Kortyzol - norma, badanie i objawy podwyższonego/obniżonego kortyzolu
Michał Posmykiewicz

Kortyzol - norma, badanie i objawy podwyższonego/obniżonego kortyzolu

Kortyzol (hydrokortyzon) jest naturalnym hormonem steroidowym produkowanym w ludzkim organizmie przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Wywiera on bardzo duży wpływ na metabolizm, często bywa nazywany również hormonem stresu.

Jakie działanie w organizmie pełni kortyzol?

Kortyzol przede wszystkim wywiera w organizmie działanie przeciwzapalne. Ponadto, kortyzol odpowiedzialny jest także za wzrost poziomu glukozy w krwi, jak również przyczynia się on do podwyższenia poziomu sodu oraz obniżenia poziomu potasu w krwi.  Poza tym, kortyzol dodatkowo uwalnia też aminokwasy z tkanek i hamuje tempo ich wchłaniania przez mięśnie szkieletowe. Kortyzol przyspiesza również glukoneogenezę oraz przyspiesza też rozkład kwasów tłuszczowych do ciał ketonowych. 

Wydzielanie kortyzolu w organizmie charakteryzuje się tym, że jego najwyższe stężenie w krwi jest w godzinach rannych, zaś najniższe w późnych godzinach wieczornych (zwykle około północy), można zatem powiedzieć, że kortyzol charakteryzuje się dobowym rytmem wydzielania. Ponadto, wydzielanie kortyzolu uzależnione jest też od działania hormonu kortykotropowego (ACTH)  produkowanego przez przysadkę mózgową, zaś wydzielanie ACTH jest z kolei uzależnione od produkcji i działania hormonu kortykoliberynowego (CRH) produkowanego przez podwzgórze (struktura mózgowia). Widać zatem, że działanie i produkcja wszystkich trzech hormonów jest od siebie ściśle uzależniona i zaburzenie na którymkolwiek poziomie może doprowadzić do zaburzeń w produkcji hormonów na innych poziomach. 

Jaka jest norma kortyzolu w krwi?

Należy pamiętać o tym, że kortyzol podlega dobowemu rytmowi wydzielania, zatem również jego stężenie w krwi będzie ulegało wahaniom. Najwyższy poziom kortyzolu w krwi obserwuje się w godzinach porannych, zwykle około ósmej rano, stężenie kortyzolu w krwi wynosi wtedy zwykle 150-700 nmol/l. Najniższe stężenie kortyzolu obserwuje się natomiast w późnych godzinach wieczornych, zazwyczaj około północy, wynosi ono wtedy zwykle około 30-120 nmol/l. 

Może zdarzyć się jednak czasami, że w niektórych sytuacjach dochodzi do zaburzenia wydzielania kortyzolu i jego prawidłowe stężenie ulega zaburzeniu, stężenie kortyzolu może być wówczas za wysokie lub też zbyt niskie.

Jakie są zatem objawy podwyższonego stężenia kortyzolu?

