Kortyzol - norma, badanie i objawy podwyższonego/obniżonego kortyzolu
Michał Posmykiewicz

Kortyzol - norma, badanie i objawy podwyższonego/obniżonego kortyzolu

Kortyzol (hydrokortyzon) jest naturalnym hormonem steroidowym produkowanym w ludzkim organizmie przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Wywiera on bardzo duży wpływ na metabolizm, często bywa nazywany również hormonem stresu.

Jakie działanie w organizmie pełni kortyzol?

Kortyzol przede wszystkim wywiera w organizmie działanie przeciwzapalne. Ponadto, kortyzol odpowiedzialny jest także za wzrost poziomu glukozy w krwi, jak również przyczynia się on do podwyższenia poziomu sodu oraz obniżenia poziomu potasu w krwi.  Poza tym, kortyzol dodatkowo uwalnia też aminokwasy z tkanek i hamuje tempo ich wchłaniania przez mięśnie szkieletowe. Kortyzol przyspiesza również glukoneogenezę oraz przyspiesza też rozkład kwasów tłuszczowych do ciał ketonowych. 

Wydzielanie kortyzolu w organizmie charakteryzuje się tym, że jego najwyższe stężenie w krwi jest w godzinach rannych, zaś najniższe w późnych godzinach wieczornych (zwykle około północy), można zatem powiedzieć, że kortyzol charakteryzuje się dobowym rytmem wydzielania. Ponadto, wydzielanie kortyzolu uzależnione jest też od działania hormonu kortykotropowego (ACTH)  produkowanego przez przysadkę mózgową, zaś wydzielanie ACTH jest z kolei uzależnione od produkcji i działania hormonu kortykoliberynowego (CRH) produkowanego przez podwzgórze (struktura mózgowia). Widać zatem, że działanie i produkcja wszystkich trzech hormonów jest od siebie ściśle uzależniona i zaburzenie na którymkolwiek poziomie może doprowadzić do zaburzeń w produkcji hormonów na innych poziomach. 

Jaka jest norma kortyzolu w krwi?

Należy pamiętać o tym, że kortyzol podlega dobowemu rytmowi wydzielania, zatem również jego stężenie w krwi będzie ulegało wahaniom. Najwyższy poziom kortyzolu w krwi obserwuje się w godzinach porannych, zwykle około ósmej rano, stężenie kortyzolu w krwi wynosi wtedy zwykle 150-700 nmol/l. Najniższe stężenie kortyzolu obserwuje się natomiast w późnych godzinach wieczornych, zazwyczaj około północy, wynosi ono wtedy zwykle około 30-120 nmol/l. 

Może zdarzyć się jednak czasami, że w niektórych sytuacjach dochodzi do zaburzenia wydzielania kortyzolu i jego prawidłowe stężenie ulega zaburzeniu, stężenie kortyzolu może być wówczas za wysokie lub też zbyt niskie.

Jakie są zatem objawy podwyższonego stężenia kortyzolu?

Należy zacząć od tego, że stan podwyższonego poziomu kortyzolu w krwi, czyli hiperkortyzolemia, nazywany jest zespołem Cushinga (jeśli przyczyna powodująca nadmiar kortyzolu leży w nadnerczach, zwykle jest to guz nadnerczy produkujący nadmiar kortyzolu) oraz chorobą Cushinga (jeśli przyczyna doprowadzająca do podwyższenia się poziomu kortyzolu leży w przysadce mózgowej, zwykle jest to guz przysadki mózgowej). Bardzo typowym objawem w przebiegu zarówno zespołu, jak i choroby Cushinga, jest tzw. cushingoidalny typ sylwetki ciała, który charakteryzuje się odkładaniem się dużej ilości tkanki tłuszczowej w obrębie twarzy, karku i tułowia, kończyny są zaś stosunkowo szczupłe, pacjenci często są też otyli (zwykle jest to otyłość średniego stopnia, a masa ciała nie przekracza 100 kg). Ponadto, u chorych z nadmiernym stężeniem kortyzolu w krwi, twarz jest często zaokrąglona (określa sie ja typem "księżyc w pełni"), zaczerwieniona, często z trądzikiem, a u kobiet również z hirsutyzmem (czyli z obecnością na twarzy owłosienia typu męskiego). Dodatkowym objawem hiperkortyzolemii są też ścieńczenia skóry, na której pojawiają się sinoczerwone rozstępy, głównie zlokalizowane na brzuchu, ramionach, udach i pośladkach, często współwystępują one z wybroczynami, wylewami podskórnymi i rozszerzeniem naczyń krwionośnych. Pacjenci z hiperkortyzolemią skarżą się też na osłabienie, męczliwość, typowe dla nich są też zaniki mięśniowe. Często pojawia się również nadciśnienie tętnicze, jak również cukrzyca. U kobiet typowe są też zaburzenia miesiączkowania, jak również osłabienie lub wręcz zanik popędu płciowego, dla mężczyzn natomiast typowa jest impotencja. U kobiet można też zaobserwować cechy wirylizacji - hirsutyzm, owłosienie płciowe łonowe typu męskiego oraz przerost łechtaczki, jak również obecny jest u nich łojotok i przerzedzenie włosów na głowie. U chorych z zespołem lub chorobą Cushinga często też obecne są zaburzenia psychiczne, zwłaszcza pobudzenie, drażliwość, bezsenność oraz stany euforii lub depresji. Zdarzają się także bóle kostne ze złamaniami patologicznymi, w tym częste są złamania kompresyjne kręgów oraz nawracające zakażenia. Dla dzieci natomiast typowe jest opóźnienie lub zahamowanie wzrostu, wczesne pojawienie się owłosienia płciowego, a u dziewczynek opóźniony rozwój gruczołów płciowych oraz czas występowania miesiączki. 

