Czym jest alergia? Objawy i leczenie alergii wziewnej, kontaktowej oraz innych

Alergia pojawia się w wyniku reakcji układu odpornościowego człowieka na substancje obce pochodzące ze środowiska, które są obojętne dla innych ludzi. Związki te, określane mianem alergenów, mogą występować w pyłkach, roztoczach kurzu, sierści zwierząt, zarodnikach pleśni, pożywieniu, lekach i suplementach.

1. Czym jest alergia?
2. Alergia – objawy 
3. Przyczyny alergii
4. Alergia a uczulenie
5. Diagnostyka alergii
6. Leczenie alergii
7. Domowe sposoby na łagodzenie skutków alergii 
8. Alergia – najczęściej zadawane pytania 

Z tego artykułu dowiesz się:  

• czym jest alergia i jakie są jej objawy, 
• jakie są rodzaje alergii,  
• skąd się bierze alergia i jak wygląda jej leczenie, 
• czy alergia i uczulenie to to samo? 

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że alergia pojawia się w wyniku reakcji układu odpornościowego człowieka na substancje obce pochodzące ze środowiska, które są obojętne dla innych ludzi. Związki te, określane mianem alergenów, mogą występować w pyłkach, roztoczach kurzu, sierści zwierząt, zarodnikach pleśni, pożywieniu, lekach i suplementach. Jakie objawy mogą towarzyszyć alergii i co robić w przypadku jej wystąpienia?

Czym jest alergia?

Alergia określana jest jako odpowiedź organizmu na działanie pewnych czynników lub substancji. W zależności od rodzaju alergenu, miejsca jego penetracji oraz indywidualnych predyspozycji objawy alergii mogą przebiegać w różny sposób u różnych osób. W trakcie reakcji alergicznej objawy mogą dotyczyć wielu części ciała w tym samym czasie. 

Co to jest alergen i które uczulają najczęściej? 

Z biologicznego punktu widzenia alergen to białko, które po kontakcie z organizmem osoby predysponowanej do alergii pobudza układ odpornościowy do wytwarzania swoistych przeciwciał IgE, co w konsekwencji prowadzi do wystąpienia reakcji alergicznej.  

Najczęstszą przyczyną alergii są alergeny wziewne, do których należą m.in.: 

• pyłki drzew (np. brzozy, olchy, leszczyny), 
• pyłki traw i chwastów (np. bylicy, babki, wiechliny), 
• roztocza kurzu domowego, 
• zarodniki grzybów pleśniowych, 
• białka pochodzenia zwierzęcego. 

Istotnym problemem jest również alergia pokarmowa. W populacji często obserwuje się nadwrażliwość na białka mleka krowiego, jaja kurze, orzechy, soję czy owoce morza. Statystyki wskazują także na rosnącą liczbę osób uczulonych na jad owadów błonkoskrzydłych oraz na substancje chemiczne zawarte w produktach codziennego użytku, np. kosmetykach.

Alergia – objawy 

Objawy alergii, zwłaszcza wziewnej, często przypominają zwykłą infekcję górnych dróg oddechowych, taką jak przeziębienie. W odróżnieniu od niego, w przebiegu alergii zwykle nie występuje gorączka ani żółta, ropna wydzielina z nosa, a nasilenie dolegliwości może zmieniać się w zależności od stopnia ekspozycji na alergen. W najczęstszym mechanizmie reakcji alergicznej białka alergizujące łączą się ze swoistymi przeciwciałami IgE, co prowadzi do uwolnienia mediatorów stanu zapalnego, w tym histaminy. Substancja ta zwiększa przepuszczalność naczyń krwionośnych, powoduje ich rozszerzenie i przekrwienie tkanek, a także może wywoływać skurcz oskrzeli. To właśnie te procesy odpowiadają za odczuwane przez pacjenta, często uciążliwe objawy alergii. 

