Zwyrodnienie stawów – przyczyny, objawy, leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) jest jedną z najczęstszych przyczyn bólu i ograniczenia sprawności u osób dorosłych. Schorzenie dotyka miliony osób na całym świecie i wpływa na ich codzienną samodzielność i jakość życia. Zrozumienie mechanizmów prowadzących do uszkodzenia struktur stawowych oraz wdrożenie zintegrowanego schematu terapeutycznego pozwalają skutecznie kontrolować rozwój choroby.

1. Choroba zwyrodnieniowa stawów – czym jest?
2. Przyczyny zwyrodnienia stawów. Czynniki ryzyka osteoartrozy
3. Choroba zwyrodnieniowa stawów – objawy
4. Diagnoza choroby zwyrodnieniowej stawów
5. Zwyrodnienie stawów – leczenie
6. Fizjoterapia przy zwyrodnieniu stawów
7. Jak szybko zmniejszyć ból przy zaostrzeniu zwyrodnienia stawów?
8. Jak radzić sobie w pracy stojącej przy zwyrodnieniu stawów?
9. Profilaktyka choroby zwyrodnieniowej stawów
10. Jakie suplementy diety stosuje się przy zwyrodnieniu stawów?
11. Choroba zwyrodnieniowa stawów – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym jest choroba zwyrodnieniowa stawów,
• jakie są przyczyny choroby zwyrodnieniowej stawów,
• jak rozpoznać objawy choroby zwyrodnieniowej stawów,
• jakie są wczesne oznaki rozwijającego się zwyrodnienia stawów.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, że osteoartroza nie jest wyłącznie naturalnym skutkiem starzenia się organizmu, lecz złożoną chorobą obejmującą wiele struktur stawu, na której przebieg można skutecznie wpływać. Poznasz mechanizmy prowadzące do uszkodzenia chrząstki stawowej, nauczysz się rozpoznawać pierwsze objawy ostrzegawcze oraz dowiesz się, jakie metody leczenia i profilaktyki pomagają zmniejszyć dolegliwości bólowe, poprawić jakość życia i sprawność oraz spowolnić postęp choroby.

Choroba zwyrodnieniowa stawów – czym jest?

Choroba zwyrodnieniowa stawów to przewlekłe, postępujące schorzenie obejmujące cały staw, a nie wyłącznie chrząstkę. Zmiany chorobowe obejmują równolegle warstwę podchrzęstną kości, błonę maziową, torebkę stawową, a także przylegające więzadła i sploty mięśniowe. W przebiegu choroby dochodzi do stopniowej degradacji chrząstki stawowej oraz zmian zapalnych o niskim nasileniu. Skutkuje to bólem, sztywnością i ograniczeniem ruchomości.

Przyczyny zwyrodnienia stawów. Czynniki ryzyka osteoartrozy

Wśród czynników ryzyka choroby zwyrodnieniowej stawów wymienia się:

• przewlekłe przeciążenia mechaniczne;
• otyłość (która nie tylko obciąża stawy fizycznie, ale poprzez sekrecję adipokin wywołuje także układowy stan zapalny);
• przebyte ostre urazy (takie jak skręcenia, zwichnięcia czy złamania wewnątrzstawowe);
• anatomiczne wady postawy, w tym szpotawość lub koślawość kolan;
• zaburzenia metaboliczne, endokrynologiczne oraz stany zapalne o charakterze reumatoidalnym, które bezpowrotnie niszczą strukturę stawu.

Czy zwyrodnienie stawów jest dziedziczne?

Zagadnienie uwarunkowań rodzinnych w kontekście osteoartrozy jest przedmiotem intensywnych badań z zakresu biologii molekularnej. Choć samo schorzenie nie podlega prostym prawom dziedziczenia, skłonność do przedwczesnego niszczenia chrząstki jest determinowana przez genom. Mutacje w obrębie genów odpowiedzialnych za syntezę kolagenu typu II, IX czy XI mogą powodować strukturalne osłabienie macierzy chrzęstnej, która staje się podatna na ścieranie nawet przy fizjologicznych obciążeniach. Dziedziczone bywają także subtelne anomalie w budowie anatomicznej stawów oraz indywidualny profil metaboliczny chondrocytów. Obecność choroby w rodzinie zwiększa ryzyko jej wystąpienia, ale nie oznacza jej pewnego rozwoju.

Jakie zawody zwiększają ryzyko chorób stawów?

Wśród osób szczególnie narażonych na rozwój choroby zwyrodnieniowej stawów są:

• osoby wykonujące ciężką pracę fizyczną, wymagającą dźwigania ciężarów (np. pracownicy budowlani, magazynierzy, rolnicy) i używania narzędzi generujących wibracje oraz osoby pracujące przez wiele godzin w wymuszonej pozycji;
• osoby wykonujące precyzyjne, powtarzalne prace manualne w wymuszonej, często asymetrycznej pozycji – m.in. fryzjerzy, dentyści, krawcy, chirurdzy czy programiści, u których często diagnozuje się bolesne zwyrodnienie stawów rąk, barków i kręgosłupa;
• sportowcy wyczynowi – intensywny trening i powtarzające się urazy, szczególnie w sportach wymagających nagłych zmian kierunku ruchu lub dużych obciążeń (np. piłka nożna, bieganie), zwiększają ryzyko uszkodzeń struktur narządu ruchu i przedwczesnego zużycia chrząstki stawowej;
• pracownicy wykonujący pracę siedzącą (np. pracownicy biurowi, osoby pracujące przy komputerze) – długotrwałe pozostawanie w jednej pozycji, ograniczona aktywność fizyczna oraz osłabienie mięśni sprzyjają przeciążeniom kręgosłupa, wadom postawy oraz dolegliwościom w obrębie szyi, pleców i nadgarstków.

Choroba zwyrodnieniowa stawów – objawy

Do typowych objawów zwyrodnienia stawów zaliczamy:

• krepitacje (trzeszczenia stawowe),
• ograniczenie ruchomości,
• wysięki oraz widoczne zniekształcenia obrysów kostnych,
• ból nasilający się podczas ruchu,
• sztywność stawu.

W zależności od umiejscowienia zmian pacjenci mogą odczuwać specyficzne dolegliwości:

• zaawansowane zwyrodnienie stawów biodrowych – utrudnia chodzenie i promieniuje do pachwiny;
• bolesne zwyrodnienie stawów stopy – upośledza prawidłową biomechanikę chodu i wymusza nienaturalne ustawienie całej kończyny.

Jakie są wczesne oznaki rozwijającego się zwyrodnienia stawów?

Do najbardziej klasycznych, początkowych symptomów zwiastujących problemy z aparatem ruchu należy tzw. ból startowy. Jest to ostry dyskomfort pojawiający się przy próbie wykonania pierwszych ruchów po okresie dłuższego odpoczynku, np. przy wstawaniu z krzesła lub rano po przebudzeniu.

Zauważenie tych subtelnych sygnałów to odpowiedni moment na wdrożenie działań prewencyjnych.

W jaki sposób określa się stopień choroby zwyrodnieniowej stawów?

Najbardziej powszechnym narzędziem diagnostycznym jest pięciostopniowa skala Kellgrena-Lawrence'a (od stopnia 0 do 4), opierająca się na ocenie zdjęć rentgenowskich. Patomorfolog lub radiolog poszukuje na obrazie cech asymetrycznego zwężenia szpary stawowej, obecności osteofitów na krawędziach kości oraz stwardnienia (sklerotyzacji) warstwy podchrzęstnej.

Diagnoza choroby zwyrodnieniowej stawów

Rozpoznanie choroby zwyrodnieniowej stawów opiera się na badaniu fizykalnym, ocenie zakresów ruchomości oraz wykonaniu celowanych badań obrazowych (badanie RTG, USG stawów, a w przypadkach spornych – rezonansu magnetycznego MRI).

Dopełnieniem diagnostyki są badania laboratoryjne z krwi, których celem jest wykluczenie reumatoidalnego podłoża choroby (oznaczenie czynnika RF, anty-CCP oraz wskaźników stanu zapalnego CRP i OB).

Zwyrodnienie stawów – leczenie

Obecnie nie istnieje metoda umożliwiająca całkowite odwrócenie zaistniałych zmian strukturalnych i regenerację utraconej chrząstki. Odpowiednio zaplanowane i konsekwentnie realizowane leczenie zwyrodnienia stawów pozwala jednak zmniejszyć dolegliwości bólowe i spowolnić postęp choroby.

Osteoartroza – leczenie zachowawcze

Podstawą leczenia zachowawczego jest ograniczenie czynników nasilających postęp choroby. Redukcja nadmiernej masy ciała zmniejsza siły nacisku działające na uszkodzone powierzchnie. Ważne jest także odciążenie mechaniczne za pomocą ortez, wkładek ortopedycznych czy stabilizatorów. Jeśli celem terapii jest drobne zwyrodnienie stawów palców dłoni, leczenie zachowawcze polega na stosowaniu specjalnych szyn unieruchamiających na noc oraz unikaniu czynności wymagających silnego chwytu pęsetowego. Bardzo istotna jest regularna aktywność fizyczna i ćwiczenia wzmacniające, a także fizjoterapia, która obejmuje:

• ćwiczenia wzmacniające mięśnie,
• poprawę zakresu ruchu,
• trening funkcjonalny,
• naukę prawidłowych wzorców ruchowych.

Jako uzupełnienie leczenia wskazana jest modyfikacja nawyków żywieniowych – dieta wspierająca osoby z chorobą zwyrodnieniową stawów powinna być dobrze zbilansowana i oparta na produktach o wysokiej wartości odżywczej. Warto uwzględniać warzywa i owoce bogate w antyoksydanty, źródła witaminy C wspierającej prawidłową syntezę kolagenu oraz produkty dostarczające kwasów tłuszczowych omega-3, które mogą korzystnie wpływać na regulację procesów zapalnych w organizmie.

Leczenie farmakologiczne zwyrodnienia stawów

• Lekarz może zalecić stosowanie preparatów miejscowych, np. maści zawierających niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ). Tego typu preparaty sprawdzają się w wyciszaniu stanów zapalnych w płytko położonych strukturach takich jak zaawansowane zwyrodnienie stawów dłoni.
• W przypadku bólów o większym nasileniu stosuje się doustne leki NLPZ pod kontrolą lekarza.
• Do nowoczesnych metod farmakologicznych zalicza się także wiskosuplementację, czyli bezpośrednie, dostawowe iniekcje kwasu hialuronowego, który poprawia właściwości płynu maziowego i działa jak biologiczny smar.

Chirurgiczne leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

Jeśli leczenie farmakologiczne i fizjoterapia nie przynoszą już żadnej poprawy, a ból ma charakter stały i uniemożliwia egzystencję, jedyną skuteczną alternatywą staje się interwencja operacyjna. Alloplastyka (endoprotezoplastyka) polega na wycięciu zniszczonych elementów stawowych i zastąpieniu ich zaawansowaną technologicznie protezą wykonaną ze stopów tytanu i materiałów ceramicznych. Zabiegi te najczęściej przeprowadza się u pacjentów cierpiących na zaawansowane zwyrodnienie stawów kolanowych lub biodrowych.

Fizjoterapia przy zwyrodnieniu stawów

Jak zatrzymać zwyrodnienie stawów? Wyleczenie zmian jest niemożliwe, można jednak je opóźnić lub starać się zatrzymać proces degeneracji dzięki stosowaniu odpowiednich metod leczenia. Fizjoterapia oferuje gamę zabiegów, które mogą w tym pomóc. W zależności od stopnia zaawansowania zmian można stosować różne metody fizjoterapeutyczne:

• krioterapia miejscowa i ogólnoustrojowa,
• ekspozycja na pole magnetyczne,
• laseroterapia,
• kąpiele wirowe,
• zawijania borowinowe,
• kąpiele siarkowe,
• zabiegi elektroterapeutyczne,
• ultradźwięki.

Duże znaczenie mają także ćwiczenia izometryczne, które mogą być wykonywane nawet w ostrej fazie schorzenia. Ponadto wykorzystuje się gimnastykę w basenie, ćwiczenia indywidulanie dobrane przez terapeutę, mobilizacje stawów, zabiegi osteopatyczne czy kinesiotaping.

Jak szybko zmniejszyć ból przy zaostrzeniu zwyrodnienia stawów?

Pierwszą zasadą jest odciążenie bolesnego obszaru. Najprostszą domową metodą o natychmiastowym działaniu uśmierzającym jest krioterapia. Przykładanie zimnych kompresów żelowych owiniętych w tkaninę na 15 minut kilka razy na dobę powoduje silne obkurczenie naczyń krwionośnych, zmniejsza miejscowy obrzęk i wykazuje działanie znieczulające poprzez spowolnienie przewodnictwa w nerwach czuciowych.

Jak radzić sobie w pracy stojącej przy zwyrodnieniu stawów?

Bardzo istotny staje się dobór profesjonalnego obuwia ortopedycznego z grubą, elastyczną podeszwą poliuretanową, która skutecznie amortyzuje drgania powstające przy chodzeniu po twardym podłożu. Pracownik powinien dążyć do częstych zmian pozycji ciała, przenoszenia ciężaru z nogi na nogę oraz regularnego wykonywania wspięć na palce, co aktywuje pompę mięśniową podudzia, redukuje obrzęki zastoinowe i poprawia ukrwienie całego narządu ruchu.

Profilaktyka choroby zwyrodnieniowej stawów

Najważniejsze elementy profilaktyki choroby zwyrodnieniowej to utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz umiarkowana aktywność fizyczna (pływanie, joga, spacery), która zachowuje elastyczność aparatu więzadłowego. Należy unikać nagłych, ekstremalnych przeciążeń sportowych bez odpowiedniego przygotowania motorycznego.

Jakie suplementy diety stosuje się przy zwyrodnieniu stawów?

Niektóre suplementy diety mogą wspierać leczenie, jednak mają ograniczoną skuteczność i nie zastępują terapii zaleconej przez lekarza. Żaden ze składników stosowanych w suplementacji nie odbuduje zniszczonej chrząstki stawowej, ale warto rozważyć po konsultacji z lekarzem kilka substancji, których potencjalną skuteczność we wspomaganiu leczenia osteoartrozy oceniano w badaniach naukowych.

• Kurkumina – wykazuje działanie przeciwzapalne poprzez wpływ na szlaki odpowiedzialne za produkcję mediatorów zapalnych, m.in. prostaglandyn i cytokin. Niektóre badania kliniczne wskazują, że może zmniejszać ból i sztywność stawów u części pacjentów.
• Kadzidłowiec indyjski (Boswellia serrata) – zawiera kwasy bosweliowe, które mogą hamować aktywność enzymów uczestniczących w procesach zapalnych. Badania kliniczne sugerują umiarkowaną poprawę w zakresie bólu, sztywności i sprawności u części osób z chorobą zwyrodnieniową stawów.
• Kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA) – są obecne głównie w tłustych rybach morskich oraz oleju rybim. Wykazują działanie modulujące odpowiedź zapalną organizmu.
• Kolagen hydrolizowany typu II – kolagen jest podstawowym składnikiem chrząstki stawowej. Niektóre badania wskazują, że suplementacja może u części osób zmniejszać dolegliwości bólowe i poprawiać komfort funkcjonowania,
• Niezmydlające się frakcje oleju sojowego i awokado – mogą wpływać na metabolizm chrząstki stawowej poprzez ograniczenie aktywności enzymów odpowiedzialnych za degradację macierzy zewnątrzkomórkowej oraz zmniejszenie produkcji niektórych mediatorów zapalnych takich jak interleukina-1β.

Choroba zwyrodnieniowa stawów – najczęściej zadawane pytania

Czy zwyrodnienie stawów można zatrzymać?

Zwyrodnienia stawów nie można całkowicie wyleczyć, ale można spowolnić postęp choroby. Kluczowe znaczenie ma radykalna zmiana stylu życia: redukcja wagi, systematyczna rehabilitacja wzmacniająca mięśnie oraz stosowanie leków o działaniu chondroprotekcyjnym i przeciwzapalnym pod okiem specjalisty.

Jakie ćwiczenia pomagają na zwyrodnienie stawów?

Pływanie, gimnastyka w wodzie (aqua aerobik), jazda na rowerze stacjonarnym oraz marsze z kijami Nordic Walking. Ćwiczenia te doskonale wzmacniają mięśnie wokół stawów i stymulują wydzielanie mazi stawowej, a jednoczenie nie powodują mechanicznego ścierania zniszczonych powierzchni chrzęstnych.

Czy zwyrodnienie stawów boli cały czas?

W początkowych i umiarkowanych stadiach choroby ból ma charakter wysiłkowy – pojawia się podczas poruszania się lub obciążania kończyny, a ustępuje całkowicie w trakcie odpoczynku i w pozycji leżącej. Stały, chroniczny ból spoczynkowy, który dokucza pacjentowi również w nocy i wybudza go ze snu, jest natomiast cechą charakterystyczną dla zaawansowanego stadium choroby (gdy kości trą bezpośrednio o siebie) lub świadczy o silnym, ostrym odczynie zapalnym wewnątrz torebki stawowej.