Wzmożone napięcie mięśniowe – przyczyny, objawy i leczenie hipertonii u dzieci i dorosłych

Wzmożone napięcie mięśniowe może pojawić się w następstwie urazu, przeciążenia lub zaburzeń neurologicznych i wpływać na prawidłowe wykonywanie codziennych ruchów. Towarzyszą mu niekiedy skurcze mięśni, sztywność oraz trudności w odtwarzaniu prawidłowych wzorców ruchowych. Przyczyną mogą być m.in. nieprawidłowe reakcje układu nerwowego, w tym zaburzenia odruchowe i motoryczne. Objawy wskazujące na problem neurologiczny, szczególnie gdy pojawiają się bez wyraźnej przyczyny, wymagają konsultacji ze specjalistą, np. neurologiem. W niektórych jednostkach chorobowych, takich jak choroba Parkinsona, zaburzenia napięcia mięśniowego mogą stanowić jeden z elementów obrazu klinicznego.

1. Co oznacza wzmożone napięcie mięśniowe i jakie są rodzaje hipertonii?
2. Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka – przyczyny
3. Jak może objawiać się wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka?
4. Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia – kiedy zgłosić się do lekarza?
5. Wzmożone napięcie mięśniowe u dorosłych – objawy i możliwe przyczyny
6. Jak rozpoznaje się hipertonię?
7. Jak wygląda leczenie i rehabilitacja wzmożonego napięcia mięśniowego?
8. Objawy wzmożonego napięcia mięśniowego – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jak wygląda fizjoterapia w przypadku niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym,
• jakie są przyczyny wzmożonego napięcia mięśniowego,
• jak wygląda leczenie wzmożonego napięcia mięśniowego.

Postępowanie zależy od przyczyny i nasilenia dolegliwości. W przypadku łagodnych problemów pomocne mogą być odpowiednio dobrane ćwiczenia w domu, natomiast terapia manualna może stanowić uzupełnienie kompleksowej fizjoterapii. Ważne jest jednak rozróżnienie typowych dolegliwości przeciążeniowych od sytuacji, w których występują niepokojące objawy, takie jak narastająca sztywność, wyraźne zaburzenia ruchu, osłabienie czy utrzymujące się skurcze. W takich przypadkach właściwa diagnoza pozwala dobrać bezpieczne i adekwatne metody terapii.

Co oznacza wzmożone napięcie mięśniowe i jakie są rodzaje hipertonii?

Napięcie mięśniowe (łac. tonus) u noworodków i niemowląt ulega ciągłym zmianom. Stopniowe osiąganie poszczególnych etapów rozwoju ruchowego jest możliwe z jego udziałem. Warto zaznaczyć, że każde dziecko ma swoje indywidualne tempo rozwoju, czasami jednak zbyt długo utrzymujący się niewłaściwy tonus może stanowić przeszkodę w osiąganiu kolejnych umiejętności. Do zaburzeń regulacji napięcia czynnościowego mięśni szkieletowych zaliczamy m. in. obniżone napięcie mięśniowe oraz wzmożone napięcie mięśniowe. 

Wyróżnia się kilka rodzajów podwyższonego tonusu. Wśród nich należy wymienić spastyczność oraz sztywność:

1. Spastyczność jest zaburzeniem napięcia związanym z uszkodzeniem górnego neuronu ruchowego. Charakteryzuje się zwiększonym oporem podczas biernego rozciągania mięśnia, który nasila się wraz ze wzrostem szybkości wykonywanego ruchu. W pewnym momencie podczas ruchu następuje często zatrzymanie – tzw. catch, po czym dochodzi do zwolnienia oporu i ruch staje się płynniejszy. Jest to tzw. objaw scyzoryka. 
2. Sztywność pochodzenia ośrodkowego cechuje natomiast opór występujący przez cały czas – tzw. objaw rury ołowianej, bądź też pojawia się skokowo – wówczas występuje objaw koła zębatego.

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka – przyczyny

Jako główne przyczyny zaburzeń regulacji napięcia mięśniowego podaje się zaburzenia pracy układu nerwowego. Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia może być związane z zaburzeniami funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Może towarzyszyć m.in. mózgowemu porażeniu dziecięcemu, przebytym uszkodzeniom mózgu lub rdzenia kręgowego oraz niektórym chorobom genetycznym i metabolicznym. Wcześniactwo, niska masa urodzeniowa oraz przebyte uszkodzenia mózgu, np. związane z niedotlenieniem, zwiększają ryzyko zaburzeń neurorozwojowych, którym może towarzyszyć nieprawidłowe napięcie mięśniowe.

Jak może objawiać się wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlaka?

Wśród objawów wzmożonego napięcia mięśniowego u niemowlaków można zaobserwować:

• zaciskanie piąstek,
• prężenie ciała i odchylanie głowy mocno w tył,
• kształt literki C w leżeniu tyłem,
• asymetryczny rozkład napięcia – stałe wydłużenie jednej i skrócenie drugiej strony ciała,
• asymetryczna stabilizacja głowy i tułowia – asymetria ułożeniowa,
• krzyżowanie nóg,
• opór kończyn podczas pielęgnacji – trudne je zgiąć lub wyprostować,
• ubogi repertuar ruchowy, np. przekręcanie się wyłącznie w jedną stronę,
• brak wyciągania rąk, kiedy maluch leży na brzuchu.

U dzieci starszych dominują:

• zaburzenie wzorca chodu,
• brak równowagi,
• trudności z utrzymaniem pozycji,
• słaba kondycja,
• upośledzona koordynacja,
• zaburzenia liniowości,
• przykurcze mięśni.

Brak równowagi pomiędzy agonistami i antagonistami, brak selektywnej kontroli nad dystalnymi częściami kończyn i nieprawidłowe sterowanie ruchami jest często przejawem uszkodzenia struktur centralnego układu nerwowego, które oddziałują na układ mięśniowo–szkieletowy, prowadząc do zaburzeń nie tylko ruchu, ale i postawy. 

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia – kiedy zgłosić się do lekarza?

Wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia może objawiać się m.in. częstym prężeniem ciała, zaciskaniem piąstek, trudnościami w rozluźnieniu mięśni lub odchylaniem głowy do tyłu. Jeśli takie objawy utrzymują się lub budzą niepokój rodziców, warto skonsultować je z pediatrą. Wczesna ocena pozwala ustalić, czy napięcie mięśniowe mieści się w normie rozwojowej, czy wymaga dalszej diagnostyki.

Wzmożone napięcie mięśniowe u dorosłych – objawy i możliwe przyczyny

U dorosłych wzmożone napięcie mięśniowe może powodować: 

• sztywność,
• ograniczenie ruchomości,
• trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów,
• mimowolne napięcie mięśni.

Może być związane m.in. z chorobami układu nerwowego, uszkodzeniem mózgu lub rdzenia kręgowego, a także niektórymi chorobami mięśni.

Jak rozpoznaje się hipertonię?

Rozpoznanie hipertonię opiera się przede wszystkim na badaniu lekarskim i ocenie napięcia mięśniowego oraz zakresu ruchów. Lekarz bierze pod uwagę również inne objawy i historię choroby. W zależności od przyczyny może zalecić dodatkowe badania, np. badania laboratoryjne lub badania obrazowe.

W przypadku noworodków i niemowląt bardzo duże znaczenia ma obserwacja i wczesna diagnoza. Ocena niemowlęcia z podejrzeniem nieprawidłowego napięcia mięśniowego powinna obejmować badanie neurologiczne i ocenę rozwoju ruchowego. W zależności od wieku dziecka i czynników ryzyka lekarz może wykorzystać również standaryzowane narzędzia oceny, takie jak General Movements Assessment (GMA) czy Hammersmith Infant Neurological Examination (HINE). W uzasadnionych przypadkach wykonywane są badania obrazowe, w tym rezonans magnetyczny.

Jak wygląda leczenie i rehabilitacja wzmożonego napięcia mięśniowego?

Rehabilitacja neurologiczna w przypadku noworodków, niemowląt i dzieci podpowiada zastosowanie metod usprawniania opartych o neurofizjologię. Rehabilitacja powinna być dobierana indywidualnie, w zależności od przyczyny zaburzeń napięcia, wieku dziecka, jego możliwości ruchowych oraz wpływu objawów na codzienne funkcjonowanie. Terapia powinna być ukierunkowana na konkretne cele, takie jak poprawa kontroli ruchu, rozwój umiejętności motorycznych, zapobieganie przykurczom oraz zwiększanie samodzielności dziecka.

W wybranych przypadkach spastyczności stosuje się leki zmniejszające napięcie mięśniowe, np. baklofen.

Objawy wzmożonego napięcia mięśniowego – najczęściej zadawane pytania

Czy wzmożone napięcie mięśniowe u niemowlęcia może ustąpić samoistnie?

W niektórych przypadkach nieprawidłowości napięcia mogą zmniejszyć się wraz z dojrzewaniem układu nerwowego. Warto jednak skonsultować objawy z pediatrą lub fizjoterapeutą, ponieważ nie zawsze wymagają one jedynie obserwacji.

Jak odróżnić wzmożone napięcie mięśniowe od naturalnego napięcia u małego dziecka?

U niemowląt napięcie mięśniowe zmienia się wraz z rozwojem. Niepokój mogą budzić m.in. utrzymująca się sztywność, częste prężenie ciała, trudności z wykonywaniem ruchów lub wyraźna asymetria. Ocenę najlepiej pozostawić specjaliście podczas badania dziecka.

Jak długo trwa rehabilitacja przy wzmożonym napięciu mięśniowym?

Nie ma jednego czasu rehabilitacji, ponieważ zależy on od przyczyny wzmożonego napięcia, jego nasilenia oraz wieku i rozwoju dziecka. U części dzieci poprawa pojawia się po kilku tygodniach, natomiast inne wymagają dłuższej terapii i regularnych kontroli.