Czkawka – przyczyny i leczenie

Czkawka (łac. singultus) w większości przypadków bywa zjawiskiem całkowicie fizjologicznym oraz powszechnym. Jednakże uporczywa czkawka, która utrudnia funkcjonowanie, może być objawem chorób układu trawiennego i nerwowego. Z tego względu, mimo pozornie błahego charakteru, nie należy jej lekceważyć, a przy występowaniu innych niepokojących objawów koniecznie należy skonsultować się ze specjalistą. Czym jest czkawka? Co może oznaczać? Jak się jej pozbyć? Odpowiadamy w poniższym artykule.

Jama brzuszna, klatka piersiowa oraz przepona są silnie unerwione przez nerwy czuciowe, ruchowe oraz autonomiczne, które odpowiadają za„automatyzmy” organizmu. Kluczowe w tym przypadku są nerwy przeponowe, błędne, międzyżebrowe oraz pień trzewny. W wyniku podrażnienia zakończeń nerwowych, np. w wyniku szybkiego napełnienia żołądka, dochodzi do pobudzenia układu nerwowego po łuku odruchowym, czego efektem jest nagły skurcz mięśni, wywołujący czkawkę.

Czkawka – co to takiego?

Odruch czkania jest fizjologicznym odruchem spowodowanym podrażnieniem nerwów, w wyniku którego dochodzi do mimowolnego (bez naszej kontroli) silnego skurczu mięśni przepony, klatki piersiowej wraz z opóźnionym (o 35 milisekund względem wydechu) zamknięciem krtani przez zwarte struny głosowe, co skutkuje nietypowym dźwiękiem, który mu towarzyszy.

Czkawka jest powtarzającym się odruchem czkania (od 2 do nawet 60 razy na minutę), który trwa ponad kilka minut. Towarzyszy ona człowiekowi przez całe życie, mimo iż nie znamy dokładnie jej roli. Nie wiemy, czy jest ona niechcianą i archaiczną pozostałością po przodkach czy ważnym odruchem obronnym, usuwającym nadmiar powietrza z żołądka lub chroniącym nas przed zachłyśnięciem. Trwająca krótko czkawka po jedzeniu nie jest niczym szkodliwym czy niebezpiecznym. Niewątpliwie jednak, jeśli czkawka trwa kilka godzin czy dni, może skutecznie utrudnić funkcjonowanie, doprowadzić do rozdrażnienia, zmęczenia, epizodu depresyjnego, a nawet spadku masy ciała – ze względu na trudności w spożywaniu pokarmu.

W zależności od długości trwania czkawki możemy wyróżnić:

• czkawkę ostrą (trwa do 48 godzin),
• czkawkę przetrwałą (utrzymuje się ponad 48 godzin, a nie dłużej niż miesiąc),
• czkawkę przewlekłą (trwa ona ponad miesiąc).

Przyczyny czkawki

Najczęstszymi przyczynami czkawki są oczywiście czynniki fizjologiczne, które prowokują napady czkawki fizjologicznej. Należą do nich:

• spożycie obfitego posiłku,
• jedzenie w pośpiechu z połykaniem dużych ilości powietrza,
• picie napojów gazowanych,
• przyjmowanie alkoholu (nawet w niewielkich ilościach),
• silne stany emocjonalne.

Czasami czkawkę powodują przyczyny jatrogenne (wywołane przez działania medyczne), np. stan po operacji jelita grubego lub po gastroskopii. Bywa również tak, że czkawka, która trwa nawet kilka miesięcy, nie ma żadnej obiektywnej przyczyny ani stojącego za nią procesu chorobowego. Mówimy wtedy o czkawce idiopatycznej.

Czkawka u noworodka

Czkawka u dziecka występuje już w okresie rozwoju płodowego. Zdarza się, że podczas rutynowego badania USG, można zaobserwować odruch czkania u płodu, które jest izometrycznym ćwiczeniem mięśni wdechowych. Później w okresie noworodkowym i niemowlęcym dziecko może mieć czkawkę nawet po każdym posiłku, co pomaga mu usunąć nadmiar powietrza, połkniętego podczas ssania piersi.

Czkawka w ciąży

Czkawka w ciąży może być jak najbardziej normalnym odruchem związanym z podrażnieniem nerwów przeponowych oraz jamy brzucha, a także zmianami hormonalnymi. Powiększająca się macica powoduje przesunięcie wszystkich brzusznych narządów ku górze, co powoduje wzrost ciśnienia w jamie brzusznej oraz zwiększony nacisk na przeponę. W wyniku tego podrażnienia dochodzi do jej rytmicznych skurczów.

