Klauzula sumienia w medycynie: co trzeba o niej wiedzieć?
Katarzyna Szulik

Klauzula sumienia w medycynie: co trzeba o niej wiedzieć?

Klauzula sumienia jest przepisem umożliwiającym lekarzowi odmowę świadczenia zdrowotnego pozostającego w sprzeczności z jego przekonaniami. Na klauzulę zdecydowanie najczęściej powołują się lekarze ginekolodzy, którzy na jej podstawie mogą na przykład odmówić wykonania zabiegu aborcji bądź przepisania hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych.

Klauzula a przepisy prawa

W polskim prawie klauzula sumienia wynika z art. 39 Ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty z 5 grudnia 1996, który głosi, że lekarz może powstrzymać się od wykonywania świadczeń medycznych niezgodnych z jego sumieniem. W takim wypadku musi jednak wskazać pacjentowi innego specjalistę, który go zastąpi, przy czym klauzula nie ma zastosowania w przypadku bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia, a także w przypadkach nie cierpiących zwłoki. Specjalista jest także zobowiązany odnotować taki przypadek w dokumentacji medycznej oraz uzasadnić i zgłosić go przełożonemu, jeśli  wykonuje zawód na podstawie stosunku pracy bądź w ramach służby. 

Wątpliwości natury konstytucyjnej

Zgodność przepisów dotyczących klauzuli sumienia z konstytucją była sprawdzana przez Trybunał Konstytucyjny w 2015 roku, co zakończyło się wyrokiem kwestionującym część jej zapisów. Trybunał za niezgodny z ustawą zasadniczą uznał zapis o możliwości uchylenia klauzuli w przypadkach nie cierpiących zwłoki – zapis oceniono jako zbyt nieprecyzyjny, by mógł naruszać wolność sumienia lekarza. Wątpliwości sędziów TK wzbudziła także konieczność wskazania pacjentowi, któremu odmówiono świadczenia przez wzgląd na klauzulę sumienia, innej placówki lub specjalisty, u którego skorzystanie z niego będzie możliwe. 

Prawo do odmowy nie tylko dla lekarzy

Zgodnie z przepisami, na przepisy klauzuli sumienia mogą powoływać się także pielęgniarki oraz położne. W ich przypadku ten fakt reguluje art. 12 pkt 2 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej mówiący, że pielęgniarka i położna może odmówić wykonania zlecenia lekarskiego bądź innego świadczenia niezgodnego z ich sumieniem. Odmowa wymaga jednak podania przyczyny przełożonemu lub osobie zlecającej i musi być odnotowana na piśmie. 

Klauzula to zawsze kwestia indywidualna

Klauzuli sumienia nie można stosować w sposób dyskryminujący, przez odmowę udzielania świadczeń grupie osób konkretnej rasy, narodowości czy orientacji seksualnej. Przepisy te odnoszą się wyłącznie do świadczenia, a nie pacjenta i nie mogą być stosowane grupowo. 

Analogicznie, klauzula sumienia jest prawem indywidualnym lekarza i nie może być nakładana na całe placówki lecznicze, na przykład szpitale. Ubezpieczone pacjentki mają prawo korzystać ze wszystkich świadczeń finansowanych przez NFZ, do których należy także przerywanie ciąży. Jeśli więc placówka podpisuje umowę z NFZ, musi zapewnić realizację wszystkich świadczeń gwarantowanych. W praktyce, jeśli dany szpital ma kontrakt na udzielanie świadczeń ginekologiczno-położniczych, nie może odmówić przerwania ciąży uzasadnionego medycznie i prawnie. Gdy nie jest to możliwe, ma obowiązek skierowania pacjentki do innej placówki, w której zostanie ono wykonane. 

Farmaceuta nie może zasłaniać się klauzulą

W ostatnim czasie na klauzulę sumienia coraz częściej powołują się także farmaceuci odmawiający sprzedaży leków antykoncepcyjnych. Używanie tego argumentu jest jednak niezgodne z literą prawa, ponieważ przepisy regulujące zawód farmaceuty nie przewidują możliwości stosowania klauzuli sumienia – mają ją jedynie lekarze. Farmaceuta może odmówić sprzedaży leku wyłącznie w sytuacji uzasadnionego podejrzenia, że preparat może zostać użyty niezgodnie z przeznaczeniem bądź gdy zażycie go może pacjentowi zaszkodzić, na przykład na skutek pomyłki lekarza przy wypisywaniu recepty.  Wspomniane kwestie reguluje  art. 95 ust. 5 prawa farmaceutycznego. Farmaceuta nie ma więc narzędzi prawnych pozwalających mu na odmowę sprzedaży legalnego, dopuszczonego do obrotu środka leczniczego przepisanego przez lekarza – może co najwyżej przekonywać pacjenta o jego szkodliwości. 

Aptekarze odmawiający sprzedaży środków antykoncepcyjnych powołują się także na art. 3 kodeksu etyki aptekarskiej, który brzmi „aptekarz, będąc osobiście odpowiedzialnym za wykonywaną pracę, jest wolny w podejmowaniu swoich zachowań, zgodnie ze swym sumieniem i współczesną wiedzą medyczną". Zdaniem ekspertów dokument wewnątrzkorporacyjny, regulujący zasady zawodu, nie może jednak obejmować także klientów, czy w tym wypadku pacjentów. 

Przedstawiciele Stowarzyszenia Farmaceutów Katolickich Polski chcą wprowadzenia klauzuli sumienia do przepisów o prawie farmaceutycznym, co dałoby aptekarzom prawo do odmowy sprzedaży środków antykoncepcyjnych na tej podstawie. Zgodnie z szacunkami organizacji, obiekcje w tej kwestii ma około 15 proc. polskich farmaceutów. 

Co zrobić w razie odmowy?

Pacjenci, którzy spotkają się odmową realizacji recepty w aptece na podstawie klauzuli sumienia, mają do dyspozycji kilka możliwości. Najmniej inwazyjną jest rezygnacja z zakupu i udanie się do innej placówki. Jeśli nie chcemy lub nie możemy skorzystać z tej możliwości, możemy zgłosić ten fakt na policję bądź złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta lub Naczelnej Izby Aptekarskiej. 

Klauzula sumienia w medycynie: za i przeciw

Stosowanie klauzuli sumienia polaryzuje opinię publiczną. Jej zwolennicy twierdzą, że pozostaje ona w ścisłym związku z konstytucyjną zasadą wolności sumienia i wyznania, dlatego lekarze powinni mieć możliwość odmowy udzielenia świadczenia, które godzi w ich sumienie. Przeciwnicy klauzuli nazywają ją nieuzasadnionym obostrzeniem i niedogodnością, która nie znajduję wytłumaczenia w sytuacji, gdy dotyczy w pełni legalnego świadczenia i środka dopuszczonego do obrotu oraz uznanego za bezpieczny. Podobny argument podnoszony jest w przypadku sporów o klauzulę sumienia dla farmaceutów – ich zdanie, w opinii przeciwników objęcia aptekarzy klauzulą, nie może być nadrzędne wobec tego, co zadecydował lekarz. Spory na tym tle z pewnością będą trwały, ale jedno jest pewne – korzystanie przez lekarzy z ich praw nie może naruszać praw pacjenta, zgodnie z hipokratejską zasadą  „po pierwsze: nie szkodzić”. 

Twoje sugestie

Dokładamy wszelkich starań, aby podane zdjęcie i opis oferowanych produktów były aktualne, w pełni prawidłowe oraz kompletne. Jeśli widzisz błąd, poinformuj nas o tym.

Zgłoś uwagi

Polecane artykuły

  • Które ryby warto przyrządzić na święta?

    Trudno wyobrazić sobie świąteczny stół bez ryby. Oprócz tradycyjnego karpia czy śledzia warto w oryginalny sposób zaserwować również inne gatunki tej niezwykle zdrowej potrawy. 

  • Święta w ciąży – co może jeść ciężarna, a czego musi unikać?

    Kobieta w ciąży powinna jeść nie za dwoje, a dla dwojga, musi starać się tak komponować swoją dietę, aby dostarczała ona maluszkowi wszystkich niezbędnych składników. Znalezienie balansu między smakiem i zdrowiem może być szczególnie trudne w święta, gdy stół wręcz ugina się pod ciężarem aromatycznych potraw. 

  • Pachnące święta - przegląd korzennych przypraw

    Imbir, cynamon i anyż trafiają do każdej polskiej kuchni w okresie przedświątecznym jako składniki pierniczków, ciast i kompotu z suszu. Warto o nich pamiętać, ponieważ usprawniają trawienie, dzięki czemu łagodzą skutki świątecznego przejedzenia. Ulga w dolegliwościach żołądkowych to jednak tylko jedna z wielu prozdrowotnych właściwości korzennych przypraw.

  • Jak chronić się przed koronawirusem? Oficjalne zalecenia WHO i Ministerstwa Zdrowia

    Koronawirus zaatakował już ponad 100 tys. ludzi w ponad 100 krajach na całym świecie. WHO mówi o pandemii, jednak zaleca spokój, ostrożność i postępowanie, które zminimalizuje ryzyko zakażenia.  Jak zadbać o zdrowie swoje i bliskich w czasie podwyższonego zagrożenia?

  • Domowa opieka nad chorym na Covid-19 – podstawowe zasady

    Zgodnie z danymi pochodzącymi z Chin, około 80 proc. osób, u których wynik testu na obecność SARS-CoV-2 okaże się pozytywny, doświadczy wyłącznie łagodnych objawów, niewykraczających poza dyskomfort związany ze zwykłą grypą lub przeziębieniem. W związku z tym, by nie stwarzać zagrożenia dla siebie i innych pacjentów, większość chorych będzie odsyłana do domów, by w ich zaciszu leczyć chorobę zgodnie ze wskazaniami lekarza. Ta sytuacja może dotknąć większość z nas, dlatego warto znać zasady postępowania i przygotować się na tę ewentualność. 

  • Koronawirus u dzieci – czy naprawdę większość przechodzi go bezobjawowo?

    Pandemia koronawirusa uderzyła przede wszystkim w seniorów, natomiast wśród najmłodszych odnotowano stosunkowo niewiele zakażeń i ofiar COVID-19. Większość dzieci przechodzi infekcję łagodnie lub nawet bezobjawowo, co jednak nie oznacza, że choroba im nie zagraża – ostrzegają badacze z Rutgers University. Zgodnie z ich badaniem, dzieci i nastolatki również są narażone na ciężki przebieg choroby, zwłaszcza gdy posiadają choroby towarzyszące.

  • Jak w okresie izolacji spowodowanej koronawirusem zachować równowagę psychiczną?

    Ostatnie miesiące drastycznie ograniczyły nasze możliwości w zakresie opuszczania domów i utrzymywania standardowych kontaktów towarzyskich. Dla wielu były one więc czasem intensywnego nadrabiania zaległości serialowych, książkowych czy filmowych. Jak się okazuje, taka forma spędzania czasu jest nie tylko przyjemna i skuteczna w przyspieszaniu jego upływu – w tym trudnym czasie pozwala utrzymać równowagę psychiczną. Naukowcy nazywają to zjawisko nietradycyjną socjalizacją.

  • COVID-19 a ciąża: nikłe szanse na zarażenie dziecka koronawirusem podczas porodu

    Rozłąka z dzieckiem tuż po porodzie to traumatyczne przeżyci dla każdej matki, do którego w wielu wypadkach zmusiła pandemia. W trosce o zminimalizowanie ryzyka zakażenia, matki chore na COVID-19 rodzą przez cięcie cesarskie i są izolowane od dziecka tuż po porodzie, bez możliwości kontaktu i naturalnego karmienia do chwili stwierdzenia, że niebezpieczeństwo związane z chorobą minęło. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że te środki ostrożności są zbyt drastyczne, ponieważ ryzyko transmisji wirusa z matki na dziecko jest znikome. 

Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij