Czym są beta-blokery i kiedy należy je stosować? Leki nowej generacji

Efektem działania beta-blokerów jest m.in. zwolnienie akcji serca i jego kurczliwości, zmniejszenie zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen czy zmniejszenie ilości krwi, jaką podczas skurczu wyrzucają komory serca. W Polsce najczęściej rekomendowane przez lekarzy beta-blokery to: bisoprolol, metoprolol, nebiwolol. Beta-blokery są dopuszczone do leczenia nadciśnienia u kobiet w okresie ciąży, ponieważ uważane są za grupę leków stosunkowo bezpiecznych dla płodu.

1. Co to są beta-blokery?
2. Kiedy stosuje się beta-blokery?
3. Beta blokery nowej generacji – czym różnią się od poprzedniej wersji leków?
4. Beta-blokery – przeciwwskazania
5. Skutki uboczne stosowania beta-blokerów
6. Czy istnieją naturalne substancje wspierające kontrolę ciśnienia tętniczego?
7. Z czym nie można łączyć beta blokerów?

Dzięki temu artykułowi dowiesz się:

• co to są beta-blokery,
• kiedy stosuje się beta-blokery,
• z czym nie należy stosować beta-blokerów.

Dzięki temu artykułowi, zrozumiesz że b-blokery (leki  beta-adrenolityczne) są grupą leków powszechnie stosowaną w kardiologii. Leki te są antagonistami receptorów adrenergicznych znajdujących na powierzchni komórek naczyń krwionośnych, oskrzeli (beta2), serca (głównie beta-1) oraz aparacie przykłębuszkowym nerek. Beta-blokery zmniejszają ryzyko incydentów sercowo-naczyniowych szczególnie u pacjentów z chorobą wieńcową, po zawale serca, z niewydolnością serca lub zaburzeniami rytmu serca.

Co to są beta-blokery?

Leki beta-adrenolityczne, nazywane powszechnie beta-adrenolitykami lub beta-blokerami stanowią grupę leków hamujących aktywność układu współczulnego. Ich działanie polega na blokowaniu receptorów adrenergicznych beta1 i beta2 lub selektywnie beta1. Antagonizm receptorów beta-adrenergicznych następuje poprzez łączenie się leku – beta-blokera z receptorami beta znajdującymi się na powierzchni m.in. komórek naczyń krwionośnych (receptory ß2) i serca (receptory ß1).  Efektem działania leków beta-adrenolitycznych jest:

• zwolnienie akcji serca i jego kurczliwości,
• zmniejszenie zapotrzebowania mięśnia sercowego na tlen,
• zmniejszenie ilości krwi, jaką podczas skurczu wyrzucają komory serca (zmniejszenie objętości wyrzutowej i pojemności minutowej serca),
• rozkurcz naczyń krwionośnych – efekt ten wykazują niektóre beta-blokery III generacji (np. nebiwolol, karwedilol),
• zmniejszenie wydzielania reniny (enzym, hormon, którego działanie skutkuje podniesieniem ciśnienia krwi).

W wyniku tych działań beta-blokery powodują obniżenie ciśnienia krwi. Wśród beta-blokerów można wyszczególnić trzy generacje oraz kilka grup w każdej z generacji. Poszczególne generacje beta-adrenolityków są zróżnicowane pod względem kardioselektywności, farmakokinetyki oraz efektu wazodylatacyjnego. Najczęściej stosowane beta-blokery to: bisoprolol, metoprolol, nebiwolol.

Kiedy stosuje się beta-blokery?

Beta-blokery są grupą leków wydawanych jedynie z przepisu lekarza. Ich przyjmowanie wskazane jest w leczeniu następujących schorzeń:

• nadciśnienie tętnicze,
• choroba wieńcowa (choroby niedokrwiennej serca), zwłaszcza po przebytym zawale mięśnia sercowego,
• niewydolność serca,
• zaburzenia rytmu serca (ze względu na zdolność beta-blokerów do regulowania rytmu mięśnia sercowego oraz spowolnienia akcji serca),
• kardiomiopatia przerostowej (choroba serca objawiająca się samoistnym przerostem lewej komory serca),
• zespół wypadania płatka zastawki mitralnej,
• wrodzony zespół długiego QT (LQTS),
• wrodzony lub nabyty zespół związany z komorowymi zaburzeniami rytmu serca,
• zespół Marfana (genetyczna choroba tkanki łącznej),
• omdlenia odruchowe.

Ponadto leki beta-adrenolityczne są wskazane zwłaszcza, gdy nadciśnieniu tętniczemu towarzyszą inne choroby, takie jak:

• jaskra (beta-blokery powodują obniżenie ciśnienia śródgałkowego),
• migrena,
• niektóre typy nerwic, związane z nadaktywnością układu współczulnego,
• uzależnienie od napojów alkoholowych.

Beta blokery nowej generacji – czym różnią się od poprzedniej wersji leków?

Najnowsza III generacja beta-blokerów poza typowym dla tej grupy leków antagonizmem receptorów beta-adrenergicznych, wyróżnia się dodatkowym efektem wazodylatacyjnym. Do tej grupy leków zaliczamy:

• nebiwolol,
• karwedilol. 

W przypadku związku nebiwolol bezpośrednie działanie wazodylatacyjne następuje w wyniku aktywacji syntazy tlenku azotu (NO), co prowadzi do wzrostu stężenia tlenku azotu, a następnie rozszerzenia światła naczyń (wazodylatacji). Zastosowanie nebiwololu w populacji geriatrycznej (badanie SENIORS) przyniosło bardzo dobre rezultaty w leczeniu niewydolności serca. Ponadto nebiwolol dzięki wyjątkowej kardioselektywności, posiada większe powinowactwo do receptorów beta1 niż bisoprolol, może być przyjmowany u części pacjentów z przewlekłą obturacyjną chorobą układu oddechowego (POChP).

Karwedilol jest niekardioselektywnym antagonistą receptorów beta-adrenergicznych. Dodatkowo blokuje receptory alfa1-adrenergiczne, co powoduje zmniejszenie oporu obwodowego. Karwedilol posiada potencjał stabilizacji błon komórkowych, aktywność antyoksydacyjną, antyproliferacyjną oraz zdolność do hamowania układu renina-angiotensyna-aldosteron. W badaniach z użyciem karwedilolu (badanie COPERNICUS) zaobserwowano wyraźną poprawę rokowania chorych na ciężką niewydolność serca. Dodatkowo lek wykazał znacznie większy profil bezpieczeństwa dla grupy pacjentów z chorobami układu sercowo-naczyniowego oraz cukrzycą.

Beta-blokery – przeciwwskazania

Bezwzględnymi przeciwwskazaniami do stosowania leków beta-adreneergicznych są:

• nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą,
• istotna klinicznie bradykardia,
• niestabilna astma,
• hipotonia (objawowe niedociśnienie tętnicze),
• blok przedsionkowo-komorowy II i III stopnia (zaburzenia rytmu serca polegające na spowolnieniu przepływu impulsu elektrycznego stymulującego serce do pracy , pomiędzy komorami a przedsionkami),
• ciężka niewyrównana niewydolność serca,
• zespół chorego węzła zatokowego,
• nieleczony guz chromochłonny,
• kwasica metaboliczna.

Aktualnie ze względu na przypadki, w których korzyści z przyjmowania beta-blokeru przeważają nad ryzykiem jego stosowania, względnie przeciwwskazane jest ich stosowanie w:

• przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc,
• stanie przedcukrzycowym,
• cukrzycy,
• zespole metabolicznym,
• depresji,
• chorobie tętnic obwodowych (tętnice innych narządów niż mięsień sercowy),
• miażdżycy tętnic kończyn dolnych.

Skutki uboczne stosowania beta-blokerów

Leki beta-adrenolityczne zazwyczaj są dobrze tolerowane, jednak jak w każdej grupie leków istnieje ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Najczęściej występującymi skutkami ubocznymi po zastosowaniu beta-blokerów są:

• wzmożenie objawów podmiotowych u chorych cierpiących na ciężką chorobę tętnic obwodowych (zwłaszcza po przyjęciu nieselektywnych beta-blokerów),
• osłabienie,
• omdlenia (wywoływane zbyt długą pauzą pomiędzy uderzeniami serca),
• zawroty głowy,
• zbyt niskie ciśnienie krwi,
• zimne dłonie lub stopy, 
• zamaskowanie ostrzegawczych symptomów hipoglikemii (drżenie, przyspieszenie akcji serca),
• wywoływanie lub zaostrzenie napadów astmy,
• wywołanie lub nasilenie skurczów oskrzeli,
• obniżenie libido,
• nasilenie czasowej impotencji,
• wzmożenie oporu w drogach oddechowych,
• u pacjentów z miażdżycą tętnic kończyn dolnych mogą nasilać objawy niedokrwienia kończyn.

Czy istnieją naturalne substancje wspierające kontrolę ciśnienia tętniczego?

Nie należy samodzielnie podejmować decyzji o odstawieniu leków beta-adrenergicznych. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych należy omówić je z lekarzem, który podejmie decyzje o dalszym leczeniu.

Istnieją rośliny, które podobnie jak beta-blokery posiadają właściwości hipotensyjne (obniżające ciśnienie tętnicze) oraz korzystnie wpływające na serce.

1. Czosnek wywiera ochronny wpływ na śródbłonek naczyń oraz wpływa pozytywnie na przepływ krwi.
2. Kwiatostan i owoc głogu wywierają korzystne działanie na serce, normują rytm jego pracy, zmniejszenie oporów obwodowych, rozkurczenie naczyń wieńcowych oraz obwodowych.
3. Antocyjany zawarte w owocach aronii powodują obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz wspierają właściwe funkcjonowanie układu krążenia.

Z czym nie można łączyć beta blokerów?

Leki blokujące receptory beta-adrenergiczne mogą wchodzić w interakcje z innymi substancjami, powodując zmiany efektów farmakologicznych (zmiany działania leków) oraz farmakokinetycznych (zmiany stężenia leku lub jego metabolitów w ustroju w czasie).

Zazwyczaj przeciwwskazane jest jednoczesne stosowanie beta-blokerów z następującymi grupami leków:

• leki przeciwarytmiczne klasy I (m.in.: lidokaina, fenytoina, chinidyna, propafenon) – istnieje ryzyko wydłużenia czasu przewodzenia przedsionkowo-komorowego i nasilenia ujemnego działania inotropowego (obniżenie siły skurczu mięśnia sercowego);
• hydralazyna, cymetydyna – istnieje ryzyko zmniejszenia przepływu krwi w wątrobie, prowadzące do zwiększenia biodostępności metoprololu i propranololu;
• leki i substancje indukujące enzymy wątrobowe, takie jak fenobarbital, rifampicyna, etanol – istnieje ryzyko zmniejszenia stężenia w osoczu i skrócenia okresu połowicznej eliminacji lipofilnych beta-adrenolityków.
• leki wpływające na układ przewodzący serca, takie jak werapamil czy diltiazem, czyli  antagoniści kanału wapniowego (zwłaszcza typu werapamil, mniejsze ryzyko w przypadku typu diltiazemu) – istnieje ryzyko  znacznego obniżenia ciśnienia tętniczego oraz wystąpienia bloku przedsionkowo-komorowego, szczególnie po dożylnym podaniu werapamilu;
• leki na nadciśnienie działające ośrodkowo (m.in.: klonidyna, metyldopa, moksonidyna) – istnieje ryzyko  nasilenia niewydolności serca w wyniku zmniejszenia aktywności współczulnej (obniżenie tętna, zmniejszenie pojemności wyrzutowej serca, rozszerzenie naczyń krwionośnych). Gwałtowne odstawienie leków na nadciśnienie  działających ośrodkowo, szczególnie przez przerwaniem przyjmowanie leków beta-adrenolitycznych może nasilać ryzyko wystąpienia nadciśnienia „z odbicia”.

Należy zachować szczególną ostrożność w przypadku przyjmowania:

• leków z grupy antagonistów kanału wapniowego typu dihydropirydyny (felodypina i amlodypina),
• leków przeciwarytmicznych klasy III (np. amiodaron),
• leków beta-adrenolitycznych do stosowania miejscowego (np. w kroplach ocznych do leczenia jaskry),
• leków parasympatykomimetycznych,
• insuliny i doustnych leków przeciwcukrzycowych,
• leków stosowanych do znieczulenia ogólnego,
• glikozydów naparstnicy,
• niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ),
• beta-sympatykomimetyków (np. izoprenalina, dobutamina),
• sympatykomimetyków, które pobudzają receptory zarówno beta-, jak i alfa-adrenergiczne (np. noradrenalina, adrenalina),
• innych grup leków przeciwnadciśnieniowych.