Czkawka jako objaw choroby

W przypadku, gdy czkawka jest objawem poważniejszej choroby, mówimy o czkawce objawowej. Wachlarz możliwych stanów oraz chorób, które mogą wywołać czkawkę jest tak szeroki, że mógłby on stanowić podstawę osobnej pracy naukowej. Dlatego przybliżone zostanie tylko kilka z nich:

• choroby naczyniowe – udar, zapalenie tętnic, malformacje naczyniowe,
• choroby nowotworowe – wewnątrzczaszkowe, klatki piersiowej i brzucha,
• choroby zakaźne – zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu,
• choroby neurologiczne – stwardnienie rozsiane, padaczka, sarkoidoza OUN,
• choroby metaboliczne – cukrzyca, zaburzenia jonowe, hiperurykemia,
• przyjmowanie leków – przeciwpadaczkowych, przecipsychotycznych, przeciwparkinsonowskich, beznodiazepin, przeciwnowotworowych, antybiotyków,
• stany ostre – niedrożność jelit, zapalenie wyrostka robaczkowego, ostre zapalenie trzustki.

Przewlekła czkawka – kiedy wymaga leczenia? Jakie badania?

Czkawka zdecydowanie wymaga diagnostyki oraz leczenia, jeżeli spełnia jedno z dwóch kryteriów czkawki uporczywej:

• trwa ponad 48 godzin,
• utrudnia jedzenie, oddychanie lub zasypianie.

Dotyczy to również, utrudniających funkcjonowanie, napadów ostrej czkawki, które trwają nie dłużej niż 48 godzin, ale powtarzają się kilkukrotnie w krótkich odstępach czasu.

Czkawka uporczywa jest zjawiskiem rzadkim oraz często pomijanym w edukacji przyszłych lekarzy. Z tego względu zwykle niełatwo trafić na odpowiedniego specjalistę, który zajmie się tym problemem.

Ważne jest przeprowadzenie badania podmiotowego (okoliczności rozpoczęcia czkawki, czas trwania, towarzyszące objawy, przyjmowane leki oraz używki) i przedmiotowego (szczególnie ocena objawów neurologicznych, badanie klatki piersiowej i brzucha).

Jeśli pacjent nie posiada aktualnych badań, warto zacząć od podstawowych badań krwi, takich jak:

• morfologia,
• CRP,
• jonogram,
• mocznik,
• kreatynina,
• AlAT oraz AspAT,
• poziom lipazy i amylazy.

Kolejnym krokiem będą badania obrazowe, które pomogą nam wykluczyć nowotworowe lub zapalne tło czkawki:

• RTG klatki piersiowej,
• USG jamy brzusznej,
• EKG,
• gastroskopia.

Jak pozbyć się czkawki?

W przypadku ustalenia konkretnego rozpoznania (czkawki objawowej) stosuje się leczenie przyczynowe ukierunkowane na chorobę, np. zatorowość płucna – usunięcie zatoru poprzez trombolizę lub trombektomię, refluks żołądkowo-przełykowy – stosowanie leków IPP, zapalenie naczyń – przyjmowanie glikokortykosteroidów, etc. Przyczyna leży najczęściej w obrębie brzucha (podrażnienie przepony) i klatki piersiowej (podrażnienie płuc, opłucnej lub śródpiersia), dlatego też tak istotna jest diagnostyka tej okolicy.

W razie braku uchwytnej przyczyny czkawki (czkawki idiopatycznej) należy zastosować leczenie objawowe. Niestety wciąż nie ustalono jednoznacznych wytycznych leczenia czkawki, a wszystkie zalecenia oparte są na doświadczeniach klinicznych różnych specjalistów. Leki przyjmuje się najczęściej przez krótki czas, celem ustalenia ich skuteczności. Jeśli po kilku dniach czkawka nie ustępuje, należy uznać, że lek jest nieskuteczny i trzeba zastosować inną farmakoterapię.

Standardowo lekiem pierwszego rzutu powinien być baklofen (lek rozluźniający mięśnie szkieletowe działający na receptory GABA), w dalszej kolejności podejmuje się próbę leczenia metoklopramidem (lek przeciwwymiotny) oraz lekami przeciwpsychotycznymi.

Metody na czkawkę

Zanim udamy się do specjalisty, szczególnie gdy czkawka trwa krótko lub znamy czynnik, który ją wywołuje, możemy spróbować domowych sposobów na czkawkę. Ich skuteczność nie została potwierdzona w wiarygodnych badaniach klinicznych, ale nie wykluczono całkowicie ich możliwości terapeutycznych:

• unikanie ciężkostrawnych posiłków, jeśli chorujemy na choroby żołądka lub przełyku,
• spożywanie posiłków bez pośpiechu,
• unikanie napojów gazowanych,
• przyjęcie leku rozkurczającego mięśnie gładkie (np. popularną drotawerynę),
• wypicie naparu ziołowego (np. z melisy),
• pociąganie za język,
• przyciągnięcie kolan do klatki piersiowej przez 2 minuty,
• oddychanie przez papierową torebkę,
• wstrzymanie oddechu na kilka sekund,
• próba zrobienia wydechu przy zamkniętych ustach i nosie (odruch Valsalvy),
• ssanie kostki lodu,
• doraźne wypicie szklanki ciepłej, posłodzonej wody.