Należy zacząć od tego, że stan podwyższonego poziomu kortyzolu w krwi, czyli hiperkortyzolemia, nazywany jest zespołem Cushinga (jeśli przyczyna powodująca nadmiar kortyzolu leży w nadnerczach, zwykle jest to guz nadnerczy produkujący nadmiar kortyzolu) oraz chorobą Cushinga (jeśli przyczyna doprowadzająca do podwyższenia się poziomu kortyzolu leży w przysadce mózgowej, zwykle jest to guz przysadki mózgowej). Bardzo typowym objawem w przebiegu zarówno zespołu, jak i choroby Cushinga, jest tzw. cushingoidalny typ sylwetki ciała, który charakteryzuje się odkładaniem się dużej ilości tkanki tłuszczowej w obrębie twarzy, karku i tułowia, kończyny są zaś stosunkowo szczupłe, pacjenci często są też otyli (zwykle jest to otyłość średniego stopnia, a masa ciała nie przekracza 100 kg). Ponadto, u chorych z nadmiernym stężeniem kortyzolu w krwi, twarz jest często zaokrąglona (określa sie ja typem "księżyc w pełni"), zaczerwieniona, często z trądzikiem, a u kobiet również z hirsutyzmem (czyli z obecnością na twarzy owłosienia typu męskiego). Dodatkowym objawem hiperkortyzolemii są też ścieńczenia skóry, na której pojawiają się sinoczerwone rozstępy, głównie zlokalizowane na brzuchu, ramionach, udach i pośladkach, często współwystępują one z wybroczynami, wylewami podskórnymi i rozszerzeniem naczyń krwionośnych. Pacjenci z hiperkortyzolemią skarżą się też na osłabienie, męczliwość, typowe dla nich są też zaniki mięśniowe. Często pojawia się również nadciśnienie tętnicze, jak również cukrzyca. U kobiet typowe są też zaburzenia miesiączkowania, jak również osłabienie lub wręcz zanik popędu płciowego, dla mężczyzn natomiast typowa jest impotencja. U kobiet można też zaobserwować cechy wirylizacji - hirsutyzm, owłosienie płciowe łonowe typu męskiego oraz przerost łechtaczki, jak również obecny jest u nich łojotok i przerzedzenie włosów na głowie. U chorych z zespołem lub chorobą Cushinga często też obecne są zaburzenia psychiczne, zwłaszcza pobudzenie, drażliwość, bezsenność oraz stany euforii lub depresji. Zdarzają się także bóle kostne ze złamaniami patologicznymi, w tym częste są złamania kompresyjne kręgów oraz nawracające zakażenia. Dla dzieci natomiast typowe jest opóźnienie lub zahamowanie wzrostu, wczesne pojawienie się owłosienia płciowego, a u dziewczynek opóźniony rozwój gruczołów płciowych oraz czas występowania miesiączki. 

W jaki sposób oznacza się poziom kortyzolu w organizmie, dzięki któremu można wykryć jego nadmierne wydzielanie i stężenie oraz zdiagnozować zespół lub chorobę Cushinga?

Przede wszystkim, kiedy istnieje podejrzenie podwyższonego stężenia kortyzolu, oznacza się jego poziom w osoczu krwi, ponadto ocenia się również stężenie hormonu kortykotropowego (ACTH) w osoczu krwi, dzięki czemu można odróżnić zespół Cushinga oraz choroby Cushinga. Poza tym, kolejnym badaniem ułatwiającym rozpoznanie zespołu lub choroby Cushinga jest ocena dobowego rytmu wydzielania kortyzolu w surowicy krwi, jak również ocena dobowego wydzielania 17-hydroksykortykosteroidow w moczu dobowym oraz 17-ketosteroidow w moczu dobowym. Ponadto, celem diagnostyki hiperkortyzolemii oznacza się też wolny kortyzol w dobowej zbiórce moczu i przelicza się go na metr kwadratowy powierzchni ciała i na dobę. Wykonywany jest też test nocnego hamowania deksometazonem, który jest syntetycznym hormonem glikokortykosteroidowym.

A jakie są objawy obniżonego poziomu kortyzolu w krwi? 

W sytuacji, kiedy dochodzi do obniżenia się poziomu kortyzolu, pacjent cierpi z powodu niedoczynności kory nadnerczy, mówi się wtedy o tzw. chorobie Addisona. Charakteryzuje się ona przede wszystkim nasilającym się w ciągu dnia osłabieniem z adynamią mięśniową, w skrajnych przypadkach może dojść do porażenia mięśni i osłabienia siły głosu. Typowe jest też chudniecie, biegunki, jak również przebarwienia skóry: pojawia się jej hiperpigmentacja, która dotyczy przede wszystkim części ciała odsłoniętych, wystawionych na działanie światła słonecznego. Dodatkowo w przypadku niedoczynności kory nadnerczy obecne jest też niskie ciśnienie tętnicze krwi, jak również hipoglikemia i hiperkaliemia. Ponadto, pojawiają się częste bóle brzucha, nudności, wymioty oraz zamiany psychiczne charakteryzujące się spowolnieniem, ociężałością umysłową, a czasem nawet ostrymi psychozami. 

Jakie badanie wykorzystuje się do diagnostyki niedoczynności  kory nadnerczy oraz niskiego poziomu kortyzolu?

Przede wszystkim, wykonuje się test pobudzenia kory nadnerczy przez ACTH, dodatkowo wykonywany jest też test stymulacyjny z CRH (kortykoliberyn), jak również badania obrazowe przysadki mózgowej i kory nadnerczy. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi

Polecane artykuły

  • LH (lutropina) – badanie, normy, za niska, za wysoka. Wskazania i interpretacja wyników hormonu luteinizującego

    Badanie poziomu LH jest wskazane w przypadku prowadzenia procesu diagnostycznego wielu zaburzeń dotyczących pracy narządów odpowiadających za płodność pacjenta. Kobiety, które wykonują oznaczenie hormonu luteinizującego, dokonując interpretacji wyników laboratoryjnych, powinny zwrócić uwagę na dzień cyklu miesiączkowego, na który przypada dzień pobrania krwi, ponieważ determinuje on wartość lutropiny. Za niski lub za wysoki poziom LH towarzyszy najczęściej schorzeniom, takim jak PCOS, zaburzenia miesiączkowania i pracy przysadki mózgowej. Jak należy przygotować się do oznaczenia stężenia lutropiny, czy przed badaniem hormonu luteinizującego trzeba być na czczo i ile kosztuje badanie LH? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Insulinomimetyki – chrom (Cr) – właściwości, wskazania i przeciwwskazania do suplementacji. Czy chrom jest skuteczny podczas odchudzania?

    Chrom jest mikroelementem, który w roli składnika suplementów diety traktowany jest jako środek wspomagający odchudzanie. Bierze udział w metabolizowaniu glukozy, białek i tłuszczy. Występuję zarówno w postaci zdrowotnej – trójwartościowej (CR III), jak i toksycznej – sześciowartościowej (Cr VI). Charakterystyczne dla chromu są także jego właściwości związane z podwyższaniem poziomu „dobrego" cholesterolu HDL przy jednoczesnym obniżaniu poziomu tego miażdżycowego, czyli „złego" cholesterolu LDL. Z którą witaminą najlepiej suplementować chrom, co należy do naturalnych źródeł tego pierwiastka śladowego oraz który chrom wybrać – organiczny, czy nieorganiczny? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Spirometria – na czym polega i kiedy wykonuje się badanie spirometryczne? Spirometria podczas pandemii SARS-CoV-2

    Spirometria jest standardowym testem sprawności płuc. Dowiedz się, kiedy jest zalecana i jak przebiega badanie spirometryczne. Czy w obliczu panującej pandemii i przy ograniczonym dostępie do świadczeń medycznych procedurę można przeprowadzić w domu?

  • Rezonans magnetyczny (MRI) stawu skokowego – badanie, wskazania, cena i skierowanie na prześwietlenie

    Rezonans magnetyczny stawu skokowego jest metodą diagnostyczną, która pozwala na ocenę najgłębiej położonych elementów tego obszaru. Większość badań z wykorzystaniem tomografii rezonansu magnetycznego wykonywana jest z podaniem kontrastu. Dzięki MRI możliwe jest zobrazowanie zarówno uszkodzeń chrząstki stawowej, więzadeł, jak i zmian zwyrodnieniowych i nowotworowych. Czy do wykonania rezonansu magnetycznego stawu skokowego niezbędne jest posiadanie skierowania lekarskiego, ile kosztuje MR kostki, jakie badania krwi należy wykonać przed prześwietleniem stawu skokowego z wykorzystaniem kontrastu? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Progesteron – badanie, normy, niedobór, nadmiar, interpretacja wyników badania. Progesteron a ciąża

    Badanie poziomu progesteronu jest jednym z oznaczeń, któremu najczęściej towarzyszy ocena poziomu FSH, LH, testosteronu i prolaktyny, podczas prowadzenia procesu diagnostycznego PCOS, czyli zespół policystycznych jajników lub zaburzeń miesiączkowania. Niski poziom progesteronu jest bardzo niekorzystny dla kobiet, które pragną zajść w ciążę, ponieważ hormon ten umożliwia zagnieżdżenie i utrzymanie się zarodka w błonie śluzowej macicy. Z kolei podwyższony poziom progesteronu może świadczyć o wystąpieniu torbieli, a nawet raku jajników, guzach nadnerczy i niewydolności wątroby. Jak należy się przygotować do badania hormonu progesteronowego, czy na pobranie krwi trzeba być na czczo i  ile kosztuje oznaczenie stężenia progesteronu we krwi? Odpowiedzi na te i i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Erytropoetyna – badanie, normy, interpretacja wyników

    Badanie erytropoetyny (EPO) jest wskazane podczas prowadzenia procesu diagnostycznego chorób krwi i nerek. Dzięki analizie poziomu erytropoetyny, możliwe jest kontrolowanie odpowiedzi na wdrożone leczenie anemii, nadkrwistości i niedokrwistości. Wysoki poziom EPO jest charakterystyczny dla sportowców, którzy swoje treningi odbywają w terenach górskich, ale także, co ciekawe, dla osób palących papierosy. Badanie poziomu erytropoetyny często towarzyszy analizie morfologii krwi i  hematokrytowi. Jaka jest norma EPO we krwi, czy do badania erytropoetyny należy zgłosić się na czczo i czy stosowanie EPO przez sportowców jest równoznaczne ze stosowaniem dopingu? Na te i inne pytania odpowiedzi znajdują się w niniejszym artykule.

  • Estrogen – badanie, normy, niedobór, nadmiar, interpretacja wyników badania krwi

    Badanie poziomu estrogenów jest jednym z głównych parametrów, który jest analizowany, kiedy lekarz specjalista (endokrynolog, ginekolog czy dermatolog) próbuje ustalić przyczynę długotrwałego braku miesiączki, zaburzeń dojrzewania płciowego, funkcji jajników, niekontrolowanych zmian masy ciała, a także niepokojących objawów natury dermatologicznej, takich jak np. trądzik. Poziom estrogenów kobiety w ciąży różni się od zakresów referencyjnych dla nieciężarnych pacjentek. Jak należy się przygotować do pobrania krwi, jakie są objawy nadmiaru i niedoboru estrogenów i czy badanie poziomu tych hormonów jest refundowane? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

  • Estriol – badanie, normy, niedobór, nadmiar, interpretacja wyników badania. Estriol wolny w ciąży

    Estriol to hormon produkowany głównie podczas ciąży przez łożysko i nadnercza płodu. Norma estriolu w organizmie kobiety ciężarnej może być nawet 1000 razy wyższa niż ta w organizmie pacjentki niebędącej w ciąży, u której stężenie tego hormonu jest znikome. Razem z badaniem estriolu należy wykonać oznaczenie innych parametrów krwi, takich jak wolny estriol, (β-hCG) i AFP. Obniżony poziom estriolu w wyniku badań może świadczyć o wystąpieniu u płodu wad chromosomalnych w postaci zespołu Downa, Edwardsa oraz wad morfologicznych cewy nerwowej prawidłowej. Jak należy przygotować się do pobrania krwi, jak interpretować wynik badania estriolu w pierwszym, drugim i trzecim trymestrze ciąży i ile kosztuje oznaczenie stężenia hormonu we krwi? Odpowiedzi na te pytania znajdują się w niniejszym artykule.

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij