Objawy oponowe – czym jest zespół oponowy? Rodzaje i przyczyny objawów oponowych
Marcin Setlak

Objawy oponowe – czym jest zespół oponowy? Rodzaje i przyczyny objawów oponowych

Objawy oponowe to rodzaj reakcji odruchowych możliwych do wywołania, gdy dochodzi do podrażnienia opon mózgowo–rdzeniowych u pacjenta. Te objawy neurologiczne mogą towarzyszyć wielorakim stanom chorobowym, takim jak zakażenie opon mózgowo–rdzeniowych, krwawienie podpajęczynówkowe, choroby nowotworowe opon mózgowo–rdzeniowych i mózgu oraz rozległe udary mózgu. 

Czym są objawy oponowe?

Badanie objawów oponowych stanowi nieodłączny element badania neurologicznego pacjenta. Objawy te są reakcjami odruchowymi, które są możliwe do wywołania, gdy u chorego dochodzi do podrażnienia opon mózgowo–rdzeniowych. Opony mózgowo–rdzeniowe pełnią w organizmie niezwykle ważną funkcję, chronią one bowiem mózg i rdzeń kręgowy przed urazami mechanicznymi. 

Mózg i rdzeń kręgowy pokryte są trzema oponami. Najbardziej zewnętrznie leży opona twarda mózgu, pod nią znajduje się pajęczynówka, a najbardziej wewnętrzna jest bezpośrednio przylegająca do mózgu i rdzenia opona miękka. Przestrzeń pomiędzy oponą miękką i oponą pajęczą wypełniona jest płynem mózgowo–rdzeniowym, który pełni funkcje amortyzujące. Objawy oponowe pojawiają się na skutek podrażnienia korzeni nerwowych przechodzących przez zmienione zapalnie opony mózgowo–rdzeniowe.

Podrażnienie korzeni nerwowych powoduje napinanie się konkretnych grup mięśniowych co daje charakterystyczne objawy. Stanom związanym z podrażnieniem opon mózgowo–rdzeniowych bardzo często towarzyszy silny ból głowy, nudności oraz nadwrażliwość na bodźce – jest to tak zwany zespół oponowy.

Rodzaje objawów oponowych

Należy zaznaczyć, że czułość objawów oponowych w badaniu zapalenia opon mózgowych u niemowląt i osób w podeszłym wieku jest bardzo mała. U dzieci poniżej 2 roku życia objawy oponowe mogą być ujemne. Badanie neurologiczne jest skomplikowane i wymaga współpracy chorego z osobą przeprowadzającą badanie, dlatego objawy oponowe u nieprzytomnego pacjenta są bardzo trudne do zbadania i nie zawsze udaje się je zaobserwować. 

Poniżej znajduje się opis jak sprawdzić poszczególne objawy oponowe.

Sztywność karku

Sztywność karku to objaw oponowy, który bada się, prosząc pacjenta, by położył się płasko na plecach. Pod głową nie może być poduszki, zagłówka itp. Jedną ręką lekarz przytrzymuje klatkę piersiową chorego, drugą umieszcza w okolicy podpotylicznej i powoli próbuje zbliżyć brodę pacjenta do mostka. Ten objaw oponowy będzie dodatni, gdy skurcz mięśni karku spowoduje opór i ból, uniemożliwiając przygięcie głowy chorego do klatki piersiowej. Odległość pomiędzy brodą i mostkiem pacjenta stanowi miarę nasilenia tego objawu. Najczęściej określa się ją liczbą palców, jaką badający może umieścić w tym miejscu, co może być określone później sztywnością na np. 2, 3, 4 palce. Objaw ten jest obecny u około 30% chorych z zapaleniem opon mózgowo–rdzeniowych.

Objaw Kerniga górny i dolny

Objaw Kerniga górny bada się, zginając tułów siedzącego pacjenta do przodu. Gdy odruch ten jest dodatni, stwierdza się odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych. 

Objaw Kerniga dolny: pacjent powinien położyć się płasko na plecach, nie mając pod głową poduszki czy zagłówka. Lekarz zgina kończynę dolną chorego w stawie biodrowym o 90°, czyli podnosi zgiętą w kolanie nogę pacjenta do góry. Później próbuje wyprostować nogę badanego w stawie kolanowym. Jeżeli podczas prostowania nogi, pojawi się ból i opór, objaw ten jest uznany za dodatni. Objaw Kerniga obecny jest u około 5% pacjentów z zapaleniem opon mózgowo–rdzeniowych.

Objaw Brudzińskiego

Objaw Brudzińskiego dzielimy na objaw górny (karkowy) i objaw dolny (łonowy). Badanie objawu Brudzińskiego górnego polega na tym, że podczas badania sztywności karku, czyli zbliżania brody do klatki piersiowej, lekarz obserwuje u pacjenta jednoczasowe odruchowe zgięcie kończyn dolnych zarówno w stawach kolanowych, jak i biodrowych. 

Badając objaw Brudzińskiego dolny, lekarz uciska spojenie łonowe pacjenta, uzyskując taką samą reakcję, jak w objawie Brudzińskiego górnym, czyli odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach kolanowych i biodrowych. Objaw Brudzińskiego występuje u około 5% chorych z zapaleniem opon mózgowo–rdzeniowych.

Objaw Hermana

Objaw Hermana jest nazywany inaczej objawem karkowo–paluchowym. Lekarz bada go tak, jak objaw Brudzińskiego górny, równocześnie podczas badania objawu sztywności karku. Przyginając brodę pacjenta do mostka, obserwuje się odruchowe zgięcie grzbietowe palucha stopy. Wtedy objaw uznaje się za dodatni. 

Objaw Flataua

Objaw Flataua karkowo–mydriatyczny również wywoływany jest równocześnie z objawem sztywności karku. Podczas przyginania brody do mostka dochodzi do odruchowego rozszerzenia źrenic, gdy objaw jest dodatni. 

Objaw Flataua erekcyjny bada się u pacjenta leżącego płasko na plecach. Badający kilkukrotnie unosi tułów pacjenta i zgina go do przodu. Działanie takie, gdy objaw jest dodatni, powoduje wzwód prącia.

Objaw Amosa (objaw trójnoga)

Objaw Amosa jest nazywany inaczej objawem trójnoga. Nazwa ta pochodzi od pozycji, którą przyjmuje badany pacjent. Przypomina ona trójnóg, a mianowicie: przy próbie sadzania pacjent podpiera się o wyprostowane kończyny górne, które rozstawia na bok i do tyłu. 

Inne objawy oponowe

  • Objaw Weila–Edelmana – sprawdzany podczas badania objawu Kerniga dolnego. Gdy objaw jest dodatni, dochodzi do grzbietowego zgięcia palucha.
  • Opistotonus – objaw ten polega na łukowatym wygięciu kręgosłupa na skutek napinania się mięśni grzbietu. W skrajnych postaciach opistotonus może prowadzić do stanu, w którym chory, leżący w pozycji na plecach, opiera się o podłoże jedynie potylicą i piętami. 

Objawy oponowe – na jakie choroby mogą wskazywać?

Objawy oponowe dodatnie mogą wskazywać na liczne patologiczne procesy powodujące podrażnienie opon mózgowo–rdzeniowych, dlatego po ich rozpoznaniu konieczne jest włączenie diagnostyki, która pomoże stwierdzić przyczynę ich wystąpienia.

Objawy oponowe – zapalenie mózgu i zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych

Zapalenie opon mózgowo–rdzeniowych (ZOMR) jest bardzo poważnym stanem obarczonym wysokim ryzykiem poważnych powikłań, w tym również śmierci. Do zapalenia opon mózgowo–rdzeniowych dochodzi na drodze infekcyjnej. Czynnikiem etiologicznym ZOMR mogą być bakterie, wirusy lub grzyby. Stan zapalny dotyczy opony pajęczej, przestrzeni podpajęczynówkowej oraz opony miękkiej, jednak przy braku odpowiednio wcześnie włączonego leczenia, zakażenie może szerzyć się i obejmować tkankę nerwową – dochodzi wówczas do rozwinięcia się zapalenia mózgu.

Objawy oponowe – krwotok podpajęczynówkowy

Objawy oponowe mogą pojawiać się w przypadku krwawienia podpajęczynówkowego (SAH). Do krwawienia podpajęczynówkowego dochodzi zwykle na skutek urazu lub pęknięcia tętniaka wewnątrzczaszkowego. Krwotok podpajęczynówkowy, niezależnie od etiologii, jest bardzo ciężkim stanem, który wiąże się z bardzo wysokim ryzykiem śmierci. Dominującym objawem w przypadku SAH jest piorunujący ból głowy.

Objawy oponowe – inne przyczyny

Wśród innych przyczyn rozwinięcia się u chorego objawów oponowych należy wymienić urazy oraz procesy nowotworowe w ośrodkowym układzie nerwowym przebiegające z zajęciem opon mózgowo–rdzeniowych.

Objawy oponowe – leczenie

Leczenie objawów oponowych zależy od przyczyny, która je wywołała. W celu postawienia odpowiedniej diagnozy lekarz przeprowadza badanie neurologiczne i zbiera dokładny wywiad.

Zazwyczaj diagnostykę poszerza się o wykonanie badania obrazowego głowy – tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego. W przypadku infekcyjnego zapalenia opon mózgowo–rdzeniowych konieczne jest zbadanie płynu mózgowo–rdzeniowego, pozwoli to zidentyfikować czynnik etiologiczny i dobrać odpowiednie leczenie.

Jeśli przyczyną wystąpienia zespołu oponowego jest infekcja bakteryjna, stosuje się antybiotykoterapię, w przypadkach, gdy czynnikiem etiologicznym jest wirus zazwyczaj, pacjenta leczy się objawowo. W sytuacjach, gdy za wystąpienie objawów odpowiada krwawienie z pękniętego tętniaka, uraz lub rozwijający się guz, stosuje się leczenie neurochirurgiczne lub korzysta się z metod radiologii interwencyjnej.

