Oparzenia po petardach. Jak udzielić pierwszej pomocy w przypadku obrażeń od fajerwerków?

Każdego roku okres noworoczny, choć powszechnie kojarzony z radością i świętowaniem, dla personelu medycznego oddziałów ratunkowych oraz chirurgii urazowej oznacza czas wzmożonej pracy. Niewłaściwe obchodzenie się z materiałami pirotechnicznymi prowadzi do tragicznych w skutkach wypadków, które często kończą się trwałym kalectwem. Niniejszy artykuł stanowi kompendium wiedzy na temat urazów wywołanych przez fajerwerki, procedur ratowniczych oraz zasad profilaktyki. Jego celem jest podniesienie świadomości społecznej w zakresie zagrożeń płynących z amatorskiego użycia materiałów wybuchowych.

1. Jakie są najczęstsze obrażenia związane z używaniem petard?
2. Jak udzielić pierwszej pomocy osobie poparzonej przez petardę?
3. Petardy i fajerwerki – zasady bezpiecznego korzystania
4. Obrażenia od fajerwerków – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• jakie są najczęstsze obrażenia związane z używaniem petard,
• jak udzielić pierwszej pomocy osobie poparzonej przez petardę,
• jakie są bezpieczne zasady korzystania z petard.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że obrażenia spowodowane przez fajerwerki to często skomplikowane urazy wielonarządowe, wymagające długotrwałego i kosztownego leczenia specjalistycznego. Warto rozważyć rezygnację z samodzielnego odpalania petard na rzecz profesjonalnych pokazów pirotechnicznych, które gwarantują nie tylko lepsze wrażenia estetyczne, ale przede wszystkim bezpieczeństwo uczestników zabawy.

Jakie są najczęstsze obrażenia związane z używaniem petard?

Urazy spowodowane eksplozją materiałów pirotechnicznych charakteryzują się złożoną etiologią i zazwyczaj łączą uszkodzenia termiczne z mechanicznymi. Wynika to z samej natury wybuchu, który generuje jednocześnie falę uderzeniową o wysokiej energii kinetycznej oraz gwałtowny wzrost temperatury, sięgający w epicentrum nawet kilku tysięcy stopni Celsjusza. W praktyce klinicznej lekarze najczęściej mają do czynienia z obrażeniami kończyn górnych, twarzoczaszki oraz narządu wzroku.

Dominującą grupę obrażeń stanowią oparzenia termiczne. W zależności od czasu ekspozycji oraz odległości od źródła wybuchu mogą one obejmować jedynie naskórek (oparzenia pierwszego stopnia), ale nierzadko penetrują głębiej – uszkadzają skórę właściwą i tkankę podskórną (drugi i trzeci stopień). Należy podkreślić, że oparzenia chemiczne zdarzają się rzadziej, jednak obecność substancji toksycznych i metali ciężkich może istotnie utrudniać gojenie ran.

Znacznie groźniejszą kategorią urazów są uszkodzenia mechaniczne tkanki, określane mianem urazów wybuchowych (ang. blast injury).

Odłamki korpusu petardy działają niczym pociski szrapnelowe i powodują rany drążące, które są szczególnie niebezpieczne w obrębie twarzy i szyi.

Nie można pominąć również urazów narządów zmysłów. Fala akustyczna towarzysząca detonacji jest w stanie doprowadzić do pęknięcia błony bębenkowej i trwałego uszkodzenia słuchu. Z kolei urazy gałki ocznej, spowodowane ciałem obcym lub wysoką temperaturą, mogą skutkować nieodwracalną utratą wzroku.

Jak udzielić pierwszej pomocy osobie poparzonej przez petardę?

Skuteczność interwencji przedmedycznej w przypadku oparzeń i urazów wybuchowych ma kluczowe znaczenie dla rokowania pacjenta oraz późniejszego procesu rekonwalescencji. Priorytetem w działaniu świadka zdarzenia jest zapewnienie bezpieczeństwa zarówno sobie, jak i osobie poszkodowanej. Należy oddalić się od miejsca wybuchu, ponieważ w pobliżu mogą znajdować się kolejne ładunki.

Procedura postępowania w przypadku oparzenia termicznego powinna rozpocząć się od natychmiastowego chłodzenia uszkodzonego obszaru.

Należy kategorycznie unikać stosowania lodowatej wody lub lodu bezpośrednio na ranę, gdyż może to doprowadzić do skurczu naczyń krwionośnych i pogłębienia niedokrwienia tkanek. Bezwzględnie przeciwwskazane jest aplikowanie na oparzoną skórę jakichkolwiek tłuszczów, maści czy domowych specyfików, które utrudniają odprowadzanie ciepła i mogą stać się źródłem infekcji.

Jeśli urazowi towarzyszy krwotok, co często ma miejsce przy obrażeniach mechanicznych dłoni, kluczowe jest zastosowanie ucisku bezpośredniego na ranę przy użyciu jałowego opatrunku lub czystej tkaniny. Jeśli doszło do amputacji urazowej, a krwawienie jest masywne i trudne do opanowania, konieczne może okazać się założenie opaski uciskowej powyżej miejsca zranienia. Po założeniu opaski uciskowej należy zanotować godzinę jej założenia i przekazać tę informację zespołowi ratownictwa medycznego. Amputowany fragment ciała, o ile został odnaleziony, należy zabezpieczyć w czystym materiale, umieścić w szczelnym worku foliowym, a następnie worek zanurzyć w wodzie z lodem (tzw. suchy lód nie jest zalecany). Amputowanej części nie wolno wkładać bezpośrednio do wody.

W przypadku urazów oka nie należy podejmować prób samodzielnego usuwania ciał obcych. Oko należy zabezpieczyć jałowym gazikiem, zasłaniając jednocześnie drugie oko, aby ograniczyć ruchy gałek ocznych, i niezwłocznie wezwać zespół ratownictwa medycznego. Wyjątkiem jest podejrzenie kontaktu oka z substancją chemiczną – wówczas należy rozpocząć natychmiastowe obfite płukanie czystą wodą lub solą fizjologiczną.

Petardy i fajerwerki – zasady bezpiecznego korzystania

Prewencja urazów pirotechnicznych polega na rygorystycznym przestrzeganiu zasad bezpieczeństwa oraz korzystaniu wyłącznie z certyfikowanych produktów. Legalne materiały wybuchowe, dopuszczone do obrotu na terenie Unii Europejskiej, muszą mieć oznaczenie CE, co gwarantuje, że przeszły odpowiednie testy jakościowe. Nabywanie fajerwerków z niepewnych źródeł, np. na bazarach czy stoiskach bez odpowiednich zezwoleń, wiąże się z ogromnym ryzykiem, ponieważ mogą to być produkty wadliwe lub o niestabilnej konstrukcji chemicznej.

Instrukcja obsługi dołączona do produktu nie jest jedynie sugestią, lecz zbiorem bezwzględnie obowiązujących reguł.

1. Fajerwerki należy odpalać wyłącznie na otwartej przestrzeni, na stabilnym, płaskim podłożu, z dala od zabudowań, drzew, pojazdów oraz linii energetycznych.
2. Należy zachować bezpieczną strefę rażenia i upewnić się, że w pobliżu nie znajdują się osoby postronne ani zwierzęta, dla których huk wystrzałów jest źródłem ogromnego stresu.
3. Nigdy nie wolno pochylać się nad ładunkiem podczas jego odpalania.
4. Po podpaleniu lontu należy natychmiast oddalić się na bezpieczną odległość.
5. Jeżeli ładunek nie wypali, pod żadnym pozorem nie wolno do niego podchodzić, by sprawdzić przyczynę awarii, ani próbować odpalić go ponownie.

Obrażenia od fajerwerków – najczęściej zadawane pytania

W przestrzeni publicznej pojawia się wiele wątpliwości dotyczących skutków zdrowotnych używania fajerwerków. Poniżej przedstawiamy szczegółowe odpowiedzi na najczęściej nurtujące pytania, oparte na wiedzy medycznej.

Jak długo goją się oparzenia od fajerwerków?

Czas gojenia skóry po oparzeniu jest kwestią wysoce indywidualną i zależy od głębokości uszkodzenia tkanek, rozległości rany, wieku pacjenta oraz ogólnego stanu zdrowia. Oparzenia pierwszego stopnia, objawiające się jedynie rumieniem i bolesnością, zazwyczaj goją się w ciągu kilku dni i nie pozostawiają trwałych śladów, ponieważ naskórek ma wysokie zdolności regeneracyjne.

Sytuacja komplikuje się przy oparzeniach drugiego i trzeciego stopnia. Oparzenia pośredniej grubości skóry mogą goić się od dwóch do trzech tygodni i często wymagają specjalistycznych opatrunków hydrożelowych lub srebrowych. W przypadku oparzeń pełnej grubości skóry (trzeciego stopnia), w których dochodzi do martwicy, proces ten może trwać miesiącami i zazwyczaj nie obejdzie się bez interwencji chirurgicznej w postaci przeszczepów skóry. Należy również pamiętać o długofalowym procesie rehabilitacji blizn, które mogą mieć tendencję do przerostu i powodowania przykurczów ograniczających ruchomość stawów.

Co zrobić, gdy petarda wybuchnie w ręce?

Eksplozja ładunku w dłoni to stan bezpośredniego zagrożenia życia i zdrowia, który wymaga natychmiastowej reakcji. Siła wybuchu powoduje rozerwanie tkanek miękkich, wieloodłamowe złamania kości śródręcza i paliczków, a często całkowitą destrukcję anatomiczną ręki. W pierwszej kolejności należy bezwzględnie zatamować krwotok poprzez uniesienie kończyny powyżej poziomu serca i zastosowanie mocnego ucisku na tętnicę ramienną lub bezpośrednio na kikut/ranę.

Kluczowe jest, aby nie wpadać w panikę, lecz działać metodycznie – wezwać pogotowie ratunkowe i poinformować dyspozytora o rodzaju urazu (wybuch, amputacja). Nie należy próbować samodzielnie oczyszczać rany z resztek prochu, fragmentów ubrania czy odłamków petardy, gdyż może to nasilić krwawienie i uszkodzić dodatkowe struktury. Rękę należy zabezpieczyć jałowym opatrunkiem. Jeśli doszło do oderwania fragmentów ciała, trzeba je zabezpieczyć zgodnie z zasadami opisanymi w sekcji o pierwszej pomocy, gdyż współczesna mikrochirurgia daje szanse na replantację, o ile tkanki nie są zbyt zniszczone przez falę uderzeniową.

Czy odłamki fajerwerków są toksyczne?

Tak, materiały używane do produkcji fajerwerków zawierają szereg substancji chemicznych, które mogą wywierać toksyczny wpływ na organizm ludzki. Oprócz prochu czarnego w skład mieszanek wchodzą sole metali odpowiedzialne za efekty barwne: stront (czerwień), bar (zieleń), miedź (błękit) czy sód (żółć). Wiele z tych pierwiastków, zwłaszcza w formie zjonizowanej, jest toksyczna dla tkanek.

Gdy odłamki penetrują ciało, wprowadzają te substancje bezpośrednio do krwiobiegu lub tkanek miękkich. Może to prowadzić do miejscowych reakcji zapalnych, utrudnionego gojenia się ran, a w przypadku wchłonięcia dużych ilości – do zatrucia ogólnoustrojowego. Ponadto dym powstający podczas spalania fajerwerków zawiera szkodliwe pyły zawieszone (PM10, PM2,5) oraz związki siarki i azotu, które drażnią układ oddechowy i mogą być niebezpieczne dla astmatyków.

Czy fajerwerki mogą uszkodzić słuch?

Zdecydowanie tak. Huk generowany przez petardy hukowe może osiągać poziom natężenia dźwięku rzędu 130–160 decybeli. Jest to wartość przekraczająca próg bólu (ok. 120–130 dB), zdolna do wywołania natychmiastowego urazu akustycznego. Fala dźwiękowa o tak dużej energii uderzająca w ucho może spowodować mechaniczne uszkodzenie struktur ucha środkowego, w tym pęknięcie błony bębenkowej czy uszkodzenie kosteczek słuchowych.

Jeszcze groźniejsze są uszkodzenia ucha wewnętrznego, a konkretnie komórek rzęsatych w ślimaku, które nie mają zdolności regeneracji. Skutkiem ekspozycji na wybuch z bliskiej odległości może być trwała utrata słuchu (niedosłuch odbiorczy), a także przewlekłe szumy uszne (tinnitus), które znacząco obniżają jakość życia pacjenta. Ryzyko to dotyczy zarówno osób odpalających fajerwerki, jak i przypadkowych obserwatorów znajdujących się w zbyt bliskiej odległości.