Kortyzol - norma, badanie i objawy podwyższonego/obniżonego kortyzolu

Kortyzol (hydrokortyzon) jest naturalnym hormonem steroidowym produkowanym w ludzkim organizmie przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Wywiera on bardzo duży wpływ na metabolizm, często bywa nazywany również hormonem stresu.

Jakie działanie w organizmie pełni kortyzol?

Kortyzol przede wszystkim wywiera w organizmie działanie przeciwzapalne. Ponadto, kortyzol odpowiedzialny jest także za wzrost poziomu glukozy w krwi, jak również przyczynia się on do podwyższenia poziomu sodu oraz obniżenia poziomu potasu w krwi.  Poza tym, kortyzol dodatkowo uwalnia też aminokwasy z tkanek i hamuje tempo ich wchłaniania przez mięśnie szkieletowe. Kortyzol przyspiesza również glukoneogenezę oraz przyspiesza też rozkład kwasów tłuszczowych do ciał ketonowych. 

Wydzielanie kortyzolu w organizmie charakteryzuje się tym, że jego najwyższe stężenie w krwi jest w godzinach rannych, zaś najniższe w późnych godzinach wieczornych (zwykle około północy), można zatem powiedzieć, że kortyzol charakteryzuje się dobowym rytmem wydzielania. Ponadto, wydzielanie kortyzolu uzależnione jest też od działania hormonu kortykotropowego (ACTH)  produkowanego przez przysadkę mózgową, zaś wydzielanie ACTH jest z kolei uzależnione od produkcji i działania hormonu kortykoliberynowego (CRH) produkowanego przez podwzgórze (struktura mózgowia). Widać zatem, że działanie i produkcja wszystkich trzech hormonów jest od siebie ściśle uzależniona i zaburzenie na którymkolwiek poziomie może doprowadzić do zaburzeń w produkcji hormonów na innych poziomach. 

Jaka jest norma kortyzolu w krwi?

Należy pamiętać o tym, że kortyzol podlega dobowemu rytmowi wydzielania, zatem również jego stężenie w krwi będzie ulegało wahaniom. Najwyższy poziom kortyzolu w krwi obserwuje się w godzinach porannych, zwykle około ósmej rano, stężenie kortyzolu w krwi wynosi wtedy zwykle 150-700 nmol/l. Najniższe stężenie kortyzolu obserwuje się natomiast w późnych godzinach wieczornych, zazwyczaj około północy, wynosi ono wtedy zwykle około 30-120 nmol/l. 

Może zdarzyć się jednak czasami, że w niektórych sytuacjach dochodzi do zaburzenia wydzielania kortyzolu i jego prawidłowe stężenie ulega zaburzeniu, stężenie kortyzolu może być wówczas za wysokie lub też zbyt niskie.

Jakie są zatem objawy podwyższonego stężenia kortyzolu?

Należy zacząć od tego, że stan podwyższonego poziomu kortyzolu w krwi, czyli hiperkortyzolemia, nazywany jest zespołem Cushinga (jeśli przyczyna powodująca nadmiar kortyzolu leży w nadnerczach, zwykle jest to guz nadnerczy produkujący nadmiar kortyzolu) oraz chorobą Cushinga (jeśli przyczyna doprowadzająca do podwyższenia się poziomu kortyzolu leży w przysadce mózgowej, zwykle jest to guz przysadki mózgowej). Bardzo typowym objawem w przebiegu zarówno zespołu, jak i choroby Cushinga, jest tzw. cushingoidalny typ sylwetki ciała, który charakteryzuje się odkładaniem się dużej ilości tkanki tłuszczowej w obrębie twarzy, karku i tułowia, kończyny są zaś stosunkowo szczupłe, pacjenci często są też otyli (zwykle jest to otyłość średniego stopnia, a masa ciała nie przekracza 100 kg). Ponadto, u chorych z nadmiernym stężeniem kortyzolu w krwi, twarz jest często zaokrąglona (określa sie ja typem "księżyc w pełni"), zaczerwieniona, często z trądzikiem, a u kobiet również z hirsutyzmem (czyli z obecnością na twarzy owłosienia typu męskiego). Dodatkowym objawem hiperkortyzolemii są też ścieńczenia skóry, na której pojawiają się sinoczerwone rozstępy, głównie zlokalizowane na brzuchu, ramionach, udach i pośladkach, często współwystępują one z wybroczynami, wylewami podskórnymi i rozszerzeniem naczyń krwionośnych. Pacjenci z hiperkortyzolemią skarżą się też na osłabienie, męczliwość, typowe dla nich są też zaniki mięśniowe. Często pojawia się również nadciśnienie tętnicze, jak również cukrzyca. U kobiet typowe są też zaburzenia miesiączkowania, jak również osłabienie lub wręcz zanik popędu płciowego, dla mężczyzn natomiast typowa jest impotencja. U kobiet można też zaobserwować cechy wirylizacji - hirsutyzm, owłosienie płciowe łonowe typu męskiego oraz przerost łechtaczki, jak również obecny jest u nich łojotok i przerzedzenie włosów na głowie. U chorych z zespołem lub chorobą Cushinga często też obecne są zaburzenia psychiczne, zwłaszcza pobudzenie, drażliwość, bezsenność oraz stany euforii lub depresji. Zdarzają się także bóle kostne ze złamaniami patologicznymi, w tym częste są złamania kompresyjne kręgów oraz nawracające zakażenia. Dla dzieci natomiast typowe jest opóźnienie lub zahamowanie wzrostu, wczesne pojawienie się owłosienia płciowego, a u dziewczynek opóźniony rozwój gruczołów płciowych oraz czas występowania miesiączki. 

W jaki sposób oznacza się poziom kortyzolu w organizmie, dzięki któremu można wykryć jego nadmierne wydzielanie i stężenie oraz zdiagnozować zespół lub chorobę Cushinga?

Przede wszystkim, kiedy istnieje podejrzenie podwyższonego stężenia kortyzolu, oznacza się jego poziom w osoczu krwi, ponadto ocenia się również stężenie hormonu kortykotropowego (ACTH) w osoczu krwi, dzięki czemu można odróżnić zespół Cushinga oraz choroby Cushinga. Poza tym, kolejnym badaniem ułatwiającym rozpoznanie zespołu lub choroby Cushinga jest ocena dobowego rytmu wydzielania kortyzolu w surowicy krwi, jak również ocena dobowego wydzielania 17-hydroksykortykosteroidow w moczu dobowym oraz 17-ketosteroidow w moczu dobowym. Ponadto, celem diagnostyki hiperkortyzolemii oznacza się też wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu i przelicza się go na metr kwadratowy powierzchni ciała i na dobę. Wykonywany jest też test nocnego hamowania deksometazonem, który jest syntetycznym hormonem glikokortykosteroidowym.

A jakie są objawy obniżonego poziomu kortyzolu w krwi? 

W sytuacji, kiedy dochodzi do obniżenia się poziomu kortyzolu, pacjent cierpi z powodu niedoczynności kory nadnerczy, mówi się wtedy o tzw. chorobie Addisona. Charakteryzuje się ona przede wszystkim nasilającym się w ciągu dnia osłabieniem z adynamią mięśniową, w skrajnych przypadkach może dojść do porażenia mięśni i osłabienia siły głosu. Typowe jest też chudniecie, biegunki, jak również przebarwienia skóry: pojawia się jej hiperpigmentacja, która dotyczy przede wszystkim części ciała odsłoniętych, wystawionych na działanie światła słonecznego. Dodatkowo w przypadku niedoczynności kory nadnerczy obecne jest też niskie ciśnienie tętnicze krwi, jak również hipoglikemia i hiperkaliemia. Ponadto, pojawiają się częste bóle brzucha, nudności, wymioty oraz zamiany psychiczne charakteryzujące się spowolnieniem, ociężałością umysłową, a czasem nawet ostrymi psychozami. 

Jakie badanie wykorzystuje się do diagnostyki niedoczynności  kory nadnerczy oraz niskiego poziomu kortyzolu?

Przede wszystkim, wykonuje się test pobudzenia kory nadnerczy przez ACTH, dodatkowo wykonywany jest też test stymulacyjny z CRH (kortykoliberyn), jak również badania obrazowe przysadki mózgowej i kory nadnerczy. 


Podziel się:

Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus