Barwnik koszenila (E120) – czym jest? Właściwości, zastosowanie, szkodliwość kwasu karminowego

Koszenila (E120, kwas karminowy) to naturalny barwnik pochodzenia zwierzęcego, którego używa się w przemyśle spożywczym, kosmetycznym czy farmaceutycznym. Barwnik otrzymuje z owadów żyjących na kaktusach – czerwców kaktusowych. Czy koszenila jest bezpieczna dla zdrowia? W jakich produktach można ją znaleźć? Podpowiadamy. 

Intensywnie zabarwione produkty w zdecydowanie większym stopniu przyciągają nasze oko niż te charakteryzujące się zabarwieniem stonowanym. Wiele z produktów jest zatem dodatkowo barwionych specjalnie do tego celu przeznaczonymi substancjami, czyli barwnikami. Substancje te dzielimy na naturalne (pozyskiwane z naturalnych surowców) oraz sztuczne (uzyskiwane na drodze syntezy w laboratoriach czy reaktorach chemicznych). Dla zdecydowanej większości konsumentów wybór pomiędzy barwnikami naturalnymi a syntetycznymi jest ukierunkowany na te pierwsze. Wybór ten często podyktowany jest przekonaniem, że naturalny barwnik będzie pozyskiwany z surowców roślinnych. Faktycznie większość ze stosowanych w wielu gałęziach przemysłu barwników naturalnych jest pochodzenia roślinnego, jednak wykorzystywane są także barwniki naturalne pochodzenia zwierzęcego. Jednym z nich jest stosowana między innymi w przemyśle kosmetycznym czy spożywczym koszenila. 

Koszenila (E120) – co to za barwnik? 

Koszenila to ciemnoczerwony barwnik pochodzenia zwierzęcego, który na listach składników produktów znajdziemy również pod nazwami kwas karminowy, karmina czy E120. Jest to organiczny związek chemiczny o wzorze sumarycznym C₂₂H₂0O₁₃. 

Kwas karminowy pozyskiwany jest z owadów – czerwców kaktusowych (Dactylopius coccus). Co ciekawe do XVI wieku był również produkowany na terenie Polski (z owadów o nazwie czerwiec polski (Porphyrophora polonica)).

Jeden kilogram koszenili uzyskuje się z około 155 tysięcy owadów. Są one hodowane na plantacjach lub zbierane na wolności, a zabija się je przez działanie wysoką temperaturą. W zależności od wybranego źródła energii (gorąca woda, światło UV, para wodna czy gorąca powietrze) uzyskuje się finalny produkt o różnym zabarwieniu. Półprodukt następnie poddaje się procesowi suszenia. Z wysuszonych sproszkowanych owadów kwas karminowy ekstrahowany jest za pomocą ekstrakcji ciało stałe – ciecz przy użyciu gorącej wody. Ekstrakt odparowuje się do uzyskania suchej masy, która stanowi gotowy barwnik. Handlowo dostępny barwnik E120 występuje w połączeniu z kationami amonu, wapnia, sodu i potasu, pojedynczo lub w kombinacjach.  

Koszenila a czerwień koszelinowa 

Często barwnik koszenila, oznaczany jako E120, jest mylony z innym barwnikiem o czerwonym kolorze – czerwienią koszenilową oznaczaną jako E124. O ile pierwsza substancja jest pochodzenia naturalnego, o tyle druga jest zaliczana do grupy syntetycznych barwników azowych. 

Właściwości koszenili (kwasu karminowego, karminu)

Jako jeden z niewielu barwników pochodzenia naturalnego kwas karminowy jest rozpuszczalny w wodzie. Co więcej, pod wpływem czasu, czynników utleniających i czynników atmosferycznych (np. temperatura) nie ulega szybkiej degradacji, a co za tym idzie barwione z jego użyciem produkty zachowują dłużej nadany z jego pomocą kolor.  

Koszenila (E120) – w jakich produktach występuje? 

Ten czerwony barwnik pozyskiwany z robaków jest z powodzeniem stosowany w wielu gałęziach przemysłu do których zaliczamy przemysł spożywczy, farmaceutyczny czy kosmetyczny.  W przemyśle spożywczym E120 jest stosowany do barwienia jogurtów, lodów deserów, soków napojów gazowanych, sosów marynat oraz mięsa i jego przetworów. Producenci kosmetyków znaleźli dla czerwieni koszenilowej zastosowanie między innymi do barwienia cieni do powiek, kredek do ust, róży, szamponów i tuszów do rzęs. 

Również leki i suplementy diety, produkowane przez firmy farmaceutyczne, mogą w swoim składzie zawierać kwas karminowy, która stosowana jest do nadania pożądanej barwy np. powłokom tabletek czy syropom. Inne zastosowanie barwnika pozyskiwanego z czerwców kaktusowych to składniki pigmentów malarskich czy barwników stosowanych do farbowania tkanin.  

Czy koszenila jest bezpieczna dla zdrowia? 

Koszenila jest rozpoznana jako alergen wziewny, kontaktowy i pokarmowy, u osób nadwrażliwych może wywoływać niepożądane reakcje alergiczne ze wstrząsem anafilaktycznym włącznie. Ze względu na odzwierzęce pochodzenie czerwieni karminowej wspomniane reakcje alergiczne mogą być wywoływane przez pozostałości białek, a nie cząsteczki samego barwnika. Zaleca się unikanie stosowania produktów zawierających czerwień koszenilową osobom uczulonym na salicylany oraz astmatykom. Co więcej, może być czynnikiem wywołującym astmę zawodową (np. u pracowników przemysłu przetwórstwa mięsnego).  

Należy też zwrócić uwagę na fakt, że w praktyce stosowane są karminy, które zawierają w swoim składzie jony glinu, który jest uznawany za pierwiastek mogący negatywnie oddziaływać na nasze zdrowie. Dlatego też, podobnie jak w przypadku wszelkich innych dodatków do żywności, należy stosować podejście zdroworozsądkowe i żywność przetworzoną (z definicji zawierającą więcej substancji dodatkowych) w miarę możliwości spożywać rzadko. 

Ze względu na szerokie zastosowanie koszenilę można kupić zarówno w sklepach z zaopatrzeniem producentów żywności, jak i tych dedykowanych artystom plastykom. Cena barwnika koszenili jest zróżnicowana w zależności od formy, czystości i przeznaczenia.