witaminy B12 w organizmie jest niedokrwistość megaloblastyczna. Jest to anemia, u podłoża której leżą zaburzenia  syntezy DNA w komórkach układu czerwonokrwinkowego.

Do ogólnych objawów niedokrwistości zaliczamy:

• ogólne osłabienie,
• łatwa męczliwość,
• problemy z koncentracją i uwagą,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• zawroty i ból głowy,
• przyspieszona akcja serca,
• duszność.

Niedobór witaminy B12 – objawy neurologiczne

Objawy neurologiczne spowodowane niedoborem witaminy B12 w organizmie to:

• zaburzenia węchu,
• niedosłuch,
• zaburzenia czucia skórnego,
• drętwienie kończyn,
• niedowład kończyn,
• zaburzenia chodu, zmiana w sposobie poruszania się,
• impotencja,
• zaburzenia mikcji,
• hipotonia ortostatyczna (zawroty głowy po nagłej zmianie pozycji ciała),
• zaburzenia siły mięśniowej.

Niedobór witaminy B12 – objawy psychiatryczne

Objawy psychiatryczne spowodowane niedoborem witaminy B12 w organizmie to:

• zaburzenia funkcji poznawczych,
• otępienie,
• depresja lub mania,
• chwiejność nastroju, 
• rozdrażnienie.

Niedobór witaminy B12 – objawy ze strony przewodu pokarmowego

Do objawów niedoboru witaminy B12 pochodzących z przewodu pokarmowego możemy zaliczyć:

• stopniową utratę masy ciała,
• brak apetytu,
• zaparcia lub biegunki,
• uczucie pieczenia języka,
• powiększenie i zaczerwienienie języka,
• utratę smaku,
• nudności.

Niedobór witaminy B12 – objawy skórne

Do objawów skórnych niedoboru kobalaminy w organizmie możemy zaliczyć: zażółcenie skóry (bladożółty, cytrynowy odcień skóry) oraz – u niektórych chorych – nabyte bielactwo.

Niedobór witaminy B12 – dieta

Produktami szczególnie bogatymi w witaminę B12 są te, pochodzenia zwierzęcego. Produkty pochodzenia roślinnego nie posiadają w swoim składzie witaminy B12. Do produktów szczególnie bogatych w witaminę B12 zaliczmy:

• mięso oraz przetwory mięsne (wieprzowina, wołowina, wątroby oraz nerki wieprzowe, wołowe, cielęce i drobiowe, mięso indycze, mięso kurczaka,  baleron, szynka, mięso królika),
• ryby ( w szczególności: szczupak, a także łosoś, pstrąg i makrela),
• mleko oraz przetwory mleczne (sery twarogowe, jogurty, kefiry, śmietana),
• sery  (np. edamski, gouda, brie),
• jaja,
• drożdże spożywcze.

Leczenie niedoboru witaminy B12

Leczenie opiera się na trzech kierunkach.

1. Pierwszym z nich jest leczenie choroby podstawowej (np. choroby pasożytnicze, choroba Leśniowskiego–Crohna, nieracjonalne stosowanie przez dłuższy czas leków, które hamują wydzielanie kwasu solnego w żołądku – antagonistów receptora H2, zmiany anatomiczne, np. przewężenia jelit). 
2. Drugim kierunkiem leczenia niedoboru witaminy B12 jest jej suplementacja. Zapotrzebowanie dobowe na witaminę B12 u dorosłych wynosi od 10 do 15 mikrogramów. Podczas leczenia stosuje się podanie doustne preparatów witaminowych lub drogę parenteralną, czyli zastrzyki – podanie domięśniowe lub podskórne. Przyczyny niedoboru witaminy B12 to najczęściej problemy z wchłanianiem tej witaminy w przewodzie pokarmowym, dlatego też preparatów doustnych nie wykorzystuje się często. Tabletki są wykorzystywane w celu uzupełniania niedoborów, które mogą wynikać np. z niezbilansowanej diety. Przy podaniu domięśniowym lub podskórnym stosuję się dawkę 1 mg, podawaną codziennie przez okres od 7 do 14 dni. Schemat leczenia może oczywiście się różnić, w zależności od ciężkości objawów lub wyników badań laboratoryjnych. Odpowiedź na leczenie występuje zazwyczaj dość szybko.
3. Trzecim kierunkiem leczenia, który może pomóc w niedoborach witaminy B12 jest zmiana nawyków żywieniowych, szczególnie w przypadku kiedy właśnie one są podstawą niedoboru witaminy.

Rozpoznanie awitaminozy opiera się na objawach klinicznych niedoboru oraz wykorzystuje następujące badania: 

• morfologię krwi obwodowej,
• badania biochemiczne: stężenie witaminy B12,
• badania immunologiczne,
• gastroskopię.

Niedobór witaminy B12 – najczęściej zadawane pytania

Czy witaminę B12 można przedawkować?

Nadmiar witaminy B12 jest zwykle wydalany z moczem. U większości osób nawet wysokie dawki suplementacji są uznawane za bezpieczne, jednak ich stosowanie powinno być uzasadnione rzeczywistym niedoborem lub zaleceniem lekarza.

Dlaczego u diabetyków występuje niedobór witaminy B12?

U osób z cukrzycą często stosuje się metforminę – lek, który może zaburzać wchłanianie witaminy B12 i zwiększać ryzyko jej niedoboru, szczególnie podczas długotrwałej terapii. U części diabetyków obserwuje się również niedobory kwasu foliowego (witaminy B9).

Czy sposób przygotowania jedzenia wpływa na zawartość witaminy B12?

Tak, witamina B12 jest wrażliwa na działanie wysokiej temperatury. Podczas gotowania, smażenia czy pieczenia jej zawartość w żywności może się zmniejszać, a straty zależą od czasu i sposobu obróbki termicznej – w niektórych przypadkach mogą sięgać nawet około 30-50%.