Objawy w zależności od rodzaju alergii

1. Alergia wziewna – wywoływana przez alergeny unoszące się w powietrzu, takie jak pyłki roślin, kurz, roztocza, sierść zwierząt czy pleśnie. Objawy alergii wziewnej to:  
   • kichanie, 
   • katar sienny, 
   • świąd nosa, 
   • ból gardła, 
   • łzawienie oczu, 
   • kaszel i duszności (w cięższych przypadkach mogą prowadzić do rozwoju astmy alergicznej). 
2. Alergia pokarmowa – reakcja organizmu na określone składniki pożywienia, np. orzechy, mleko, jajka, owoce morza, soję czy gluten. Objawy alergii pokarmowej: 
   • wysypka, 
   • bóle brzucha, 
   • nudności, 
   • biegunka, 
   • w skrajnych przypadkach – wstrząs anafilaktyczny. 
3. Alergia kontaktowa – pojawia się po bezpośrednim kontakcie skóry z substancją uczulającą, np. niklem, lateksem, konserwantami w kosmetykach lub detergentami. Objawy alergii kontaktowej: 
   • zaczerwienienie skóry, 
   • swędząca wysypka, 
   • pęcherze, 
   • łuszczenie się skóry. 
4. Alergia na jad owadów – dotyczy reakcji organizmu na użądlenia pszczół, os, szerszeni i mrówek. Objawy alergii na jad owadów: 
   • silny obrzęk, 
   • pokrzywka alergiczna, 
   • zawroty głowy, 
   • reakcja anafilaktyczna (w najcięższych przypadkach). 
5. Alergia na leki – niektóre substancje farmakologiczne, takie jak antybiotyki (np. penicylina), leki przeciwbólowe (np. NLPZ) czy środki znieczulające, mogą wywoływać reakcje alergiczne. Objawy alergii na leki: 
   • wysypka,  
   • świąd,  
   • duszności, 
   • wstrząs anafilaktyczny (w najcięższych przypadkach). 

W przypadku niektórych alergenów może dochodzić do tzw. alergii krzyżowych, czyli sytuacji, w których objawy pojawiają się po kontakcie z inną substancją niż ta pierwotnie uczulająca. Zjawisko to wynika z podobieństwa budowy białek występujących w różnych źródłach alergenów. 

Nieoczywiste przykłady alergii krzyżowych: 

• lateks – awokado – reakcja związana jest z podobieństwem białek, m.in. Pers a 1 i Pers a 4. 
• soja – orzechy arachidowe – u znacznego odsetka pacjentów uczulonych na białka soi obserwuje się objawy po kontakcie z orzeszkami ziemnymi. 
• chryzantema – sałata (oraz słonecznik, rumianek) – osoby uczulone na chryzantemy mogą reagować także na inne rośliny z tej samej lub spokrewnionej grupy. 
• roztocza kurzu domowego – ślimaki (a także niektóre owoce morza) – wspólnym alergenem odpowiedzialnym za reakcję jest tropomiozyna. 

Przyczyny alergii

Alergia może wynikać zarówno z uwarunkowań genetycznych, jak i czynników środowiskowych oraz stylu życia. Połączenie tych elementów może prowadzić do nieprawidłowej odpowiedzi organizmu na kontakt z alergenem, co skutkuje wystąpieniem reakcji alergicznych o różnym stopniu nasilenia. 

1. Predyspozycja genetyczna – jeśli jedno z rodziców cierpi na alergię, istnieje większe prawdopodobieństwo, że dziecko również będzie miało skłonność do reakcji alergicznych. Ryzyko wzrasta jeszcze bardziej, gdy oboje rodzice zmagają się z alergią; 
2. Czynniki środowiskowe, które mogą sprzyjać rozwojowi nadwrażliwości organizmu – wzrost zanieczyszczenia powietrza, częsty kontakt z substancjami chemicznymi w kosmetykach i detergentach, a także nadmierna sterylność w dzieciństwie mogą przyczyniać się do osłabienia barier ochronnych i zwiększenia ryzyka alergii. 

Niektóre badania wskazują, że styl życia i dieta również odgrywają istotną rolę w rozwoju alergii. Spożywanie wysoko przetworzonej żywności, niedobory witamin i minerałów oraz ograniczona ekspozycja na naturalne mikroorganizmy mogą wpływać na funkcjonowanie układu immunologicznego i jego nadmierną reakcję na nieszkodliwe substancje. 

Alergia a uczulenie

Pojęcia alergii i uczulenia bardzo często pojawiają się w tym samym kontekście i w codziennym języku bywają stosowane zamiennie. Mówimy o uczuleniu na pyłki, alergii na kurz czy pokarmy, nie zastanawiając się głębiej nad znaczeniem tych określeń. Warto przyjrzeć się im bliżej i sprawdzić, czy rzeczywiście oznaczają dokładnie to samo. 

Czy alergia i uczulenie to to samo? 

Alergia i uczulenie są pojęciami często stosowanymi zamiennie, jednak ich definicja jest nieco inna.

Uczulenie jest definiowane jako nadmierna wrażliwość organizmu na narażenie na pewne substancje lub czynniki. W wyniku badań serologicznych można określić, czy organizm miał kontakt z danym alergenem i wydzielił przeciwciała IgE skierowane przeciwko temu alergenowi. Wykrycie tych specyficznych przeciwciał nie zawsze jest jednoznaczne z pojawieniem się symptomów charakterystycznych dla danej alergii. Wówczas stan organizmu, podczas którego wytworzone są przeciwciała, ale nie ma objawów klinicznych określa się mianem uczulenia. Stwierdzenie alergii występuje dopiero gdy dodatkowo pojawią się objawy kliniczne. U niektórych pacjentów z uczuleniem może ono z czasem przerodzić się w alergię z objawami typowymi. 

Oba pojęcia alergii i uczulenia są bardzo blisko powiązane, stąd często są stosowane zamiennie. 

Diagnostyka alergii

1. Podstawą w diagnostyce alergii jest szczegółowy wywiad lekarski, w którym lekarz zbiera informacje na temat objawów, ich nasilenia, czasu występowania oraz możliwych czynników wywołujących. 
2. Następnym krokiem mogą być testy skórne, polegające na naniesieniu kropli alergenu na skórę i delikatnym jej nakłuciu. Jeśli po kilkunastu minutach pojawi się zaczerwienienie lub obrzęk, może wskazywać  to na reakcję alergiczną. 
3. Alternatywą są badania krwi, które oceniają poziom specyficznych przeciwciał IgE – ich podwyższona wartość może sugerować uczulenie na określoną substancję. 
4. W niektórych przypadkach wykonuje się testy prowokacyjne, podczas których pacjent otrzymuje niewielką dawkę alergenu (drogą wziewną, doustną lub donosową), aby sprawdzić reakcję organizmu. Ze względu na ryzyko silnych reakcji, testy te przeprowadza się wyłącznie w warunkach szpitalnych. 
5. U osób z podejrzeniem alergii pokarmowej stosuje się także dietę eliminacyjną, polegającą na czasowym wykluczeniu danego składnika z jadłospisu i obserwacji, czy objawy ustępują. 

Leczenie alergii

Leczenie alergii może obejmować kilka metod. 

1. Unikanie alergenu jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania objawom, choć w wielu przypadkach, jak np. przy alergii na pyłki, jest to trudne do osiągnięcia. 
2. Objawy można łagodzić za pomocą leków przeciwhistaminowych, które konkurują z histaminą o receptory  – substancji odpowiedzialnej za reakcję alergiczną. 
3. W cięższych przypadkach stosuje się glikokortykosteroidy, dostępne w postaci maści, kropli, sprayów do nosa lub leków wziewnych. 
4. Przy alergicznym nieżycie nosa czy alergicznym zapaleniu spojówek pomocne mogą być również krople do oczu i aerozole donosowe, które redukują świąd i obrzęk błon śluzowych. 
5. Dla osób z ciężką lub przewlekłą alergią rozwiązaniem może być immunoterapia alergenowa, czyli odczulanie. Polega ona na stopniowym podawaniu niewielkich dawek alergenu w celu przyzwyczajenia organizmu i zmniejszenia reakcji immunologicznej. Terapia ta trwa od 3 do 5 lat, ale może prowadzić do trwałego ustąpienia objawów lub znacznego ich złagodzenia. 
6. Istotnym elementem postępowania jest również mechaniczne usuwanie alergenu z powierzchni błon śluzowych. W przypadku alergii wziewnych pomocne może być płukanie nosa roztworem soli fizjologicznej lub izotoniczną wodą morską, natomiast przy alergicznym zapaleniu spojówek ulgę przynoszą krople nawilżające, które wspomagają wypłukiwanie cząsteczek alergenu z powierzchni oka. 

Leki bez recepty wspierające leczenie alergii

Dostępne są różne formy farmakoterapii alergii.

1. Leki przeciwhistaminowe, które dzielimy na generacje (I – difenhydramina, klemastyna, II –cetyryzyna, loratadyna, terfenadyna, azelastyna, III – feksofenadyna, lewocetyryzyna, desloratadyna). W przypadku leków z I generacji u części pacjentów obserwuje się senność czy zmęczenie oraz zaburzenia koncentracji. Są one odradzane kierowcom i osobom prowadzącym pojazdy mechaniczne. Preparaty z substancjami z II i III generacji wykazują mniej skutków ubocznych i znacznie rzadziej wywołują odczucie senności. 
2. Glikokortykosteroidy donosowe o działaniu miejscowym: mometazon, flutikazon. Działają przeciwzapalnie, przeciwalergicznie. 
3. Leki obkurczające błonę śluzową nosa: ksylometazolina, oksymetazolina. ograniczają przekrwienie, obrzęk, wyciek z nosa, udrażniają drogi oddechowe. Przeznaczone są do stosowania krótkotrwałego, maksymalnie 5-7 dni, aby nie doprowadzić do przyzwyczajenia błony śluzowej i polekowego nieżytu nosa. 
4. Krople do oczu zawierające kromoglikan sodu, hamujące mediatory prozapalne: histaminę i leukotrieny. 

Odczulanie – na czym polega? 

Odczulanie, czyli immunoterapia alergenowa, to metoda leczenia alergii, której celem jest stopniowe przyzwyczajenie organizmu do substancji wywołującej reakcję alergiczną. Proces ten pozwala zmniejszyć nadwrażliwość układu odpornościowego na określony alergen, co w dłuższej perspektywie może prowadzić do złagodzenia objawów lub całkowitego ustąpienia alergii. 

Terapia polega na podawaniu pacjentowi niewielkich dawek alergenu w kontrolowanych warunkach. Leczenie może być prowadzone w formie zastrzyków podskórnych lub tabletek i kropli podjęzykowych. 

Immunoterapia alergenowa jest szczególnie skuteczna w przypadku alergii na: 

• pyłki roślin,  
• roztocza kurzu domowego,  
• sierść zwierząt,  
• jad owadów. 

Odczulanie zalecane jest głównie osobom, u których standardowe metody leczenia, takie jak leki antyhistaminowe czy sterydy, nie przynoszą wystarczającej poprawy. Warto ją rozważyć, bo może chronić przed dalekosiężnymi powikłaniami nieleczonej alergii – np. Rozwinięciem astmy oskrzelowej. 

Mimo, że terapia ta jest skuteczna, wymaga cierpliwości i systematyczności, ponieważ jej efekty nie są natychmiastowe. Decyzję o rozpoczęciu odczulania należy skonsultować z alergologiem, który oceni, czy pacjent kwalifikuje się do tego rodzaju leczenia i dobierze odpowiednią metodę terapii. 

Domowe sposoby na łagodzenie skutków alergii 

Osoby zmagające się z alergią mogą wspomóc swoje leczenie naturalnymi metodami, które pomagają złagodzić uciążliwe objawy, takie jak katar, kaszel, swędzenie oczu czy wysypka. Choć nie zastępują one terapii zaleconej przez lekarza, mogą skutecznie wspierać organizm w walce z reakcjami alergicznymi. Przykładowe domowe sposoby na alergię to: 

• inhalacje solą fizjologiczną lub z dodatkiem olejków eterycznych, 
• płukanie nosa i zatok, 
• stosowanie okładów z naparów ziołowych, 
• włączenie do diety miodu, wyrobów pszczelich oraz naparów ziołowych, 
• stosowanie żelu z aloesu i olejów łagodzących na podrażnienia skórne. 

Alergia – najczęściej zadawane pytania 

Czym się różni alergia od nietolerancji?

Nietolerancja nie jest związana z układem odpornościowym, lecz wynika z problemów trawiennych lub metabolicznych. Najczęstszą przyczyną jest brak lub niedobór enzymów odpowiedzialnych za rozkładanie określonych składników pokarmowych. Przykładem jest nietolerancja laktozy, która wynika z niedoboru laktazy – enzymu trawiącego cukier mleczny. Objawy nietolerancji dotyczą głównie układu pokarmowego i obejmują bóle brzucha, wzdęcia, biegunkę, nudności czy zgagę. Nietolerancja rzadko prowadzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych, ale może znacznie obniżać komfort życia. 

Podstawową różnicą między tymi schorzeniami jest to, że alergia angażuje układ odpornościowy i może prowadzić do groźnych reakcji ogólnoustrojowych, podczas gdy nietolerancja dotyczy przede wszystkim układu pokarmowego i jest wynikiem nieprawidłowego trawienia lub przyswajania składników pokarmowych. 

Nietolerancję diagnozuje się poprzez testy oddechowe, badania laboratoryjne lub dietę eliminacyjną. 

Czym się różni alergia od nadwrażliwości?

Choć zarówno alergie pokarmowe, jak i nadwrażliwości związane są z układem odpornościowym, mają one inny przebieg, a w samym procesie uczestniczą odmienne przeciwciała. W alergii pokarmowej przeciwciała IgE łączą się z antygenem, co prowadzi do rozpoczęcia kaskady reakcji i pojawienia się objawów. W przypadku nadwrażliwości, styl życia (zła dieta, alkohol, palenie papierosów czy stres) prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego, co może skutkować zespołem nieszczelnego jelita. W tej sytuacji składniki przedostają się z jelit do krwiobiegu szybciej niż powinny, a organizm rozpoznaje je jako obce, wytwarzając przeciwko nim przeciwciała IgG. Nadmiar połączeń pokarm-przeciwciało odpowiada za uciążliwe dla pacjentów objawy. 

Czy alergia podnosi ciśnienie?

W przypadku gwałtownej reakcji alergicznej, czyli tzw. wstrząsu anafilaktycznego, może wystąpić spadek ciśnienia krwi oraz trudności w oddychaniu. Warto też pamiętać, że niektóre leki stosowane w leczeniu alergii, przede wszystkim przeciwhistaminowe, mogą dodatkowo obniżać ciśnienie krwi. 

Czy przy alergii może boleć gardło?

Tak, w przebiegu alergii może pojawić się ból gardła. Zazwyczaj wynika on ze spływającej po tylnej ścianie gardła wydzieliny lub oddychania przez usta w sytuacji zatkanego nosa spowodowanego katarem siennym. Błona śluzowa staje się wtedy wysuszona i podrażniona, jednak nie towarzyszą temu typowe objawy infekcji, takie jak gorączka. 

Czym grozi nieleczona alergia?

Nieleczona alergia znacząco obniża komfort życia pacjentów, którzy często skarżą się na zmęczenie, bóle głowy czy problemy z jakością snu. Przewlekły stan zapalny może prowadzić do chorób uszu i zatok, a w przypadku alergii wziewnej – czasami do rozwoju astmy oskrzelowej. W skrajnych sytuacjach nieleczona reakcja alergiczna może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego (anafilaksji).

Czy alergia powoduje zawroty głowy?

Zawroty głowy mogą pojawić się w wyniku zatkania trąbki słuchowej. Katar sienny powoduje obrzęk błony śluzowej, co blokuje ujście trąbki i prowadzi do jej dysfunkcji. Trąbka Eustachiusza pełni ważną rolę w utrzymaniu równowagi, a jej niedrożność może skutkować uczuciem zawrotów głowy. Warto wspomnieć, że zawroty głowy mogą wystąpić także w reakcji uczuleniowej na jad błonkoskrzydłych, jak objaw II stopnia zgodnie z system Müellera.