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi

Polecane artykuły

  • Brak apetytu u dorosłych – co robić, gdy nie mamy ochoty jeść?

    Skutki uboczne leków, depresja, anoreksja, wysoki poziom stresu, ale i też następstwo zmniejszenia się percepcji węchu i smaku postępującego wraz z wiekiem. Często też pierwszy objaw poważnej choroby. Przyczyn braku apetytu może być naprawdę wiele. Jak poprawić apetyt? Co jeść, gdy brakuje smaku przez dłuższy czas? Czy istnieją skuteczne leki zwiększające łaknienie? 

  • Bolesne miesiączki – przyczyny, diagnostyka i leczenie bólu podczas okresu

    Bolesne miesiączki to problem wielu kobiet w wieku rozrodczym. Ból podczas menstruacji może mieć charakter pierwotny, pojawia się wówczas u młodych kobiet (do dwóch lat od pierwszego krwawienia) i towarzyszy im często aż do okresu przekwitania. Może być także wtórny, czyli wywołany stanami chorobowymi. Dolegliwości bólowe podczas miesiączki mogą być spowodowane występowaniem endometriozy, mięśniaków macicy czy torbieli jajników. Kiedy należy wykonać badania? Jak sobie radzić z bolesnymi miesiączkami?

  • Ból ręki – przyczyny, diagnostyka, leczenie, rehabilitacja bólu ręki

    Ból ręki może mieć różne przyczyny. Może być zarówno skutkiem urazu, np. skręcenia czy złamania, jak i chorób, takich jak zespół cieśni nadgarstka, zespół de Quervaina czy schorzenia o podłożu reumatycznym. Jak wygląda diagnostyka bólu ręki? Jak przebiega fizjoterapia przy bólu rąk?

  • Kołatanie serca – przyczyny, diagnostyka, leczenie palpitacji serca

    Kołatanie w klatce piersiowej opisywane jest przez pacjentów jako mocne lub niemiarowe bicie serca, znacząco różniące się od wcześniejszej pracy tego mięśnia. Palpitacja wywołuje niepokój i skłania do konsultacji lekarskiej. Co tak na prawdę kryje się pod pojęciem kołatania serca?

  • Wirusowe zapalenie gardła – objawy i leczenie. Domowe sposoby na zapalenie gardła o podłożu wirusowym

    Wirusowe zapalenie gardła najczęściej objawia się bólem gardła w momencie przełykania, podwyższoną temperaturą ciała, mogą pojawić się również katar, kaszel, bóle głowy. Infekcje gardła o podłożu wirusowym leczy się objawowo, stosując różnego rodzaju miejscowo działające preparaty przeciwbólowe w postaci tabletek do ssania czy aerozoli, a także leki przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. 

  • Wielomocz (poliuria) – co oznacza i w jakich chorobach może się pojawić? Diagnostyka i leczenie poliurii

    Równowaga płynowa jest kontrolowana przez proces przyjmowania płynów, perfuzji nerek, filtracji kłębuszkowej i resorpcji wody w cewkach zbiorczych nerek. Przyjmowane płyny zwiększają objętość krążącej krwi, a to wzmaga perfuzję nerek i filtrację w kłębuszkach oraz zwiększone wydalanie moczu. Proces ten hamowany jest przez hormon antydiuretyczny (wazopresynę, ADH), wydzielany przez podwzgórze i uwalniany przez przysadkę mózgową. ADH zwiększa resorpcję (wchłanianie) wody w kanalikach zbiorczych nerek, zmniejszając ilość wydalanego moczu. Jeśli dochodzi do zaburzeń np. w wydzielaniu wazopresyny, może pojawić się wielomocz. Czym dokładnie jest poliuria? 

  • Nadmierne pragnienie (polidypsja) – co może oznaczać? Przyczyny i leczenie polidypsji

    Uczucie pragnienia jest subiektywnym odczuciem potrzeby pobierania płynów. Może być ono zmniejszone (w stanach uszkodzenia ośrodka pragnienia w podwzgórzu) lub – częściej – zwiększone. Wzmożone pragnienie (polidypsja) najczęściej idzie w parze z nadmiernym wydzielaniem moczu (poliurią). Zwiększona utrata płynów ustrojowych może odbywać się nie tylko przez nerki, ale także przez skórę (obfite poty), przewód pokarmowy (wymioty, biegunka) lub płuca (gorączka). Pragnienie bywa fizjologiczną reakcją na zwiększoną utratę wody z organizmu, jednak nadmierne jest niemal zawsze objawem chorobowym. 

  • Wypadnięcie dysku – przyczyny, objawy, leczenie, ćwiczenia

    Każdy krążek międzykręgowy kręgosłupa jest zbudowany z dwóch części: miękkiej, galaretowatej części wewnętrznej – jądra miażdżystego i twardego pierścienia włóknistego znajdującego się na zewnętrz. Uraz lub przeciążenie mogą spowodować, że wewnętrzna część krążka wysunie się poza pierścień, nazywa się to wypadnięciem dysku. Jakie objawy powoduje przepuklina krążka międzykręgowego, czyli wypadający dysk?

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij