Balneologia – wskazania, przeciwwskazania i zabiegi stosowane w balneoterapii

Balneologia to dziedzina medycyny uzdrowiskowej. Leczenie balneologiczne polega na wykorzystaniu surowców naturalnych, takich jak wody mineralne czy peloidy (błota lecznicze, wśród których najpopularniejsza jest borowina). Balneoterapia to dziedzina fizjoterapii, która pomaga osobom z rozmaitymi schorzeniami, np. cukrzycą, nerwicą, chorobami układu krążenia, problemami trawiennymi czy chorobami stawów i kręgosłupa. Jakie mogą być rodzaje balneoterapii? Jakie zabiegi stosuje się w balneologii?

Czym zajmuje się balneologia? Co to jest balneoterapia?

Balneologia (z łac. balneum – kąpiel, łaźnia) jest nauką o wykorzystywaniu naturalnych surowców i bodźców leczniczych w terapii chorób o charakterze przewlekłym. Polega na zastosowaniu w sprzyjających warunkach klimatycznych, takich czynników jak: gazy lecznicze, wody mineralne czy peloidy (błota lecznicze), co indukuje powstawanie reakcji, które przywracają zdrowie oraz sprawność funkcjonalną. Poddawanie chorego tego typu zabiegom z wykorzystaniem surowców mineralnych określa się mianem balneoterapii. Dbałość o poprawę jakości życia, chęć zdobywania sprawności i wydolności powinny skierować naszą uwagę właśnie na medycynę uzdrowiskową. Źródła naukowe podają, że procedury lecznicze wykonywane w sprzyjających warunkach klimatycznych mają znacznie bardziej dobroczynny, ogólnoustrojowy wpływ na rewitalizację niż terapia w zwykłych warunkach. 

Prowadzenie tego typu leczenia może odbywać się także w innych placówkach: szpitalu uzdrowiskowym, zakładzie przyrodoleczniczym, poradni zdrojowej. 

Rodzaje balneoterapii

W leczeniu balneologicznym bardzo ważna jest kompleksowość oraz łączenie kilku metod zabiegowych. Pozwala to na spotęgowany efekt usprawniania, dzięki wzajemnemu współoddziaływaniu i uzupełnianiu działania różnorakich bodźców. Bardzo często stosuje się protokoły zabiegowe w postaci programów terapeutycznych obejmujących najbardziej efektywne procedury lecznicze w przypadku danych schorzeń. Wśród najczęściej stosowanych działów balneoterapii oraz metod uzdrowiskowych znajdują się:

1. Hydroterapia – inaczej wodolecznictwo – wykorzystuje wodę o różnym zakresie temperatur i ciśnienia. Oddziałuje poprzez trzy rodzaje mechanizmów: termiczny, mechaniczny i fizykochemiczny. Takie oddziaływanie pozwala na rozluźnienie mięśni, poprawę ukrwienia, poprawę cyrkulacji chłonki oraz krwi żylnej w kierunku serca. Hydroterapia w odróżnieniu od klasycznie rozumianej balneoterapii wykorzystującej wody mineralne, stosuje jedynie wodę zwykłą. 
2. Krenoterapia – to stosowanie kuracji pitnych wodami zdrojowymi, które zawierają pierwiastki oraz związki chemiczne. Działają one zarówno miejscowo, jak i ogólnie. Popularna w leczeniu kamicy nerkowej, schorzeń nerek i dróg moczowych, miażdżycy czy cukrzycy jest woda mineralna JAN. Dobry rezultat przynosi również kuracja pitna z wykorzystaniem wody mineralnej ZUBER – stosowana w nadkwasocie, schorzeniach wątroby i dróg żółciowych oraz przykrych objawach nadużycia alkoholu (popularnie nazywanych kacem).
3. Aerozoloterapia – polega na wykorzystaniu środka rozproszonego w postaci gazu, wprowadzanego do układu oddechowego w formie kąpieli w wodzie lub inhalacji. Gazy lecznicze stosowane w balneoterapii to: dwutlenek węgla, radon, siarkowodór, tlen, powietrze, ozon. Za inhalację uznaje się również oddychanie powietrzem indukowanym przez tzw. tężnie solankowe oraz wdychanie aerozolu morskiego zawierającego jod. 
4. Irygacja – inaczej płukanka, to zastosowanie środków farmakologicznych, mieszanek ziołowych oraz mineralnych wód leczniczych do przepłukiwania jam ciała w przypadku infekcji. Najczęściej są to: pochwa, jelita, jama ustna oraz nos.

Wskazania do balneoterapii

Głównymi wskazaniami do zabiegów balneoterapii są:

• przewlekłe schorzenia narządu ruchu,
• nerwobóle,
• migrena,
• stwardnienie rozsiane,
• choroby reumatyczne,
• bóle mięśni i stawów,
• zaburzenia krążenia krwi,
• upośledzenie odporności,
• chroniczne zmęczenie,
• menopauza,
• zaburzenia rytmu dobowego,
• nadciśnienie tętnicze I i II stopnia,
• niektóre choroby dermatologiczne,
• niektóre schorzenia ginekologiczne,
• nerwice,
• depresja,
• miażdżyca,
• cukrzyca,
• astma i niektóre choroby układu oddechowego,
• bielactwo,
• łuszczyca.

Zabiegi stosowane w balneoterapii

Zabiegi uzdrowiskowe wykorzystują wspomniane wcześniej wody mineralne, gazy lecznicze oraz peloidy. Wody są stosowane w formie kąpieli w wannach, basenach, w postaci nasiadówek oraz irygacji.

Kąpiele lecznicze

Zdecydowanie najbardziej popularne są kąpiele kwasowęglowe, radoczynne i siarczkowo–siarkowodorowe. Kąpiel kwasowęglowa, wykorzystując właściwości kwasu węglowego rozszerza naczynia krwionośne, usprawnia krążenie oraz elastyczność naczyń. Jest dedykowana osobom z cukrzycą, a w szczególności z jej powikłaniami w postaci stopy cukrzycowej. Dobre rezultaty przynosi także w przypadku żylaków, poprawiając krążenie obwodowe. Kąpiel radoczynna jest przeznaczona m.in. dla pacjentów ze schorzeniami reumatycznymi, radon emituje promieniowanie jonizujące wywołujące szereg korzystnych reakcji pobudzeniowych. Dochodzi wtedy do zwiększenia ilości erytrocytów i zawartości hemoglobiny. Poprawie ulegają także procesy przemiany komórkowej. Kąpiele siarczkowo–siarkowodorowe wykorzystują natomiast chemiczne związki siarki, która, przenikając przez skórę, syntetyzuje kwas chondroityno-siarkowy. To z kolei podstawowy budulec chrząstek stawowych przyczyniający się do poprawy uwapnienia kości, co ma wybitne znaczenie przy osteoporozie. W przypadku takich schorzeń, jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) czy upośledzenie odporności poleca się z kolei kąpiele solankowe. Zawarty w nich brom wykazuje działanie relaksujące, regenerujące, uspokajające i detoksykacyjne. Wśród kąpieli leczniczych wyróżnia się także kąpiel ziołową, stosowaną w stanach przewlekłego zmęczenia czy schorzeniach dermatologicznych. Jest to aromatyczny zabieg wykorzystujący olejki zapachowe i eteryczne wchodzące w skład wielu roślin i ziół. Ich działanie jest kompleksowe – współoddziaływuje tutaj ciśnienie wody, jej temperatura oraz aromat olejków wchłanianych przez skórę. 

Borowina – okłady i plastry borowinowe

Popularne w schorzeniach reumatycznych, ale także wykorzystywane w kosmetyce – w kuracji antycellulitowej – są peloidy. Peloidoterapia wykorzystuje działanie błota leczniczego, zwłaszcza borowiny – ciemnobrązowej masy o ziemistym zapachu, powstałej w wyniku rozkładu szczątków roślin, wykazującej właściwości lecznicze. Borowina jest aplikowana w różnych formach, w zależności od potrzeb. Okłady borowinowe wykonywane są miejscowo lub (zdecydowanie rzadziej) całościowo. 

Kupując w aptece plastry borowinowe, zabieg z ich użyciem można wykonać samodzielnie w domu. Najpierw należy rozgrzać je w wodzie do 45°C, a następnie trzeba ułożyć plaster na skórze, umożliwiając wymianę ciepła i swobodne przenikanie składników mineralnych. Aby utrzymać temperaturę, trzeba zawinąć dodatkowo plaster folią i ręcznikiem lub kocem. Ułatwia to utrzymanie właściwej temperatury, można też użyć poduszki elektrycznej. Orientacyjny czas pojedynczego zawijania to 30 minut – może się różnić w zależności od okolicy ciała i wskazań. Zaleca się 4 okłady tygodniowo, a pełna kuracja to 10 plastrów. Pozwala to na miejscowe ogrzanie danej okolicy ciała oraz przenikanie składników mineralnych z tego cennego surowca. Plastry z borowiną działają przeciwbólowo i przeciwzapalnie. Kąpiel borowinowa to wymieszana z wodą borowina, tworząca papkę o temperaturze 45°C. Jej użycie podczas zabiegu pozwala przede wszystkim na absorbowanie przez surowiec zbędnych produktów przemiany materii – działanie oczyszczające. Zalecane w chorobach degeneracyjnych stawów, podobnie jak jonoforeza borowinowa. Ciekawe wydaje się być wykorzystanie borowiny w postaci tamponów. Bakteriobójcze i bakteriostatyczne właściwości pomagają leczyć schorzenia ginekologiczne u kobiet. Dodatkowo działają sprzyjająco estrogennie.

Przeciwwskazania do balneoterapii

Głównymi przeciwwskazaniami do balneoterapii są:

• choroby zakaźne i pasożytnicze,
• ciąża i okres karmienia,
• zaburzenia rytmu serca,
• nadciśnienie tętnicze III stopnia,
• niektóre choroby niedokrwienne serca,
• nowotwory,
• padaczka,
• uzależnienia od alkoholu i substancji psychoaktywnych,
• skazy krwotoczne,
• niewydolność wątroby,
• nietrzymanie moczu,
• choroby psychiczne w zaawansowanym stadium.