W jaki sposób oznacza się poziom kortyzolu w organizmie, dzięki któremu można wykryć jego nadmierne wydzielanie i stężenie oraz zdiagnozować zespół lub chorobę Cushinga?

Przede wszystkim, kiedy istnieje podejrzenie podwyższonego stężenia kortyzolu, oznacza się jego poziom w osoczu krwi, ponadto ocenia się również stężenie hormonu kortykotropowego (ACTH) w osoczu krwi, dzięki czemu można odróżnić zespół Cushinga oraz choroby Cushinga. Poza tym, kolejnym badaniem ułatwiającym rozpoznanie zespołu lub choroby Cushinga jest ocena dobowego rytmu wydzielania kortyzolu w surowicy krwi, jak również ocena dobowego wydzielania 17-hydroksykortykosteroidow w moczu dobowym oraz 17-ketosteroidow w moczu dobowym. Ponadto, celem diagnostyki hiperkortyzolemii oznacza się też wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu i przelicza się go na metr kwadratowy powierzchni ciała i na dobę. Wykonywany jest też test nocnego hamowania deksometazonem, który jest syntetycznym hormonem glikokortykosteroidowym.

A jakie są objawy obniżonego poziomu kortyzolu w krwi? 

W sytuacji, kiedy dochodzi do obniżenia się poziomu kortyzolu, pacjent cierpi z powodu niedoczynności kory nadnerczy, mówi się wtedy o tzw. chorobie Addisona. Charakteryzuje się ona przede wszystkim nasilającym się w ciągu dnia osłabieniem z adynamią mięśniową, w skrajnych przypadkach może dojść do porażenia mięśni i osłabienia siły głosu. Typowe jest też chudniecie, biegunki, jak również przebarwienia skóry: pojawia się jej hiperpigmentacja, która dotyczy przede wszystkim części ciała odsłoniętych, wystawionych na działanie światła słonecznego. Dodatkowo w przypadku niedoczynności kory nadnerczy obecne jest też niskie ciśnienie tętnicze krwi, jak również hipoglikemia i hiperkaliemia. Ponadto, pojawiają się częste bóle brzucha, nudności, wymioty oraz zamiany psychiczne charakteryzujące się spowolnieniem, ociężałością umysłową, a czasem nawet ostrymi psychozami. 

Jakie badanie wykorzystuje się do diagnostyki niedoczynności  kory nadnerczy oraz niskiego poziomu kortyzolu?

Przede wszystkim, wykonuje się test pobudzenia kory nadnerczy przez ACTH, dodatkowo wykonywany jest też test stymulacyjny z CRH (kortykoliberyn), jak również badania obrazowe przysadki mózgowej i kory nadnerczy. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi

Polecane artykuły

  • Badanie kału – pasożyty, krew utajona, resztki pokarmowe. Jak pobrać kał do badania?

    Badanie kału jest jednym z podstawowych narzędzi oceny kondycji układu pokarmowego. Pozwala zdiagnozować zarówno niegroźne schorzenia, jak i rozwijające się stany nowotworowe tego obszaru. W zależności od rodzaju badania, które ma zostać wykonane, zaleca się inny sposób pobrania materiału, jego ilości i czas przechowywania próbki. Jak właściwie pobrać kał do badania, ile kosztują testy na obecność patogenów, niestrawionych resztek pokarmowych i krwi utajonej w stolcu? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule. 

  • Glukagon – działanie, rola w organizmie, normy. Kiedy badać jego stężenie we krwi?

    Glukagon jest jednym z hormonów, który odpowiada za prawidłowy poziom cukru we krwi. Jest on odpowiedzialny za podwyższenie stężenia glukozy, dlatego stosuje się go w leczeniu niedocukrzenia (hipoglikemii). Jakie są normy glukagonu we krwi? Kiedy należy badać jego poziom? W jakich sytuacjach konieczne jest podanie glukagonu w strzykawce?

  • CBCT (tomografia stożkowa) – przebieg badania, wskazania, wady i zalety

    CBCT (tomografia wiązki stożkowej) jest badaniem płatnym i wykonywanym na podstawie skierowania lekarskiego. Wykorzystywane jest najczęściej podczas leczenia stomatologicznego lub laryngologicznego. Pozwala na zobrazowanie zmian, które są niewidoczne na klasycznym prześwietleniu struktur zębowych. Ile kosztuje badanie tomografii stożkowej, jak wygląda CBCT i jakie są wskazania do prześwietlenia z wykorzystaniem tej metody? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • RTG kręgosłupa – badanie, wskazania, przeciwwskazania, refundacja, cena

    RTG kręgosłupa jest metodą obrazową, którą od wielu lat wykorzystuje się podczas diagnozowania wad postawy, zmian zapalnych czy zwyrodnieniowych, a także w przypadku urazów i bóli kręgosłupa. W prawdzie interpretacja wyników prześwietlania kręgosłupa może stanowić problem dla pacjenta, niemniej samo RTG kręgosłupa nie jest badaniem bolesnym lub długotrwałym. Ile kosztuje rentgen kręgosłupa, jak należy się przygotować do badania i czy istnieją przeciwwskazania do jego wykonania? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • RTG (prześwietlenie) zębowe, cefalometryczne i pantomograficzne. Jak wygląda badanie? Cena, wskazania i zagrożenia

    RTG stomatologiczne (zęba, cefalometryczne i pantomograficzne) to jedne z podstawowych badań obrazowych, które od dawna z powodzeniem wykorzystuje się podczas leczenia w gabinetach dentystycznych lub przy zabiegach z zakresu chirurgi twarzowo-szczękowej. Prześwietlenia tego typu nie należą do drogich badań, są także bezbolesne dla pacjenta. Jak się przygotować do badania, ile kosztuje rentgen zębów i czy wymaga odpowiedniego przygotowania? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Badanie DHEA i DHEA-SO4 – normy. Co może oznaczać za wysoki i za niski poziom dehydroepiandrosteronu?

    Dehydroepiandrosteron (DHEA) i siarczan dehydroepiandrosteron (DHEA-SO4) to hormony, których stężenie należy sprawdzić w trakcie procesu diagnostycznego zarówno PCOS, przerostu, guzów i nowotworów nadnerczy, jak i przedwczesnego dojrzewania płciowego. Oznaczenie poziomów tych dwóch wskaźników stanowi pakiet jednych z droższych badań z zakresu diagnostyki laboratoryjnej. Ile kosztuje oznaczenie DHEA i DHEA-SO4, jak należy się przygotować do badania i jak dbać o prawidłowy poziom tych hormonów? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Koagulogram – wskazania do badania, interpretacja wyników, normy

    Koagulogram to pakiet dziewięciu szczegółowych oznaczeń, których wyniki umożliwią dokonanie oceny stanu układu krzepnięcia krwi w organizmie. Badanie zaleca się pacjentom, u których planuje się przeprowadzanie zabiegu chirurgicznego, z podejrzeniem chorób wątroby, niedoborami witaminy K lub tym, którzy mimo braku urazu zauważają na swoim ciele siniaki lub wybroczyny.  Ile kosztuje badanie, jak należy się do niego przygotować i jak interpretować wyniki koagulogramu? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Kinaza keratynowa (CK, CPK) – normy, za wysoka, za niska. Wskazania do badania

    Kinaza kreatynowa jest białkiem, którego podwyższony poziom w surowicy świadczy o tym, że doszło do uszkodzenia komórek o wysokim zapotrzebowaniu na energię. W komórkach prawidłowo prowadzących procesy metaboliczne kinaza "nie wydostaje się" poza ich obszar. Uszkodzone komórki mięśniowe umożliwiają przedostanie się określonych form tego enzymu do krwi. Szczególną uwagę na poziom CK w surowicy krwi powinny zwrócić osoby, które wyczynowo uprawiają sport lub procent ich tkanki mięśniowej jest bardzo wysoki. Jak się przygotować do badania poziomu kinazy kreatynowej, ile kosztuje badanie i kiedy jego przekroczony poziom staje się normą? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij