Czym jest rotacyzm? W jaki sposób poprawić wymowę głoski r?

Trudności w prawidłowej wymowie głoski r (rotacyzm, reranie) to jedne z najczęstszych problemów logopedycznych, z jakimi rodzice zgłaszają się do specjalisty z prośbą o pomoc dla swoich dzieci. Problem ten dotyczy jednak również osób dorosłych. Niezależnie od tego, kto jest pacjentem zdecydowanie warto skontaktować się z logopedą i wspólnie rozpocząć terapię, która – sumienie, cierpliwie i konsekwentnie realizowana – pomoże uporać się z rotacyzmem.

Ostatnimi czasy coraz częściej można usłyszeć o rotacyzmie czy reraniu. Wśród ludzi, zwłaszcza rodziców, zauważa się większą świadomość w zakresie nieprawidłowości artykulacyjnych u najmłodszych i wiedzy na temat tego, co to znaczy rotacyzm.

Czym jest rotacyzm?

Rotacyzm, inaczej reranie, to nieprawidłowa wymowa głoski r, która może występować zarówno u dzieci, jak również u dorosłych.

Głoska r pojawia się jako ostatnia w systemie językowym dziecka (do 6 roku życia), a co za tym idzie, jest najtrudniejszą głoską języka polskiego, ponieważ wymaga szybkości i precyzji ruchów języka. Jej prawidłowa artykulacja polega na wibracji czubka języka, który uderza o wałek dziąsłowy, a boki języka przylegają do wewnętrznych powierzchni górnych zębów i dziąseł.

Do 6 roku życia u dziecka pojawiają się substytuty dla głoski r i jest to normą rozwojową, kiedy u dwulatka usłyszymy głoskę j (zamiast głoski r), zaś u trzy- czy czterolatka usłyszymy głoskę l. Głoski te powinny przekształcić się w prawidłowo brzmiący dźwięk r. W przypadku wszelkich wątpliwości należy udać się na konsultację logopedyczną, aby wykluczyć różnego rodzaju deformacje, które z kolei powinny zostać usunięte jak najwcześniej, aby nie utrwalać nieprawidłowych nawyków.

Jakie są przyczyny rotacyzmu?

Wśród najczęstszych przyczyn nieprawidłowej realizacji głoski r przez dzieci lub osoby dorosłe wymienia się:

• obniżoną sprawność narządów artykulacyjnych, zwłaszcza sprawność ruchową języka
• skrócone wędzidełko języka
• nieprawidłowości w budowie anatomicznej języka
• osłabione lub wzmożone napięcie mięśniowe całego ciała, w tym narządów mowy
• nieprawidłowy sposób połykania
• płaskie nawykowe układanie języka
• brak pionizacji języka
• trudności w różnicowaniu słuchowym głosek
• nieprawidłowe wzorce otoczenia
• zbyt wczesne zmuszanie dziecka do wytworzenia wibracji apexu (czubka języka)
• porażenia lub niedowłady mięśni języka

Z jakimi rodzajami rotacyzmu mamy do czynienia?

Biorąc pod uwagę objawy wyróżnia się następujące rodzaje rotacyzmu:

• pararotacyzm oznacza zamianę głoski r na inną głoskę systemową. Skutkiem pararotacyzmu może być pojawienie się w mowie wyrazów o innym znaczeniu lub logotomów, czyli połączenia dźwięków nieposiadających znaczenia.
• rotacyzm właściwy oznacza deformacje i jest to najtrudniejszy rodzaj rotacyzmu. Przy rotacyzmie właściwym obserwuje się niewłaściwe miejsce, w którym wytwarzany jest dźwięk. Terapia logopedyczna jest często procesem długotrwałym wymagającym zaangażowania zarówno od specjalisty, jak również od pacjenta.
• mogirotacyzm polega na opuszczaniu w wymowie głoski r.

Wśród deformacji głoski r wymienia się m.in. następujące rotacyzmy:

• dwuwargowy (bilabialny) – drgają obie wargi
• wargowo-zębowy (labio-dentalny) – drga warga zbliżona do siekaczy
• międzyzębowy (interdentalny) – drga czubek języka znajdujący się między zębami
• gardłowy (faryngalny) – powstaje między obsadą języka a tylną ścianą gardła
• języczkowy (uwularny) – drga mały języczek na końcu podniebienia miękkiego
• podniebienny (welarny) – drga welum wraz z tylną częścią języka
• przyzębowy (addentalny) – drga czubek języka uderzając o wewnętrzną powierzchnię górnych siekaczy
• policzkowy (buccalis) – powstaje, gdy strumień powietrza kierowany jest w bok i wprawia policzki w drgania
• językowy boczny (marginalny) – drga jeden lub dwa boki języka

Jak wygląda terapia rotacyzmu?

Terapię zaczyna się od pełnej diagnostyki, czyli zebrania wywiadu, obserwacji pacjenta, badania narządu mowy, a także zleceniu ewentualnych dodatkowych badań w celu zlikwidowania i wyeliminowania przyczyny, która wpływa na nieprawidłową realizację głoski r. Plan działań diagnostyczno-terapeutycznych opracowuje specjalista logopeda, który czuwa nad poszczególnymi etapami terapii.

Działania obejmują zwiększenie sprawności narządów artykulacyjnych, czyli ćwiczeń przygotowujących do wywołania głoski r, wypracowaniu prawidłowej funkcji w obrębie oddychania, połykania, pozycji spoczynkowej języka, ćwiczeń słuchu fonematycznego, a następnie ćwiczeń mających na celu wywołanie prawidłowej realizacji głoski r.

W początkowym etapie terapii, wśród ćwiczeń mających na celu zwiększenie sprawności w obrębie aparatu artykulacyjnego, proponowane są pacjentowi m. in. następujące zadania:
o    dotykanie językiem górnej i dolnej wargi
o    przesuwanie językiem od lewego do prawego kącika ust przy otworzonej buzi
o    wysuwanie języka do przodu: język wąski i szeroki
o    dotykanie czubkiem języka górnych i dolnych zębów
o    układanie szerokiego przodu języka na górnym wałku dziąsłowym przy rozchylonych ustach
o    stukiem szerokim przodem języka o wałek dziąsłowy przy otworzonej buzi
o    szybkie unoszenie i opuszczanie przodu języka do wałka dziąsłowego przy rozchylonych ustach i nieruchomej brodzie
o    utrzymywanie szerokiego przodu języka na wałku dziąsłowym przy jednoczesnym opuszczaniu żuchwy
o    powtarzanie sylab: la, le, lo, lu, ly, li unosząc szeroki przód języka do wałka dziąsłowego
o    wypychanie językiem policzków
o    przesuwanie szerokiego przodu języka wzdłuż podniebienia
o    mlaskanie szerokim językiem
o    kląskanie językiem
o    zlizywanie czubkiem języka z przedniej części podniebienia miodu, czekolady, dżemu
o    malowanie językiem kółek na podniebieniu

Skupiając się na wywołaniu głoski r stosuje się metody fonetyczne, gdzie punktem wyjścia jest inna głoska, która odpowiednio przekształcona pomoże w wywołaniu pożądanej głoski. Metoda ta powinna być ostrożnie stosowana w pracy z dziećmi z wadami słuchu.

Z kolei w metodach mechanicznych punktem wyjścia jest bierny układ aparatu artykulacyjnego, który przekształcany mechanicznie, czyli przy użyciu różnych przyrządów, pozwoli wywołać daną głoskę. Wśród przyrządów pomagających w wywołaniu głoski r stosuje się m.in.: wibratory logopedyczne, szpatułki, patyczki, łyżeczki, palec. Warto również zaznaczyć, aby w momencie wywoływania głoski, wspierać dodatkowo pacjenta słownie, wzrokowo i czuciowo. Istnieją również metody fonetyczno-mechaniczne, które łączą element fonetyczny i działanie mechaniczne.

Przy wywoływaniu głoski R stosuje się między innymi metodę z wykorzystaniem głoski ḍ wymawianej dziąsłowo, która jest szybko i wielokrotnie powtarzana przy otwartych ustach. W dalszej części wprowadza się modyfikacje tej głoski, aby uzyskać wibrację czubka języka.

Umawiając się na konsultację logopedyczną warto przygotować się do niej poprzez:

• zabranie ze sobą wyników badań specjalistycznych (laryngologicznych, audiologicznych, foniatrycznych fizjoterapeutycznych i innych). Jeżeli pacjent nie posiada wyników badań, ponieważ nie zostały jeszcze wykonane, logopeda zleci i pokieruje w odpowiednie miejsce.
• zebranie szczegółowych informacji dotyczących wad i chorób w rodzinie, w tym wad wymowy, wad słuchu, zabiegów laryngologicznych.
• zebranie informacji dotyczących rozwoju dziecka od okresu prenatalnego do obecnego (w przypadku gdy pacjentami są dzieci)

Aby dostrzec efekty pracy w wywołaniu prawidłowej głoski r, pacjent powinien systematycznie i cierpliwie wykonywać ćwiczenia. W przypadku dzieci, u których pracuje się nad prawidłową realizacją głoski r, rola rodzica/opiekuna jest niezwykle ważna, gdyż zwykle jest to proces długofalowy i na efekty pracy trzeba często poczekać. W trakcie wspólnej pracy, zwłaszcza z młodszymi, uczymy dziecka konsekwentności, dokładności i wytrwałości w dążeniu do wyznaczonego celu. Proponowane ćwiczenia są również świetną okazją do tego, by doskonalić u dziecka umiejętność skupienia uwagi na danym zadaniu.